O sartego medieval de Santa Mariña de Ameixenda


Na igrexa parroquial de Santa Mariña de Ameixenda, no lugar do Vilar, consérvase un interesante sartego antropomorfo monolítico de tradición xermánica. Atópase pegado ó muro norte da igrexa diante da sancristía, levantada no ano 1697, que alterou a primitiva fábrica románica do templo.

Pormenor do canzorro románico con representación dun onanista

A pesares das importantes reformas levadas a cabo en tempos do barroco, a igrexa mantén algúns vestixios da súa orixe románica. Elementos como os capiteis con decoración vexetal do arco triunfal ou os catro canzorros conservados no aleiro do tellado do muro norte, que na actualidade quedaron no interior da sancristía. Son canzorros con motivos xeométricos e historiados nos que salienta a presenza dun lector e dun onanista.

Canzorros románicos

O sartego, localizado durante as obras de remodelación do adro da igrexa e recolocado na súa posición actual, mide 2 m de lonxitude, 63 cm de ancho na cabeza por 36 cm ós pés e 40 cm de altura. Fica pousado sobre unha pequena base de cemento e pedra duns 10 cm.

Sartego

Seguindo as indicacións do párroco e coa axuda do cronista de Ames, don Maximino Viaño García, localizamos tamén a tampa do sartego (a lauda) preto dunha casa do lugar de Cortegada da mesma parroquia. Foi tamén descuberta nas obras de reforma do muro do adro e fora empregada como material de construción. Como xeito de protexela das obras, un dos obreiros que participaba nestes traballos trasladouna, coa autorización do párroco, á súa localización actual. Atópase chantada na terra en posición vertical á beira da estrada que comunica o lugar de Cortegada coa igrexa parroquial situada a uns 1500 m.

Maximino Viaño xunto a lauda

Acostuma pasar desapercibida, pois fica media agochada sustentando un poste de cemento que a tapa case por completo se a ollamos dende a estrada. Isto fai que só uns poucos veciños e veciñas sexan coñecedores da súa existencia. Ademais, esta peza tampouco figura no rexistro de bens catalogados polo Concello nin pola Dirección Xeral de Patrimonio.

A lauda na súa localización actual

A lauda mide 123 cm de longo aínda que pensamos que contará cando menos cuns 80 cm máis que permanecen debaixo da terra. Posúe 68 m de ancho e 21 cm de fondo. Nunha das súas cara presenta a habitual decoración de estola, termo acuñado polo Pai Sarmiento en 1745 pola semellanza coas “estolas” habituais nas vestimentas relixiosas dos diáconos. É dicir, unha tapa labrada a catro vertentes coas arestas resaltadas e cunha franxa lonxitudinal que percorre a maior parte da superficie central da peza, dividíndose en dous nos extremos para representar os brazos e as pernas (aínda que só puidemos observar a parte superior, a inferior segue soterrada). Trátase dunha decoración cunha forte carga simbólica que podería representar ó morto en actitude orante.

Reconstitución fotogramétrica

Como é habitual neste tipo de laudas, non figura epitafio ou calquera outra inscrición relacionado co falecido, se cadra para evitar as profanacións das tumbas na procura de posibles enxovais funerarios dos defuntos máis relevantes.

A decoración complétase cunha pequena acanaladura duns 2 cm de ancho situada a 5 cm do bordo que percorre toda a peza. O último elemento decorativo é unha pequena cruz grega de 21 x 23 cm con coviña central, situada na parte superior e central da lauda entre os “brazos” da estola. Unha cruz que pensamos que puido ser gravada con posterioridade á elaboración da tampa en tempos máis recentes. A pátina dos sucos realizados cun fino cicel e o seu estado de conservación lévanos a sospeitar que este motivo non sexa tan antigo como a lauda.

Reconstitución fotogramétrica

Como vimos a tampa é máis ancha que a caixa de inhumación. Como sinalan algúns investigadores é posible que o sartego ficara na terra sobresaíndo só uns centímetros e a tampa, de maiores dimensións, actuara como vertedoiro de augas. A cuberta estaría selada sobre o bordo do sartego con argamasa.

Arco triunfal da igrexa

Non é doado precisar a súa cronoloxía pois este tipo de sartegos tiveron unha larga tradición no noso país, cunha secuencia temporal que comprende dende a Alta Idade Media ata o século XI. Unha das súas características principais é que só atopamos este tipo de sartegos no ámbito territorial da antiga “Gallaecia”. A súa localización espacial e temporal levou a moitos investigadores a consideralas como “suevas”.

Capiteis románicos con decoración vexetal do arco triunfal da igrexa

Porén, a súa interpretación actual relacionaos fundamentalmente co avance do cristianismo e a relevancia das antigas sedes episcopais e a súa rede viaria que conectaba estes enclaves relixiosos coas igrexas da súa contorna. A súa presenza neste lugar testemuña a antigüidade da primitiva igrexa parroquial de Ameixenda. Son estes sartegos moi frecuentes en necrópoles medievais tan importantes coma a da Catedral de Compostela ou Iria Flavia pero tamén localizados en pequenas igrexas da bisbarra compostelá como Santa Eulalia de Bando, San Cristovo de Enfesta e Santa María de Laraño en Compostela, ou nas igrexas de Santo Tomás de Vilariño ou San Miguel de Rarís en Teo.

De conversa con Maximino Viaño, Cronista Oficial de Ames

Dende o Colectivo A Rula solicitamos ás administracións competentes na xestión do noso patrimonio cultural a súa urxente catalogación como medio inicial para garantir a súa conservación. Sería tamén necesario estudar un novo emprazamento para esta peza e a súa axeitada valorización conxuntamente coa parte inferior do sartego.

Advertisements

Outeiro dos Furados, novos petróglifos no Concello de Muros. A arte rupestre muradá, un patrimonio ameazado


Xeira en Muros

O pasado día 13 de agosto Avi Formoso, veciño de Muros, comunicábanos a localización dunha posible nova estación de arte rupestre no seu Concello, situada na paraxe dos “Furados” á beira do Regato de San Xoán, na parroquia de Serres.

Avi é un gran coñecedor dos montes deste concello pois é un apaixonado do ciclismo de montaña e asemade un gran afeccionado á arqueoloxía. As súas colaboracións ocasionais co Colectivo foron esenciais nestes últimos anos para a localización e recoñecemento do estado actual de moitos dos petróglifos muradáns.

Alquerque do 9 do Monte Meán (2014)

Como logo analizaremos, moitos deles atópanse, na actualidade, en  estado de total abandono, algúns sen catalogar e mesmo algúns dos catalogados figuran mal situados, tanto no inventario patrimonial do PXOM de Muros (Aprobado o 10/12/2010) como no recentemente aprobado PBA (Plan Básico Autonómico da Xunta, aprobado o pasado día 26/07/2018).

Localización do alquerque

Ó día seguinte, outro veciño de Muros, informounos dun pequeno incendio que se producira no Monte Meán, situado a pouco máis de medio quilómetro ó NO da coñecida Laxe das Rodas, na parroquia de Louro, pero tamén na contorna inmediata do taboleiro de xogo medieval que demos a coñecer ó Concello de Muros e á Dirección Xeral de Patrimonio no ano 2014 para tentar garantir a súa protección. Un excepcional alquerque de 9 ó ar libre que consideramos un dos motivos coñecidos desta tipoloxía máis antigos e mellor conservados do noso país, trátase dun dos escasos exemplos de taboleiros de xogo na provincia da Coruña relacionados coa actividade pastoril no medievo.

Logo das novas recibidas, o día 15 achegámonos ó concello de Muros para analizar o estado do gravado do Monte Meán e con posterioridade contemplar o novo petróglifo da parroquia de Serres.

O taboleiro de xogo do Monte Meán

Guiados poro Avi Formoso comezamos a expedición polo Monte Meán debido a nosa preocupación e inquedanzas xurdidas en relación ó estado do taboleiro de xogo que descubrira hai só catro anos o amigo Domingo Rama, o carpinteiro muradán afeccionado a fotografía e ós petróglifos. Daquela un incendio permitira a súa localización entre o mato queimado e agora outro incendio poñía en serio risco o petróglifo.

Fotogrametría do alquerque (agosto de 2018)

Ó chegar á zona observamos con abraio que o incendio fora consecuencia dos traballos de roza e limpeza do monte con maquinaria pesada e que por un descoido ocasionara un pequeno incendio forestal no entorno do petróglifo. A nosa preocupación ía en aumento ben coñecedores dos efectos destrutivos desta maquinaria pesada.

Distancia entre a zona afectada polo lume e o alquerque

Seguindo o propio camiño aberto polos tractores achegámonos ó petróglifo. As máquinas pasaran por riba do gravado ocasionando varios impactos na propia laxe onde está insculturado. Por sorte, o deseño principal non sufriu danos salvándose por só 40 centímetros dos efectos devastadores destes grandes enxeños forestais que esnaquizaron as laxes contiguas e incluso os muros lindeiros das fincas e camiños ó seu paso. O lume tampouco afectou a laxe, pois a zona afectada polo incendio distaba uns 80 metros do petróglifo.

Distancia coa zona de impacto das máquinas

Ó día seguinte puidemos comprobar que a pesar das nosas publicacións nos xornais e no noso blog resaltando a singularidade do gravado e das comunicacións ó Concello e á Dirección Xeral de Patrimonio o gravado continúa sen catalogar e, por tanto, carece de calquera tipo de protección.

Os novos petróglifos do Outeiro do Furados

Logo do susto no Monte Meán, achegámonos á parroquia de Serres para visitar o novo xacemento descuberto uns días antes polo noso guía durante unha xornada de sendeirismo cos seus amigos.

Localización das estacións

Deixamos o coche no novo camposanto de Serres, onde na súa contorna figuran catalogadas unhas coviñas que non logramos localizar, para ascender pola pista que conduce ó Casarío da Cova do Gato. Logo duns 300 metros deixamos a pista para continuar á beira do regato de San Xoán e acceder, non sen certa dificultade, ó cumio do Outeiro dos Furados cercado por antigos muros e onde as laxes situadas a maior altitude presentan numerosas pías naturais que imaxinamos poideron dar nome a este outeiro granítico situado a 190 m.s.n.m.

Plano de situación dos petróglifos

Só a 30 metros da cima en dirección Norte figura unha ampla zona de laxes planas situadas a rentes do chan ó carón dun muro de pedra de cachotería que constitúe o linde superior dunha extensa parcela nomeada da “Costa Grande” (R.C. 15054A020003400000IF). Na parte central desta acrópole rochosa figura o petróglifo (29 T 493670 4738228) localizado por Avi.

Emprazamento da estación principal do Outeiro dos Furados

Trátase dunha rocha de 310 cm de longo por 260 de ancho con presenza de múltiples gravados de carácter xeométrico. O motivo principal é unha combinación de tres aneis concéntricos de que rodean unha agrupación de microcoviñas situadas na zona central do deseño. Acorada á combinación principal figura unha segunda combinación formada por dous aneis, tamén con coviñas no seu interior. Esta segunda combinación de aneis semella formar coa combinación principal un deseño único. Os aneis da combinación principal fusiónanse coa segunda combinación, mentres que na parte central e no lateral dereito (dende o punto de vista do observador) a figura prolónganse uns 25 cm cara o SE ata pechar o deseño formando unha especie de rectángulo pegado ás combinacións que fica divido por varios radios que prolongan os aneis da combinación principal. Esta especie de apéndice contén no seu interior máis coviñas de pequeno diámetro.

Pormenor do motivo central da estación 1 do Petróglifo dos Furados

Á marxe desta figura orientada nunha diagonal NO-SE, existen outros riscos que rodean pequenas agrupacións de coviñas e outros deseños de difícil descrición debido ó seu elevado grado de erosión o que dificulta tamén a súa visualización durante o día. As coviñas presentan pequenas dimensións, entre 1 e 4 cm, e teñen formas diversas, a maioría circulares ou ovaladas pero tamén hai algunhas de forma cadrada e outras rectangulares.

Todo o conxunto presenta unha grande plasticidade artística e garda certos parecidos estilísticos cos deseños localizados noutras áreas arqueolóxicas de Galiza, como os petróglifos da Bouzabadín (Dodro) ou os petróglifos de Ventosa en Ames (petróglifos de Monte Castelo e Peneda Negra), con combinacións entrelazadas con agrupacións de coviñas no seu interior e varios sucos de saída que conforman curiosas figuras de difícil interpretación. Porén, chamounos a atención as diferenzas estilísticas en relación cos outros petróglifos que coñecemos no Concello de Muros.

Estación 1. Reconstitución fotogramétrica

O estado de conservación do gravados é bo, aínda que certos sucos atópanse moi erosionados polo paso do tempo e acción combinada dos diferentes axentes.

A segunda estación do Outeiro dos Furados

Durante a visita tamén poidemos localizar unha segunda estación situada na parte máis alta do Outeiro dos Furados, a 22 m ó SE da estación principal (29T 493683 4738211). Trátase tamén de gravados de carácter xeométrico e presenta características formais semellantes á estación principal. Non obstante, o estado de conservación é malo pois o grado de erosión dos gravados é maior.

Estación 2

Os modelos 3D realizados amósanos a presenza de tres aneis moi irregulares (o exterior incompleto) que se adaptan á forma da laxe nun único “petón” que sobresae da superficie case plana da rocha. Na parte central apréciase unha coviña situada na zona máis prominente do “petón”, dende onde parte un radio de saída cara o SE. Pegado ó último círculo desta irregular combinación figura outro pequeno anel no extremo sur do panel.

Estación 2. Reconstitución fotogramétrica

Unha familia de descubridores

Dende o Colectivo A Rula queremos agradecer a Avi Formoso os datos facilitados durante estes anos que nos permiten avaliar a evolución e estado dos petróglifos muradáns nos últimos anos. De igual xeito, queremos agradecerlle o tempo empregado das súas vacacións guiándonos polos vellos camiños e montes de Muros, así como a confianza no Colectivo para tratar de rexistrar e posteriomente tentar divulgar a existencia deste novo petróglifo. Só resta darlle novamente os parabéns polo seu interesante achado.

Curiosamente Avi Formoso é irmán doutra pioneira no estudo da arte rupestre do Concello de Muros, Pepa Formoso Romero. Pepa formaba parte dun pequeno colectivo cultural nos anos setenta chamado “Odisea” que descubriron e deron a coñecer varias estacións de arte rupestre en Muros.

Os principais xornais galegos (“El Correo Gallego” e “La Voz de Galicia”) publicaron varias novas dos seus primeiros achados nos meses de xuño e agosto de 1975. Nunha delas o polifacético pintor ortigueirés afincado na comarca de Compostela, Paz Camps, falaba do traballo deste Colectivo e describe por primeira vez os pormenores do petróglifo da Morosa do Paso en Serres que visitou guiado polas integrantes deste grupo cultural.

No ano 1980, a propia Pepa Formoso en colaboración con Julián Costa Calderón, tamén veciño de Muros, publicaban o primeiro artigo (Revista Brigantium de 1980) sobre a “estación rupestre de San Pedro”, na actualidade coñecida como Petróglifo da “Cova da Bruxa”, un dos gravados máis relevantes e estudados da provincia da Coruña.

Ambos petróglifos foron incluídos posteriormente na “Guía de los Petróglifos de Muros” dos profesores J.J. Eiroa e Pepa Rey de 1984, considerada unha das precursoras das guías arqueolóxicas de Galicia.

Pepa Formoso na Cova da Bruxa no ano 1977 (Arquivo da familia Formoso).

Os petróglifos de Muros e o desleixo institucional

Non podemos concluír esta entrada no noso blog sen alertar ás institucións públicas competentes do estado de total abandono que presentan a práctica totalidade dos xacementos arqueolóxicos deste termo municipal e dos conxuntos de arte rupestre en especial. Semella que as tarefas de protección e valorización da arte rupestre deste Concello pasan unicamente pola protección e divulgación dos petróglifos da Laxe da Rodas e da Cova da Bruxa, despreocupándose pola situación xeral do resto dos xacementos.

Situación actual de 3 estacións do Alto do Cruceiro (Serres)

Deste xeito petróglifos tan singulares como Naraío 2, A Laxe do Depósito, Sistamares, Alto do Cruceiro, Pedra da Chula, Morosa do Paso, etc… seguen esquecidos para a veciñanza e totalmente abandonados a súa sorte. Ningún dos mencionados figuran nas diferentes guías e folletos turísticos do concello.

Gravados da Morosa do Paso entre o mato

Por outra banda, os petróglifos localizados nos últimos anos como o petróglifo das Pedragueiras no Monte Areal con diversas publicacións especializadas que dan contan das súas características, ou o mencionado taboleiro medieval do Monte Meán, seguen pendentes da súa catalogación máis de catro anos despois da súa descuberta co risco que iso supón ante calquera acción antrópica na zona, tal como puidemos comprobar no Monte Meán.

Morosa do Paso. Fotogrametría

A pesar das diferentes promesas do executivo local para abordar o seu estudo e protección (tal como  recolleron no seu día en diferentes medios de comunicación) e das notificacións realizadas polo Colectivo tanto ó Concello como á Dirección Xeral de Patrimonio Cultural, a realidade é que os citados petróglifos seguen sen figurar no inventario patrimonial do Concello e tampouco constan no recente Plan Básico Autonómico da Xunta de Galicia. Agardemos non haxa máis incidencias como a mencionada, mais ambas administracións non poderán alegar descoñecemento dos diferentes achados.

Laxe das Rodas

Esperamos que os novos petróglifos descubertos no Outeiro dos Furados e os feitos sinalados no petróglifo do Monte Meán, constitúan un sinal de advertencia e acicate suficiente para que as administracións responsables poñan freo a esta situación de indefensión dos conxuntos de arte rupestre nesta comarca e emprendan con urxencia proxectos ou plans para establecer medidas que garantan a protección e conservación real destes bens culturais.

A propia veciñanza muradán, a cidadanía en xeral e os miles de turistas que acoden a Muros deben ter a oportunidade de coñecer este legado patrimonial único que constitúe o derradeiro vínculo cos nosos antepasados. Por desgraza, a situación de Muros é só unha mostra representativa da situación do estado xeral das manifestacións da arte rupestre galaica espalladas por todo o noso territorio, seriamente ameazadas por factores ambientais mais fundamentalmente antrópicos.

Bibliografía

  • Alonso Romero, F. “El Calendario ritual del Laxe das Rodas (Louro, Muros)”. Primera Reunión Gallega de Estudios Clásicos. Santiago de Compostela: 32-45, 1981.
  • Formoso Romero, M.J. & Costa Calderón, J. “Estación rupestre de Muros de San Pedro”, Brigantium, p. 71-81. 1980.
  • Monteagudo, L. “El petroglifo de Lage das Rodas”. Primera Reunión Gallega de Estudios Clásicos: 37 e ss. 1981.
  • Rey J.& Eiroa J.J. “Guía de los petroglifos de Muros”. Concello de Muros, 1984.

Os petróglifos do Outeiro do Recosto en Boallo


En lembranza de todos aqueles, que como Roberto Mouzo, loitaron e loitan por defender, protexer e divulgar o patrimonio cultural da Costa da Morte

O Colectivo A Rula regresa a Vimianzo nunha nova xeira nocturna polos petróglifos deste termo municipal que terá lugar o vindeiro sábado 14 de xullo. Non podiamos desaproveitar a ocasión de dar a coñecer á veciñanza e aos curiosos que se acheguen a Vimianzo estas interesantes mostras da nosa arte rupestre atlántica que, por desgraza, aínda seguen a ser moi descoñecidas.

E podemos facelo grazas ó convite do Concello de Vimianzo que segue a dar mostras do interese pola recuperación e divulgación do seu relevante patrimonio cultural. Nos últimos anos feitos como a posta en valor do Castro das Barreiras en Ogas, a recente adquisición do dolmen da Pedra Cuberta, as limpezas periódicas na contorna dos petróglifos ou dólmenes, ou as reunións e acordos cos propietarios que facilitaron a valorización destes bens culturais a través dos técnicos municipais, son boas mostras disto.

Plano de situación. Os petróglifos preto do linde municipal con Muxía.

Si o ano pasado visitamos os petróglifos de Pedrouzos en Berdoias, nesta ocasión cruzamos á outra beira do río Castro para achegarmos ós petróglifos do Outeiro de Recosto no lugar de Boallo.

Boallo, terras dos Lema

Na aldea de Boallo destaca a presenza dos restos do antigo Pazo de Boallo, adquirido recentemente polo arquitecto Julio Vázquez, o que ocasionou unha polémica confrontación co propio Concello que aínda se mantén na actualidade.

Hoxe só permanecen as ruínas do que foi unha das casas señoriais máis antigas da Costa da Morte, ligada á liñaxe dos Lema. Xa subliñamos nun post anterior, dedicado ós petróglifos de Berdoias, a relevancia e protagonismo desta liñaxe, e principalmente da figura de Alonso de Lema II, na historia de Soneira.

Pazo de Boallo

Persoeiros desta familia fidalga inspiraron a varios protagonistas da novela “A Costa do Solpor” do profesor e historiador vimiancés X.M. Lema Suárez, que tamén recompila datos e feitos históricos desta familia en varios dos seus ensaios.

Nesta ocasión foi o seu fillo, Martiño de Castiñeira, o promotor deste segundo inmoble situado no lugar de Boallo no ano 1637. Esta secular construción civil pacega fica na actualidade en estado ruinoso e en completo abandono, pero aínda conserva importantes vestixios que revelan a súa grandeza noutrora.

Entre toxos, silveiras, xestas e hedras pódense ollar importantes elementos da fábrica primitiva, como a súa solaina cuberta cara o nacente, a escaleira de pedra con patín que daba acceso ó sobrado ou a lareira coa súa impoñente cheminea.

Alén do pazo o conxunto patrimonial complétase con dous hórreos de estilo fisterrá, un lavadoiro, un cruceiro (que xa perdeu a cruz) e unha capeliña baixo advocación de San Roque, hoxe convertida en corte para as ovellas que campan pola horta e manteñen a raia a vexetación na contorna do pazo.

Non podemos tampouco esquecer o pombal no linde da antiga propiedade do pazo e que hoxe pertence a outra familia da aldea.

Os petróglifos do Outeiro do Recosto

Localización

No linde do antigo Couto de Berdoias e Boallo localízase o Outeiro de Recosto onde se conservan dúas estacións de arte rupestre prehistórico de inicios da Idade do Bronce.

Trátase dun outeiro conformado por un afloramento granítico de grandes dimensións rodeado por explotacións forestais de eucalipto. A parte alta rochosa do outeiro impide o uso forestal do terreo e constitúe un magnífico miradoiro das veigas situadas a rentes do río Castro que transcorre paseniño a uns centos de metros do Outeiro.

Ás beiras do río consérvase unha interesante fraga coas características especies de ribeira e atravesada por vellos camiños de acceso ó pazo, hoxe recuperados como senda alternativa da variante do camiño xacobeo cara Muxía, que conecta os lugares de Boallo e Berdoias.

A descuberta

As primeiras novas dos petróglifos do Outeiro do Recosto datan do ano 1997. A edición local da Voz de Galicia do 9 de novembro abría dando conta do achado da estación 1 por parte do veciño da zona, Manuel Soto Caamaño, durante unha xornada de caza. Un feito que constituíu a localización da primeira gran manifestación artística desta tipoloxía nas terras vimianceiras, onde os grandes megalíticos neolíticos copaban as principais referencias á prehistoria deste concello.

O achado suscitou rapidamente a atención e interese dos investigadores locais e afeccionados á arqueoloxía como o edil, Moncho Gándara, e o malogrado investigador e perito agrícola, Roberto Mouzo, autor do primeiro informe e único deseño realizado ata agora para tentar reproducir e rexistrar os diferentes motivos insculturados.

A nova xornalística tamén recolle as primeiras valoracións do arqueólogo Xosé María Bello Diéguez que confirma a importancia da descuberta e data os gravados na Idade do Bronce. Finalmente, o artigo pecha cunha interesante reflexión do propio xornalista asinante, X. Ameixeiras, e que podemos extrapolar os nosos días (pois segue moi vixente)

“El estado de los petroglifos de Boallo demuestra dos cosas. La primera es que el yacimiento, al igual que muchos otros, se salvo de puro milagro porque muy cerca se perciben las huellas de la extracción de roca para obras de cantería. La segunda es que un cazador puede hacer tanto por la conservación del patrimonio histórico artístico como el mejor arqueólogo, que suele estar a la espera de que lleguen las noticias de los hallazgos”

A descuberta da segunda estación denominada “Pedra Mosqueira”, localizada no lado oposto do Outeiro, débese tamén ó investigador Roberto Mouzo pouco tempo despois do achado da estación principal, outra mostra do relevante papel exercido por este enxeñeiro agrónomo na divulgación da cultura das terras de Soneira e que acertadamente recoñeceu o actual equipo de goberno de Vimianzo na homenaxe organizada o pasado ano.

Pedra Mosqueira. Foto Manuel Rial

Descricións dos gravados

Como ben recolle Roberto Mouzo no seu informe inicial, trátase de gravados de temática xeométrica ou abstracta que caracterizan ás estacións prehistóricas de arte rupestre de estilo atlántico e que podemos datar entre o Neolítico Final e o Bronce Inicial (uns 4500 anos de antigüidade).

Deseño dos petróglifos de Boallo por Roberto Mouzo

Estación 1 – Petróglifo do Outeiro

No cumio do afloramento granítico,  nunha laxe lixeiramente inclinada (Coordenadas: 29 T 491984 4768351), ó abrigo doutra laxe de maiores dimensións, que a cobre parcialmente, figura nun único panel de pouco máis dun metro cadrado de superficie. Nel consérvanse ata 9 combinacións de círculos concéntricos con coviña central con diámetros comprendidos entre os 44 e os 10 centímetros. Son gravados realizados coa técnica tradicional, mediante percusión e abrasión con instrumentos de pedra, posiblemente seixo.

Na parte inferior do panel figuran as combinacións circulares de maior tamaño que posúen 5 e 4 aneis respectivamente. Catro das combinacións circulares presentan un radio de saída que parte da coviña central. A combinación circular de maiores dimensións presenta dous sucos de saída, un orientado ó leste e outro ó sur que enlaza cunha figura de difícil descrición debido ó enorme desgaste que presenta na zona máis próxima ó chan.

Fotogrametría

No extremo oeste, e tamén ó carón do chan, os modelos 3d realizados permítenos rexistrar un conxunto inédito dunhas 15 coviñas e restos doutras combinacións case imperceptibles. O desgaste do suco é maior nesta parte do panel pois é por onde descende a auga. A pesar da antigüidade do petróglifo e ós efectos erosivos produto da acción continuada dos axentes naturais sobre os gravados, o seu estado xeral é bastante bo, con gravados que presentan uns 2 centímetros de profundidade media.

Estación 2 – Pedra Mosqueira

Situado no lado oposto do outeiro e na parte oriental deste afloramento granítico (Coordenadas: 29 T 492015 4768378) figura unha laxe con características moi diferentes, unha rocha horizontal que apenas sobresae do chan e que conta cunha soa combinación circular de 3 aneis e coviña central duns 30 centímetros de diámetro.

Pedra Mosqueira

Atópase na parte central do panel aproveitando a protuberancia natural do penedo e posúe dous sucos de saída que parten da coviña central cara o NE e L e conectan con dous pequenos grupos de coviñas moi erosionadas. Completan o panel outras coviñas illadas e distribuídas sen orde aparente pola rocha.

Fotogrametría

Debido ao elevado grado de erosión dos gravados non desbotamos a posible existencia doutros motivos practicamente imperceptibles que puideran rexistrarse con diferentes metodoloxías no futuro.

Debuxo de Rubén Rial do Petróglifo do Outeiro do Recosto (libro “unha historia de Vimianzo”)

O estado de conservación desta segunda estación é bastante malo e a súa visualización polo día é complicada polo que acostuma pasar desapercibida ós visitantes que se achegan ó Outeiro de Recosto.

Rematamos incidindo no noso agradecemento ó Concello de Vimianzo polo seu convite e as xestións realizadas polo seu técnico Manuel Rial que permitiron a realización desta nova xeira nocturna pola arte rupestre prehistórica de Vimianzo.

Bibliografía.

Lema Suárez, X.Mª: A Terra de Soneira: no corazón da Costa da Morte. Ed.Xerais, Vigo, 2010
Mouzo, R. & Xoubanova, F.: Inventario do Patrimonio Arqueolóxico do Concello de Vimianzo. Vimianzo, 1987 (inédito).
Rial, Manuel & Rial Rubén: Unha historia de Vimianzo, A Coruña, 2018

Chan de Lamas. O primeiro gran cervo da Estrada


Introdución

O excepcional petróglifo do Chan de Lamas convértese na última gran achega ao catálogo patrimonial do Concello da Estrada. Un termo municipal de enorme extensión no que se conservan centos de bens culturais. Como sinala a propia guía turística do Concello:

“a Estrada ofrece ao visitante con interese polo patrimonio tantas opcións que lle resultará imposible coñecelas nunha única visita”,

e subliña a presenza de ducias de igrexas románicas, castelos e torres medievais, máis de 120 mámoas, 22 castros, 3 asentamentos romanos e só 2 petróglifos.

Costa dos Cabalos. Estación 1

Estes 2 petróglifos, que recolle o actual inventario patrimonial do PXOM da Estrada (aprobado o 1 de outubro de 2013), están situados na paraxe da Costa dos Cabalos na parroquia de San Xurxo de Vea.

Costa dos Cabalos. Estación 1

Trátase de dous interesantes petróglifos compostos por gravados xeométricos que, lamentablemente a día de hoxe, seguen esquecidos entre o mato, e incluso un deles foi danado gravemente a finais do ano 2016, segundo recolle un informe redactado polo arqueólogo Mario Cesar Vila. [1]

Costa dos Cabalos. Estación 2

O achado da primeira estación de arte rupestre no Concello da Estrada data do ano 1938, cando un veciño das Quintas, Jesús Romar Castro, localizou na croa do Castro das Quintas (ou de Codeseda) un pequeno gravado exento, hoxe depositado no Museo Arqueolóxico de Pontevedra. Deste achado deron conta Federico Maciñeira e posteriormente Fermín Bouza Brey, nun artigo publicado no Boletín da Real Academia Gallega. [2]

Petróglifo de Codeseda. Imaxe e calco. Hoxe no Museo de Pontevedra

Oitenta anos despois, agardamos que a descuberta desta última gran estación sexa un acicate que abra a porta a novas liñas de investigación e traballos que con certeza incrementarán o anómalo número de xacementos con arte rupestre catalogados neste concello, tendo en conta o elevado número de petróglifos inventariados nos concellos limítrofes (Teo, Cerdedo – Cotobade, Silleda, Cuntis, etc).

Costa dos Cabalos. Pormenor da estación 2 (antes dos danos)

Esta falta de homoxeneidade na distribución espacial da arte rupestre cremos que se debe atribuír á falta de estudos sistemáticos e continuados neste Concello producto, en boa medida, do desleixo por parte das institucións e administracións competentes na conservación e protección do noso patrimonio, pois nestes últimos anos os xornais locais deron conta da descuberta de máis de trinta novas estacións no Concello da Estrada que a día de hoxe permanecen no esquecemento, pendentes da súa catalogación e inclusión no actual Plan Autonómico da Xunta en fase de exposición pública.

Costa dos Cabalos 2, antes dos danos

A gran maioría destes achados débense ao traballo da Asociación Codeseda Viva e principalmente ao do seu socio máis activo neste eido, Jorge Fernández. Tamén cómpre sinalar as recentes achegas doutro activo colectivo, o Colectivo Capitán Gosende, que nos últimos meses deron a coñecer novos xacementos nesta zona.[3]

Costa dos Cabalos. Estación 1

É o seu labor outra mostra máis da relevancia do papel destes colectivos sociais e afeccionados á arqueoloxía, que xogaron e están a xogar un importante papel para o coñecemento da arte rupestre, a pesar do escaso recoñecemento e axudas que recibimos por parte das diferentes administracións públicas.

A descuberta

Tal e como recolle a nova do xornal Faro de Vigo do pasado 28 de xuño, o petróglifo do Chan de Lamas (así bautizado polo seu descubridor) foi localizado hai só uns días polo estradense Jorge Fernández Guerra, membro da Asociación Codeseda Viva. A descuberta tivo lugar durante os traballos de recoñecemento e supervisión da ruta homologada recentemente polo Sur do Concello e impulsada pola propia asociación, PR-G 197 Codeseda – Rapa das Bestas.[4]

Jorge o descubridor na laxe

O propio Jorge Fernández, co que mantemos amizade e colaboracións permanentes, púxose en contacto co Colectivo A Rula para que puideramos valorar o seu achado. Deste xeito, e só uns días despois, tivemos a fortuna de que varios membros de Codeseda Viva nos guiaran ata o xacemento e nos amosaran o impresionante entorno natural desta serra, nunha xeira ao solpor que quedará na memoria dos membros do Colectivo e entrará na pequena historia que de vagar vai percorrendo A Rula.

Situación

O petróglifo do Chan de Lamas localízase no linde entre as parroquias de Codeseda e Souto, a menos de 200 metros do límite co Concello de Cerdedo – Cotobade (Coordenadas Utm: 29 T 544284 4714682). Trátase dun xacemento inédito que non figura no actual inventario patrimonial do PXOM estradense nin temos constancia da súa presenza no Catálogo do Patrimonio Galego da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural.

Mapa de situación

Os bens catalogados máis próximos serían as dúas mámoas de Pena Redonda na parroquia de Quireza (Cerdedo – Campo Lameiro) a uns 650 metros. Porén, na Pena Cerval, outra das referencias espaciais destes Chans das Lamas, foi localizado outra estación inédita con coviñas situada a uns 500 metros do petróglifo. Tendo en conta os recentes achados, e si consideramos que non se teñen realizado traballos de campo sistemáticos nesta paraxe, é máis que probable a futura aparición de novas estacións.

A Laxe atópase a media altura no Outeiro do Couto das Ladras (689 m.).[5] que domina a extensa chaira coñecida como Chan de Lamas, que da nome ao petróglifo. É unha paisaxe virxe, sen arboreda, azoutada polo vento e só alterada pola actividade e tránsito das greas de cabalos salvaxes que a vindeira fin de semana, e como acontece anualmente, serán conducidos ao curro de Sabucedo onde serán rapados e os novos poldros marcados.

Vista xeral da chaira desde a estación

A laxe situada a 665 metros sobre o nivel do mar lémbranos pola súa localización a outras grandes estacións de arte rupestre con motivos naturalistas que, como neste caso, posúen un amplo dominio visual da súa contorna, zonas de pastos con brañas e mananciais ou pequenos regatos, como o Rego do Souto que nutre de vida a estes chans lamacentos situados ao pé e na redonda deste outeiro.

Descrición da Laxe e gravados do Petróglifo do Chan de Lamas

O petróglifo do Chan de Lamas conta con dous paneis insculturados de diferente factura, tipoloxía e pode que diferente cronoloxía. Están situados nunha gran peneda de 14 m de longo x 11,50 de ancho. Esta laxe inclinada está orientada ó leste con gran dominio visual á chaira da contorna e ó regato do Souto.

Vista xeral do afloramento desde a chaira

Panel 1

Na parte superior da laxe localízase o primeiro panel insculturado con motivos de tipoloxía xeométrica característicos da arte atlántica.

Na parte máis plana e elevada desta gran peneda salienta a presenza dunha combinación circular de 3 aneis e coviña central de 39 cm de diámetro.

Panel 1

Na parte superior da combinación e unida a ela por un pequeno trazo curvo figuran 18 coviñas aliñadas en 3 fileiras independentes que dende un punto central abrense en abano. Unha estraña disposición nun ángulo de 45º que lembra a cornamenta dos grandes cérvidos. Fóra destes aliñamentos aparecen illadas outras 5 coviñas sen orde aparente. Os diametros das coviñas oscilan entre os 4 e 7 cm cunha profundidade variable entre os 1 e 3 cm.

Panel 1. Fotogrametría.

O estado de conservación dos gravados é, en xeral, bastante bo. A combinación circular presenta un suco en “U” duns 2 cm e a súa observación é doada a calquera hora do día. Foi, precisamente, a súa fácil visualización o que permitiu a súa descuberta e a posterior localización do resto dos gravados de ambos paneis.

Panel 2

Locálizase na parte inferior e máis vertical da laxe, que mira ao leste. O panel ten como único motivo representado un gran cuadrúpede de 83 cm de longo (do fuciño á cola) por 40 cm de altura (da pezuña dianteira á testa) situado nunha posición central no panel. Trátase dun deseño elaborado coa técnica habitual de dobre suco sobre un soporte granítico de gran fino e nun panel vertical orientado ao pequeno val do Rego do Souto e os Chans de Lamas.

Panel 2

A pesar de carecer de falo e de gran cornamenta, consideramos que se trata dun cérvido polas súas características estilísticas, concretamente unha femia ou un exemplar novo con cornos aínda pouco desenvoltos.

O deseño do cervo coincide co denonimado “canon do Lérez medio” (Vázquez Rozas, 1997) ou “estilizado curvo” (Santos Estévez, 2008) cun tronco ancho e cuartos traseiros moi esaxerados. As proporcións do tronco, colo e extremidades gardan certa correspondencia coa realidade natural. O tronco é sempre máis ancho que o colo e as extremidades, ó mesmo tempo que os cuartos traseiros son máis voluminosos que os dianteiros. Porén, é a curva ondulante do lomo do animal, a chamada curva “cérvico – dorsal” (Vázquez Rozas), o trazo máis característico destes cuadrúpedes do val do Lérez, esencialmente en Campo Lameiro, Cotobade e Moraña e moi puntual noutras zonas. Comeza cunha curva ampla sobre os cuartos traseiros, baixa cara inflexión suave da base do colo e prolongase en arco ata a cabeza.

Panel 2. Fotogrametría

A diferenza doutros grandes cérvidos coñecidos, o cervo da laxe do Chan de Lamas carece de pormenores anatómicos, agás dous pequenos cornos na cabeza e un pequeno trazo que prolonga a liña dorsal e que puidera representar a orella. Tamén cabe destacar a característica cola deseñada cun simple apéndice curvo precedido dun trazo recto que caracteriza a esta tipoloxía formal dos cérvidos do val do Lérez.

É un deseño en perfil coas extremidades lixeiramente inclinadas cara adiante para potenciar a sensación de movemento que logra coa posición sobreelevada dos cuartos traseiros sobre os dianteiros. O artista tenta plasmar o cervo brincando e ascendendo pola ladeira do outeiro en dirección N-S, cara a esquerda do observador. Ambas extremidades dianteiras e traseiras rematan nunha mesma liña horizontal, se ben os sucos que conforman as patas dianteiras teñen diferente lonxitude e péchase cun pequeno trazo diagonal.

Conservación

O estado dos gravados de ambos paneis é moi bo o que permite a visualización dos diferentes motivos con luz diurna, a excepción de certos trazos como os cornos do cervo. Esta boa percepción facilitará o seu aproveitamento social.

Un petróglifo excepcional

Son moitas as razóns polas que o petróglifo do Chan de Lamas debe ser considerado como un xacemento de moito interese dentro do Grupo Galaico da Arte Rupestre. En primeiro lugar, subliñar que é a primeira gran estación de arte figurativa localizada no Concello da Estrada.

Polo grande porte do cervo debemos incluír esta nova estación no pequeno e selecto grupo de petróglifos con grandes cérvidos, a maioría deles moi coñecidos, como os petróglifos dos Carballos (Campo Lameiro), A Forneiriña (Campo Lameiro), Rotea do Mendo (Campo Lameiro), Campo das Cuñas (Ponte Caldelas), Coto das Sombriñas (Ponte Caldelas), Campo Grande (Porto do Son), Laxe da Sartaña (Porto do Son), Os Mouchos (Rianxo), Laxe dos Cebros (Oia), etc.

Grandes cervos de Campo Lameiro

Como indicabamos, o seu deseño remítenos á tipoloxía das coñecidas estacións do Lérez polo que a nova estación do Chan de Lamas amplía a área de extensión deste grupo de cérvidos estilizados e de gran tamaño ata a bacía do Umia.

Outro aspecto significativo é a presenza de dous paneis tan diferentes nunha mesma laxe. Un primer panel clásico da arte atlántica de tipo xeométrico con combinacións circulares e coviñas (aínda que estas última teñan unha estraña disposición), e outro panel de carácter figurativo, separados entre si só uns metros. Ambos comparten o mesmo afloramento granítico pero a disposición dos gravados, tipoloxía e soportes empregados son totalmente distintos o que nos leva a considerar a idea de diferentes autorías e incluso diferentes momentos cronolóxicos.

Pese a isto non debemos perder de vista o feito de que todos os motivos foron gravados no mesmo afloramento, sen que se observen procesos de solapamento, eliminación ou reinterpretación en ningún dos motivos. De pertenceren a momentos cronolóxicos distintos semella que os motivos máis antigos foron respetados, polo que non semella que teñan perdido o seu significado para a comunidade que grava os novos. Así  o “novo motivo” complementa ou completa o significado dos anteriores.

Chan da Carballeira. Calco de Antonio de la Peña Santos

Outra das características máis chamativas deste segundo panel é o feito de que posúa un gran cervo como único motivo, cando o normal noutras estacións coñecidas é que estes grandes cuadrúpedes aparezan representandos ao carón de outros zoomorfos de menores dimensións.

Tamén salienta o feito de que sexa un gran cervo con pequena cornamenta cando estes cuadrúpedes adoitan ser grandes cervos machos que posúen espectaculares e irreais cornamentas e un excesivo falo. Neste caso a vella interpretación dos investigadores clásicos de asociar as figuras destes grandes cérvidos adultos machos cunha representación metafórica e alegórica do universo masculino e das grandes castes de guerreiros non se cumpliría. Tampouco se trata dun animal cazado, habitual nos grandes cérvidos representados noutras laxes, e polo tanto non estariamos diante dunha escena de caza.

Localización da estación

Porén, quizais o aspecto máis interesante sexa a súa localización a grande altitude, a nada menos que 665 m.s.n.m. Aínda que figura nun emplazamento e disposición semellante a outras estacións de grandes cuadrúpedes é probablemente o cérvido de gran tamaño situado a maior altitude de todos os coñecidos. Un feito que racha coas teorías tradicionais e implica a revisión e estudo das chairas e brañas altas nas que normalmente non contabamos con localizar este tipo de representacións naturalistas. Estacións analizadas previamente como casos illados, por exemplo o petróglifo da Chan da Carballeira en Morillas (526 m), deberán ser reconsideradas coa localización de novos cérvidos de gran porte a gran altura nos últimos anos como o petróglifo da Pedra Follada no Barbanza (505 m) e a citada do Chan das Lamas (665 m).

Parecidos razoables

Como sinalamos o deseño estilístico do cervo remítenos ós petróglifos da bacía do Lérez e, como referimos anteriormente, principalmente os petróglifos dos Concellos de Cerdedo – Cotobade, Campo Lameiro e Moraña. Imos citar a modo de exemplo algúns deles.

Ardegán IV. Calco de Antonio de la Peña Santos

No Concello de Moraña destaca a estación IV do Monte Ardegán en San Martiño de Gargantáns, un clásico do noso repertorio que merecía maior atención e coidado. No panel principal deste petróglifo destacan tres cérvidos aliñados e orientados no mesmo sentido, de esquerda a dereita, quizáis representando as liñas de tránsito na paisaxe. Estes cervos, aínda que de menores dimensións, presentan grandes semellanzas formais co gran cuadrúpede da Estrada, con corpos estilizados, a característica curva dorsal, os cuartos traseiros sobredimensionados, a pequena cola e mesmo os seus pequenos cornos.

Ardegán. Panel IV.

No concello de Campo Lameiro podemos sinalar varias estacións, mais cómpre referirnos pola súa similitude formal e tamén pola súa situación a gran altitude á estación 2 da paraxe do Chan da Carballeira en Morillas. Aínda que menos coñecida que a estación 1 (a estación da escena de monta), nesta segunda estación figura un panel con tres cérvidos a diferente altura e tamén orientados de esquerda a dereita. Todos posúen características semellantes pero o cervo central conta cunhas dimensións e formas case idénticas ó cervo do Petróglifo do Chan das Lamas. A diferencia principal é que neste caso sí conta cunha gran cornamenta.

Chan da Carballeira. Imaxe e fotogrametría

Tamén neste concello de Campo Lameiro débese destacar o gran cervo das Pedreiras na parroquia de Paredes, ó Sul dos límites do PAAR, aínda que fora do itinerario visitable. As súas dimensións son case idénticas (85 cm de longo) e tamén figura como o único zoomorfo no panel. A forma voluminosa dos cuartos traseiros, con ese pequeno trazo recto antes da pequena cola, e a disposición adiantada das extremidades, coincide coa figura do Chan das Lamas aínda que neste caso volve a representarse un gran cervo macho lanzado.

Petróglifo das Pedreiras – Paredes

Unha factura tamén moi similar (quizais da mesma autoría) ao cervo da estación da Pedra Furada que sí figura no circuito da área arqueolóxica. Descoñecemos as causas polas que esta excepcional estación descuberta hai só uns anos carece das mesmas medidas de protección que o resto das estacións situadas na área visitable.

Petróglifo das Pedreiras. Fotogrametría

Interpretación

Desafortunadamente descoñecemos o significado real deste grande cérvido, máis consideramos evidente a súa interpretación en relación coa paisaxe da súa contorna e coas actividades das comunidades que o gravaron. O Chan de Lamas foi e segue sendo un espazo acaído para o tránsito natural e o agrupamento dos animais salvaxes, unha chaira ampla con mananciais e pasteiros fértiles idóneos para a cría dos animais. Sería lóxico que estes animais se concentraran nestas chairas altas. Podemos, por tanto, interpretar o gravado como un fito delimitador desta zona onde tería lugar o seguimento, caza ou agrupamento dos animais salvaxes.

Chan de Lamas desde o petróglifo da Pena do Cerval.

O arqueólogo M. Santos Estévez (2014), nun artigo que versa sobre a posible asociación entre os curros e os petróglifos, considera que nestas brañas superiores tería lugar o primeiro agrupamento das greas de cabalos salvaxes antes da súa condución cara unha segunda zona de brañas nunha cota inferior onde se separarían os machos antes de ser conducidos ós curros.

Chan de Lamas. Panel 1

A súa teoría apoiase na presenza de numerosos e relevantes petróglifos preto de diferentes curros tradicionais en distintas zonas do territorio galego. Neste sentido, o novo petróglifo do Chan de Lamas e o petróglifo da Pedra Follada no Barbanza, con características parellas en relación ao seu emprazamento e ambos en zonas de tradición de curros, avaliarían a súa hipótese.

Porén, é evidente que a principal diferenza entre os petróglifos e os curros son os animais que protagonizan as escenas. Neste sentido argumenta a posible substitución do cervo polo cabalo, “animais de gran afinidade semántica” un feito que segundo o autor caracteriza “ás artes plásticas da Idade do Ferro Europeo”. Ó respecto podemos engadir a curiosa aparición de certos cervos montados en diferentes estacións situados polo territorio galego como o Petróglifo do Río Angueira 2 (Teo), As Martizas (Campo Lameiro) e Nabal do Martiño (Pontecaldelas).

Solpor no Chan de Lamas

Unha teoría interesante, debemos tomala con cautela, e que podemos relacionar coa intensificación das actividades pastorís na transición da Idade do Bronce ó Ferro. Neste sentido, ábrese unha posible liña de investigación futura da probable relación entre os petróglifos do Chan de Lamas e a tradición do Curro de Sabucedo situado a menos de 4 quilómetros.

Agradecementos

O colectivo A Rula quere parabenizar á Asociación Codeseda Viva polo excepcional achado, en especial o seu descubridor Jorge Fernández, e agradecer a confianza depositada na Rula para a realización desta primeira análise do petróglifo do Chan de Lamas que agardemos desperte o interese das administracións públicas competentes e axilice os trámites para a súa catalogación e posterior valorización social.

Notas

[1] Informe realizado ao respecto dos traballos de “Inventario, catalogación e proposta de delimitación planimétrica dos petroglifos inéditos localizados na comarca de Santiago de Compostela” localizados polo Colectivo A Rula (Nov-Dec. 2016).

[2] Bouza Brey, F. “Grabado rupestre del Castro de Codeseda”. Boletín de la Real Academia Gallega. T. 23, núm. 265 (1942). P. 6-10.

[3] https://www.farodevigo.es/portada-deza-tabeiros-montes/2018/06/30/pedrafita-codeseda-e-petroglifo-quireza/1920486.html

[4] Concretamente polas parroquias de Codeseda, Souto, Ribela e Sabucedo. 

[5] Situado na parroquia de Souto.

Bibliografía.

  • Bouza Brey, F. “Grabado rupestre del Castro de Codeseda”. Boletín de la Real Academia Gallega. T. 23, núm. 265 (1942). P. 6-10.
  • Fernández Castro. J.A. “Gravados Rupestres na Estrada: da Idade do Bronce aos nosos días”. Revista Miscelanea, 2011. p. 211-232
  • Santos Estévez, M. “Curros na Idade do Ferro? Unha proposta etnoarqueolóxica”, Revista Fol de Veneno, 2014, p 135-145
  • Vázquez Varela, J.M. “A domesticación dende unha perspectiva etnoarqueolóxica: os cabalos de monte do curro de Sabucedo”. Revista Gallaecia núm. 25, 2005. USC. p. 445-455
  • Vila, M. C. et al. “Inventario, catalogación e proposta de delimitación planimétrica dos petróglifos inéditos na comarca de Compostela”. Dirección Xeral de Patrimonio da Xunta de Galicia.Nov-Dec. 2016.
  • Catálogo de Bens Arqueolóxicos do PXOM da Estrada, Xullo 2013 (Visier Arquitectos, S.L.P.)

Visita á Devesa da Rula cos nenos de 3º do CEIP de Roxos. 2018


Convencidos de que o futuro está nas mans dos nenos, aceptamos un ano máis a petición dos profesores da Escola de Primaria de Roxos para acompañalos ao núcleo central da Arte Rupestre Compostelá: O Val de Villestro. e quedamos citados para a mañá do luns 18 de xullo.

Desprovistos do cinismo e desilusión que moitos adultos acumulamos ao longo dos anos, a totalidade dos 35 nenos dos dous grupos de 3º de primaria que nos acompañaron mostraron un interese, ilusión e, sobre todo, un espírito de aprender formidable, algo que nos debería inspirar a todos, ou, coma mínimo, facernos pensar.

En resposta ás grazas dos entusiastas profesores da escola que nos acompañaron na viaxe pola, segundo eles, ‘mostra desinteresada que lles ofrecemos’, debemos sempre insistir en algo que moitos educadores, titores e país aínda non teñen moi claro: que o que nós achegamos aos nenos é o de menos, e que o que máis importa é o que eles nos achegan a nós, o que eles sempre nos ensinan, todo aquilo que imos perdendo ao longo do tempo e, seguramente por debilidade, non sabemos, non podemos ou non queremos recuperar.

Esta excursión iniciámola ás portas do val, moi preto da escola de Roxos, que ten o privilexio de estar situada mirando cara montañas cheas de gravados rupestres que delimitan o val de Villestro. Importante era poñer en contexto a situación dentro do territorio, do país e do planeta.

Moitos nenos van de casa á escola en coche e non saben que o máis prezado e valioso que existe é todo aquilo que lles rodea, precisamente o que nunca se paran a ver porque sempre imos ‘sen tempo’. Non é misterio ningún que esta disociación entre o ser humano e a terra onde vive e que lle da sustento, é o cancro do noso tempo.

Provistos dun pequeno mapa do val, cada nena e neno, co mapa ben agarradiño nunha man, tivo que guiarse cara ó monte na procura deses misteriosos debuxos, círculos e marcas gravadas polos nosos antepasados na pedra hai moitos moitos anos…

O plan, orixinalmente, consistía en visitar 7 estacións de arte rupestre, por ser este un número clave na mitoloxía antiga, aínda que despois ampliamos a visita a algúns outros paneis próximos, en resposta ao interese que mostraron os nosos pequenos (pero moi grandes) acompañantes.

O primeiro que fixemos foi marcar o primeiro petróglifo que debian atopar nos seus mapas. Tamén decidimos depositar previamente ‘pequenas ofrendas’ nas coviñas principais dos paneis (unhas diminutas gomas de borrar de cores e formas diversas). Algún neno despois preguntounos se algún de nos ‘deixaramos antes eses regalos’ alí nas coviñas. Non sendo capaz de romper esa ilusión primixenia e chea de todas as forzas da vida e do mundo… dixenlle que ‘eu non sabía’.

Unha vez atopada a ‘entrada’ desde a pista, os nenos atravesaron a vexetación coma  pequenas lebres liberadas de algún maleficio que non comprendemos, co único obxectivo de atopar a ofrenda dentro da coviña dentro daqueles círculos prehistóricos. Un berro: ‘aquiiii!!’ daba a pista aos demais de que a ‘ofrenda’ xa tiña sido atopada.

Despois de situarnos ao redor dos paneis, mollamos con sprays de auga a rocha e situámonos mirando cara ao sol para deixar que os deseños se revelasen, que pola súa erosión tras miles de anos, tan difíciles son de contemplar co sol alto no ceo.

Pasamos polos Valados, Agro do Campo, visitamos a Moura -deitada no seu soño eterno de pedra ao carón do Camino de Fisterra- falamos da viaxe cara a fin do mundo, aprendemos de cogomelos e flora e subimos monte arriba ata a paraxe dos Cortellos.

Incluso escoitamos, totalmente improvisadas, as protestas dalgúns nenos (‘odio os eucaliptos!!’) cando pasamos polo deteriorado entorno de toda esta zona –  produto das continuas feridas provocadas polos terribles lumes de anos anteriores, xa case habituais e cada vez máis voraces, nos veráns de todo Portugal e Galicia, debido ao rápido (e inesperado para algúns) quecemento do planeta, e tamén debido as especies pirófitas que, sen sentido nin orde ningún, e en total contradición co cambio climático, colonizan cada vez mais gran parte do rural de Galicia.

Os comentarios dos nenos, obviamente derivados das conversas que escoitan nas súas casas, son tamén puro reflexo do rexeitamento que está a causar na sociedade actual un sistema económico que quere converter todo o rural nunha xigantesca explotación madeireira sen importarlle o futuro medio-ambiental nin os restos do pasado que se agochan nel. E, por suposto, importa o presente soamente no sentido dos escasos beneficios económicos que aporta a uns poucos, pero que todos pagamos coa destrución do noso patrimonio e da nosa natureza.

A visita rematou no alto da Devesa da Rula, nos Cortellos, desde onde divisamos e saudamos ao Pico Sacro e ao Monte Pedroso antes de iniciar o descenso  e despedirnos na vella ponte de Brea que viu pasar a tantos peregrinos. Os nenos marcharon con algúns recordos do Colectivo (adhesivos varios con petróglifos) pero, como dixo unha nena habilmente, ‘a min me gustaron moito os regaliños pero o que a min máis me gustou foi a experiencia que tiven’. De novo, os nenos e nenas ensinándonos o que os adultos a miúdo esquecemos. Desde aquí, as nosas grazas a todas as nenas e nenos de 3º da Escola de Primaria de Villestro e aos seus mestres.

Novos petróglifos no val de Folgoso, Compostela.


Pouco a pouco imos completando o catálogo da arte rupestre da nosa comarca. Cremos firmemente que a elaboración dun catálogo o máis completo posible é a base imprescindible para afrontar con garantías estudos de conxunto [1] que aporten luz ás moitas incógnitas que, a día de hoxe, seguen a rodear a estes símbolos gravados na pedra.

Localización dos petroglifos no Val de Folgoso

Presentamos a continuación dúas novas estacións de petróglifos localizadas no Concello de Santiago, así como outros exemplos de gravados de factura recente.

Panorámica da aldea de Folgoso

Na actualidade constan catalogadas na parroquia de Figueiras un total de 6 estacións de arte rupestre prehistórica (Correxíns, O Pedroso, Souteliños, Chan de Figueiras, Codeseda e o petróglifo do Campo).

Plano de Figueiras ca situación dos petróglifos e mámoas catalogadas

De estes, no lugar de Folgoso, só o denominado petróglifo do Campo ou de Folgoso, no que Fernando Alonso Romero e Milagros Torrado Cespón afirman se conserva parcialmente unha representación da constelación de Orión.[2]

Petróglifo do Campo 1. Panel 1

Na ficha do Catálogo de Bens Patrimoniais do actual Plan Xeral de Ordenación Municipal descríbese do seguinte xeito:

Sobre un soporte granítico de pequeno tamaño, cunhas dimensións de 3,75 metros no senso norte – sur e 9 metros no senso leste-oeste, sitúase un conxunto de 6 cazoletas dispostas sen patrón aparente.

O diámetro das mesmas oscila entre os 4 e 7 centímetros e a súa profundidade entre 3 e 5 centímetros, presentando algunhas delas un perfil bastante anguloso e profundo, polo que non se descarta a súa orixe en datas recentes.

O alto grao de afección do soporte como consecuencia da extracción de pedra tradicional impide o coñecemento do conxunto dos gravados en orixe.

Vista do paso do rego desde o petróglifo do Campo 1. Panel 2 en primeiro plano

Ademais deste panel xa coñecido localizamos dous novos paneis. O panel 2 cunha soa coviña e o panel 3 con dúas coviñas. Pese á simplicidade dos motivos estes aportan información de interese xa que evidencian unha maior complexidade dos deseños orixinarios desta estación. Debe recordarse que a peneda está moi alterada por labores tradicionais de cantaría.

Ademais, estes motivos semellan recalcar a interrelación entre esta estación e o paso do rego así como a estación do Rego do Porto Marelo (que logo analizaremos), xa que si nos situamos no panel 1 a visualización dos paneis 2 e o 3 oriéntanos cara eses elementos.

Petróglifo do Campo 1. Panel 2.

A esta estación únense agora outras dúas localizadas nas proximidades, no pequeno val, e que comparten varias características en común, como veremos a continuación.

Petróglifo do Campo 1. Panel 3

Polo que respecta ao denominado Petroglifo do Chans de Figueiras só sabemos o que consta na ficha dos bens catalogados do actual PXOM de Santiago de Compostela. Na propia ficha fálase de unha referencia non localizable na actualidade. Atendendo á descrición é moi probable que se trate de unha confusión con algunha das moitas laxes con múltiples “picadas e tanteos” de canteiros na súa superficie que se distribúen por toda o Chan de Figueiras.

Laxe con marcas dos canteiros no Chan de Figueiras

O petróglifo do Rego do Porto Marelo.

Localízase nun penedo granítico de grandes dimensións situado nunha pequena lomba á beira do regato que lle da nome. As coordenadas UTM son 29 T 532881 4749038 (altitude: 269 m.) O penedo forma parte dun afloramento granítico que descende ata o rego. Un camiño de carro cruza o afloramento quedando o penedo con insculturas ao lado oposto do rego.

Rego do Porto Marelo

A parte situada á beira do regato atópase moi alterada polas actividades extractivas. Polo contrario o penedo no que se conservan as insculturas semella terse librado da acción dos canteiros. Isto puido deberse a que  na súa composición presenta gran cantidade de seixo feito polo que posiblemente tería sido descartado xa que faría que a extracción de pedra con fins económicos non resultase o suficiente rendible.

Petróglifo do Rego de Porto Marelo. Vista xeral do soporte

Descrición dos motivos.

Todos os motivos representados pertencen ao grupo xeométrico. Dividiremos a estación en 3 paneis para facilitar a descripción.

Panel 1. Zona superior

Panel 1. O panel ten unhas dimensións de 9,5 m de longo por 4 m de ancho. Na parte máis alta do penedo consérvanse ata 3 agrupacións de coviñas de diferentes dimensións gravadas nas protuberancias do penedo.

Panel 1. Sector central

O seu diámetro oscila entre os 7 cm e os 9 cm e unha profundidade de entre 1,5 cm e 2 cm. Presentan un alto grao de erosión. Contabilízanse neste panel un total de 20 coviñas e dúas cazoletas cun diámetro de 14 cm e unha profundidade de 5 cm.

Panel 1. Sector inferior

Panel 2. Nun petón próximo ao panel 1. dúas coviñas con unhas dimensións de 7 e 4 cm e  unha profundidade de 0,5 e 1,5 cm.

Petróglifo do Rego do Porto Marelo. Panel 2.

Panel 3. Na zona central da peneda, a máis regular, unha sóa coviña con un diámetro de 4 cm e unha profundidade de 1 cm.

Panel 3

O petróglifo do Campo 2.

Localízase nunha penedía granítica de gran fino que destaca sobre o terreo circundante, dedicado na actualidade a pastos, pese a estar moi alterada por labores extractivas de cantaría. As coordenadas UTM son 29 T 532878 4749543 (altitude: 284 m)

Petroglifo do Campo 2. Vista xeral

A laxe con insculturas se sitúa no cumio do afloramento que en gran parte permanece oculto baixo a terra e a vexetación. Trátase de unha laxe de gran fino de medianas dimensións (4,20 m x 2,80 m) que destaca sobre o nivel do solo. A superficie é bastante regular e horizontal caendo en altura cara ao suroeste consonte á orografía do terreo.

Detalle da combinación co suco radial de saída

Descrición dos motivos.

Todos os motivos representados pertencen ao grupo xeométrico. Componse dun total de 4 coviñas con suco en U moi aberto e unha combinación de dous círculos con coviña central e pequenos trazos radiais pegados á parte exterior do círculo.  Semella un motivo “soliforme”.

Vista xeral con luz artificial rasante

No medio destas figuras hai unha pía con forma de ril aparentemente natural cunha coviña/picada no interior. A combinación circular ten un diámetro de 22 cm, a coviña central 5 cm de diámetro e 2 cm de profundidade, do círculo interior parte un radio de saída. As coviñas exentas teñen un diámetro de 7 e 9 cm e unhas profundidades de 1,5 e 2 cm.

Petróglifo do campo 2

A paixase do Porto Marelo.

Os petróglifos do Folgoso – Porto Marelo, atópanse, como o propio nome evidencia, nun pequeno “porto”, é dicir, nun paso ou acceso no val que orixinou o pequeno “Rego do Porto Marelo”.

Son petróglifos que semellan sinalizar as vías de tránsito naturais a ambas beiras deste regato, cun amplo dominio visual sobre a súa contorna inmediata dominada por amplas zonas de pastos, “As Cortiñas”.

Val do Rego do Porto Marelo

Por outro lado, os petróglifos marcan tamén a liña de transición entre o val e o monte. Resulta significativo que os gravados figuren en afloramentos de bo porte, sendo aínda destacados puntos de referencia na paisaxe, a pesares da significativa perda de volume derivadas da acción extractiva dos canteiros, tal como reflicte a peneda do Petróglifo do Campo 1.

Son, polo tanto, fitos que articulan o territorio desde tempos inmemoriais, e que inevitablemente ollamos o ascender ao monte ou cando baixamos ao val.

Situación dos petroglifos en relación ao rego

Este pequeno chanzo natural no relevo marcaría tamén, en boa medida, a vida cotiá dos poboadores da Idade do Bronce, con poboados situados nas zonas altas ou a media altura, mentres as zonas máis baixas e húmidas do val ficarían deshabitadas e aproveitadas para o pastoreo. Unha pequena bacía fluvial esencial no día a día destes poboados situados na súa redonda inmediata.

Esta mesma disposición entre os petróglifos e a paisaxe repítese noutras zonas da comarca como acontece, aínda que a maior escala, nos petróglifos da Portela de Villestro. Gravados que contribúen a marcar unidades territoriais na Idade do Bronce, un xeito de “humanizar” a paisaxe, e mostra da capacidade do home para apropiarse do medio natural. [3]

Gravuras modernas de Folgoso.

Na entrada ao lugar de Folgoso pola estrada de Figueiras, a man esquerda destaca un penedo granítico de grandes dimensións de gran groso. Na superficie central, a máis horizontal, aprécianse uns deseños cun suco fino elaborados cunha ferramenta metálica que representan un corpo feminino espido sen cabeza nin brazos e pernas incompletas e os órganos sexuais destacados.  Dúas frechas rodean a parte inferior do corpo e sinalan á cintura. A esquerda do corpo un rudimentario corazón. Á dereita 2 peitos “exentos”.

A “venus” de Folgoso

Si seguimos a estrada que nos trouxo ata aquí, aos poucos metros, atopamos na aldea unha especie de praciña asfaltada case na súa totalidade. No centro, nunha laxe de pequenas dimensións a rás de chan, un corazón con siglas no seu interior elaborado con sucos grosos.

Nos penedos situados ao norte da estrada que leva a Folgoso localízanse dous corazóns máis e un laberintoide xunto con unha combinación de círculos concéntricos dos mesmos autores.

Gravado moderno. Corazón

Bibliografía.

  • Alonso Romero, F. e Torrado Cespón, M., “Orión en un petroglifo de Folgoso. Significado simbólico y práctico de los astros”. 2014. Andavira Editora.
  • Bradley, R., Criado, F. e Fábregas, R., “Los petroglifos como forma de apropiación del espacio: algunos ejemplos gallegos”, Trabajos de Prehistoria Vol. 51, 2. 1994. CSIC.
  • Lombao Vázquez, D.“Petroglifos da Comarca de Santiago”. 2014. TFG, Universidade de Santiago de Compostela.
  • “Inventario, catalogación e proposta de delimitación planimétrica dos petróglifos inéditos na comarca de Compostela” realizado polas empresas “Horizonte Norte” e “UAV Galicia” en colaboración co Colectivo a Rula entre novembro e decembro de 2016. Dirección Xeral de Patrimonio Cultural.

Notas.

[1] Apenas existen na actualidade estudos sobre o conxunto dos petróglifos da comarca, a excepción do TFG “Petroglifos da Comarca de Santiago”, presentado no ano 2014 polo membro do Colectivo Diego Lombao na Facultade de Historia da Universidade de Santiago de Compostela. Para o Concello de Teo a publicación do ano 2008 do Colectivo Ollarte, “Petroglifos do Concello de Teo”.

[2] Alonso Romero, F. e Torrado Cespón, M., “Orión en un petroglifo de Folgoso. Significado simbólico y práctico de los astros”. 2014. Andavira Editora.

[3] Son Bradley, Criado e Fábregas os que máis teñen estudado esta función dos petróglifos galaicos. De gran interese é “Los petroglifos como forma de apropiación del espacio: algunos ejemplos gallegos”, en Trabajos de Prehistoria Vol. 51, 2. 1994 para unha mellor comprensión.i

 

Os Petróglifos de Mallos en Santa María de Teo


Situación

A estación de arte rupestre coñecida baixo as denominacións de “Laxe da Estivada de Abaixo”, “Laxe da Estivada de Mallos”, “Laxe de Abaixo” ou simplemente “Petróglifo de Mallos”, emprázase no lugar de Mallos na parroquia de Santa María de Teo, coordenadas UTM: 29 T 539261 4733831 [1] e a unha altura de 83 m.s.n.m.

Figura no Catálogo do Patrimonio Cultural de Galicia co código GA15082071 e está incluída na relación de bens patrimoniais protexidos polo actual inventario do Plan Xeral de Ordenación Municipal do Concello de Teo.

Localízase nunha ladeira de suave pendente orientada ao sur/surleste e agochada no medio dun piñeiral do monte de Mallos, moi preto do río Ulla, nas terras máis baixas do val de uso tradicionalmente agrícola na contorna inmediata da aldea.

É esta unha situación pouco habitual entre os petróglifos do Grupo Galaico de Arte Rupestre da Comarca de Santiago, tanto pola súa localización a baixa altitude como pola súa proximidade ao río Ulla (a menos de 500 metros), e tamén pola ampla distancia que o separa das outras estacións rupestres do Concello de Teo coñecidas (as máis próximas atópanse a máis de 5 quilómetros no Monte Piquiño en Luou).

Plano de situación dos petróglifos do concello de Teo

Agás da nova estación localizada na paraxe do Pouso (que analizaremos na segunda parte da entrada), non temos coñecemento doutros xacementos ou achados arqueolóxicos catalogados na súa contorna inmediata nesta ribeira teense.

Plano de situación na ficha do PXOM de Teo do ano 2010

A ruta aos dous petroglifos no noso wikiloc: https://es.wikiloc.com/rutas-a-pie/petroglifos-de-mallos-24290095

1. A Laxe da Estivada de Mallos no tempo

A estación rupestre da “Estivada de Abaixo” é, despois dos gravados de Ventosa en Ames [2] (debuxados polo magnífico Henrique Campo Sobrino no ano 1909) un dos primeiros petróglifos estudados na comarca de Santiago, sendo publicada por vez primeira no ano 1947[3] polo arqueólogo Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza.

Ramón sobrino Lorenzo-Ruza. Localización descoñecida. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Mais, como o propio autor sinala na súa publicación[4], en realidade as primeiras referencias relativas á laxe datan do ano 1930 cando o arquiveiro da Catedral de Santiago, Juan Pérez Millán, comunica ao pai do autor, o tamén arqueólogo Ramón Sobrino Buhigas a existencia desta estación. De feito, compre indicar que a estación de Mallos xa figura citada no Corpus Petroglyphorum Gallaeciae no epígrafe introdutorio onde sinala:

“el doctor Pérez Millán, profesor de Filosofía y letras en esta ciudad de Santiago, nos comunicó, el día tres de agosto de este año, el descubrimiento de otras estaciones de petroglifos en la parroquia de Teo, cerca de Pontevea”.

Desta cita debemos subliñar o feito de que fala de varias estacións cando posteriormente só figura unha no artigo de Sobrino Lorenzo, a Laxe da Estivada de Abaixo. Curiosamente, e por atoparse ao sur da provincia da Coruña, son os únicos gravados desta provincia que figuran no plano de situación que inclúe a última lámina do famoso Corpus. [5]

1935. R. Sobrino Buhigas. Plano de situación dos gravados do Corpus.

Foi deste xeito como J. Pérez Millán, con lazos familiares na parroquia de Santa María de Teo, posibilitou este primeiro achegamento á laxe de Mallos. Tratábase dun dos ilustres persoeiros da Compostela do momento que figuraban entre o amplo elenco de amizades da familia Sobrino.

Mestre na Universidade de Santiago e do tamén compostelán Colexio Manuel Peleteiro foi un dos chamados “custodios do Códice Calixtino” e considerado, xa no seu tempo, unha eminencia no campo da paleografía e da arquivística. Prolixo conferenciante e experto en temas tan “particulares” como a historia do calendario ou a figura do faraón exipcio Tutankhamon rematou a súa vida profesional afectado por unha grave enfermidade mental que o levou a considerar o Arquivo da Catedral como da súa propiedade, chegando mesmo a subliñar e comentar a lapis o propio Códice Calixtino e outros códices medievais.

Fotografía aérea do voo americano do ano 1956.

Só uns meses despois do achado do Petróglifo do Castriño de Conxo, Sobrino Lorenzo realiza, seguindo as suxestións do seu pai, a súa primeira visita a Mallos. Na compaña do seu incansable colega e guía de expedicións polos montes de Teo, Adolfo Calvo (practicante municipal e veciño de Luou) achéganse ese ano por primeira vez ó petróglifo da Laxe da Estivada de Abaixo, visita que repetiran asiduamente en sucesivos anos, tal é como reflicten as notas do seu interesante diario persoal publicadas por Ángel Núñez Sobrino. [6]

1947. Adolfo Calvo en Mallos. Fotografía de Ramón Sobrino Lorenzo. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Na súa publicación, Sobrino Lorenzo sinala a presenza de:

“círculos concéntricos con cazoletas y líneas radiales, puntos y cruciformes”. Gravados realizados con “surcos, obtenidos por frotamiento continuo sobre el granito, con forma en U muy abierta, de fondo y bordes redondeados”.

O estudo inclúe dúas fotografías da laxe e un interesante deseño das formas e distribución dos motivos nos distintos paneis do petroglifo:

“después de dibujados con signos con tiza, con objeto de hacerlos patentes, obtuvimos, mediante un cuadriculado hecho directamente sobre la misma peña y en papel milimetrado, un dibujo a escala de los grabados, obteniendo a continuación las dos fotografías que publicamos, en una de las cuales se ve este cuadriculado, ilustrándose también en este artículo con el dibujo a escala obtenido”.

1947. R.Sobrino Lorenzo-Ruza. Deseño inicial a lapis dos motivos da Laxe da Estivada. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

O arquivo familiar Sobrino – Núñez que custodia o seu sobriño, Ángel Núñez Sobrino, conserva estes e outros debuxos e fotografías realizados polo arqueólogo nas diferentes visitas, nas que quedan patentes o rigor e meticulosidade do autor no proceso de documentación e rexistro dos gravados, dende o inicial traballo de campo ata o posterior estudo no seu gabinete.

1947. R.Sobrino Lorenzo-Ruza. Deseño final a tinta dos motivos da Laxe da Estivada. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Sobrino Lorenzo subliña as similitudes existentes entre estes gravados de Mallos e os petróglifos do occidente europeo, máis concretamente da Europa atlántica (Irlanda, Escocia, Escandinavia e Inglaterra principalmente). Por outra banda indica a realización con ferramentas metálicas e xa en época histórica dunha das cruces da laxe, a situada sobre a combinación circular de maior tamaño e destaca o feito de que:

“estos cruciformes […] son hechos en épocas antiguas, pero ya históricas, con un fin de cristianización de lugares considerados como de cultos paganos”.

Remata a descrición da laxe aludindo á curiosa disposición das coviñas da zona superior (ao que nós denominamos panel 1) que, ao seu parecer, semellan representar algunha forma antropomorfa, idea que finalmente desbota, facendo unha interesante crítica aos perigos que poden producir o feito de achegarse a estas manifestacións artísticas con ideas preconcibidas dende o presente.

1947. R. Sobrino Lorenzo. Panel 1. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Despois da atención prestada por estes autores ó xacemento, incomprensiblemente durante un prolongado período de tempo a estación permaneceu oculta pola densa vexetación ficando case esquecida para a comunidade científica, e incluso levou a algúns investigadores a considerala desaparecida, como así o recolle María Jesús Soto Barreiro na súa tese doutoral do ano 1986 onde sinala:

“R. Sobrino Lorenzo – Ruza dará a conocer en 1947 un estudio parcial sobre los petróglifos de los Mallos con una sucinta reseña que caerá en el olvido no pudiendo ser localizado posteriormente”. [7]

1947. R. Sobrino Lorenzo. Panel 2. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

A seguinte referencia á laxe é a sinalada polo arqueólogo Manuel Lestón, quen para a elaboración do catálogo arqueolóxico do PXOM de Teo [8], no ano 2001, localiza só unha parte da laxe entre a vexetación e realiza unha pequena descrición apoiándose no sinalado por Sobrino Lorenzo.

Lestón describe os motivos do seguinte xeito:

“na parte superior da laxe pode observarse unha combinación circular composta por 2 círculos concéntricos con cazoleta central, de aproximadamente 22 cm. de diámetro, e ó sueste desta hai 8 cazoletas de pequenas dimensións. Na parte inferior da laxe obsérvase unha gran combinación circular, moi mal conservada debido a que se encontra na zona empregada polos rapaces para escorregar, e nas súas proximidades 2 pequenas cazoletas, e 2 cruces modernas”.

Camiño de acceso á fraga

Xa no ano 2008 edítase a primeira guía dos petróglifos do Concello de Teo elaborada polo grupo Ollarte, un grupo de mozos e mozas de posgrao da Universidade de Santiago, que realizou unha completa labor de baleirado das fontes e do inventario dos petróglifos coñecidos ata ese momento. Na ficha dedicada ao petróglifo de Mallos seguen a descrición anteriormente citada de Manuel Lestón.

Non foi ata o ano 2012 cando o Concello de Teo, con motivo da realización dunha andaina pola beira do río Ulla [9], limpa e acondiciona o acceso á laxe logo de permanecer varias décadas entre os toxos e as matogueiras. Preto de 60 participantes [10] asistiron á primeira visita guiada a estación realizada polos técnicos municipais e membros que hoxe integran o Colectivo A Rula.

Visita ó xacemento na ruta Goza do Ulla 2012. Arquivo Municipal de Teo

Esta iniciativa permitiu que na actualidade a laxe poida ser visitada con certa comodidade pois o concello realiza limpezas periódicas na súa contorna e no camiño de acceso. Agardemos tamén que en breve se instalen carteis de sinalización e informativos na zona para facilitar á localización e interpretación dos gravados ós visitantes.

1.1 O interese suscitado no Colectivo

O interese que suscitou o petróglifo no Colectivo da Rula, logo da ruta realizada polo Concello, animounos a realizar varias visitas ao petróglifo para seguir indagando sobre esta interesante estación da beira teense do Ulla e iniciar deste modo o seu estudo. O obxectivo final era analizar ó pormenor o grao de conservación dos gravados xa estudados previamente, así como o de achegar unha descrición o máis completa posible dos novos motivos localizados.

Mapa localización dos xacementos de Mallos

1.2 Mallos, un enclave histórico á beira do Ulla

Iniciamos a análise histórica destas paraxes da bacía do Ulla baleirando as vellas fontes bibliográficas e documentais para deste modo tratar de coñecer un pouco mellor a historia e contexto do lugar onde se atopa o petróglifo. Curiosamente volvémonos atopar con outro ilustre arquiveiro da Catedral, Antonio López Ferreiro, quen na súa “Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela” do ano 1899 sinala que:

“en los confínes de la parroquia de Trobe con la de Teo, en el lugar de Mallos, hubo una iglesia dedicada a San Paio, que a principios del siglo XIV aún era parroquial. Es probable que esta iglesia date de los tiempos próximos al martirio de San Payo”. [11]

Localización das estacións e camiños antigos. IGN – ca.1940

Segundo os nosos informantes de Mallos, nos anos cincuenta do pasado século aínda quedaban restos desta antiga igrexa, hoxe desaparecida, nun lugar próximo situado a tan só 200 metros ao suroeste da Estivada de Mallos. Segundo Antonio Maceira Gago [12], foi neste lugar de Mallos onde residiron, a principios do século X, os pais do neno Paio, sobriños do Bispo Nausto que vivía á súa vez no veciño lugar de Trobe. O propio López Ferreiro sinala na súa obra como algúns dos bispos que tiñan:

“sus sedes en países dominados por los árabes, se refugiaron en la diócesis compostelana”.

Mais estes bispos refuxiados na diocese compostelá non se detiveron en Iria, senón que se asentaron en varias “granxas ou distritos” do interior do val na procura de maior seguridade. Nausto fica deste xeito en Trobe (no actual concello de Vedra), nun dos pequenos cenobios que existían na bacía do Ulla.

Na igrexa parroquial de Santo André de Trobe, situada a quilómetro e medio de Mallos, aínda hoxe se conserva a súa lauda sepulcral encaixada nunha parede interior da igrexa, e onde se pode ler unha inscrición [13] na que se eloxian as virtudes do prelado ao longo do seu periplo vital e que Fermín Bouza Brey considera

“por su ornamentación y sus caracteres epigráficos como la que mejor acusa el mozarabismo en Galicia bajo la influencia de lo mozárabe leones”. [14]

Sartego do bispo Nausto

Segundo López Ferreiro é de supoñer:

“que asistiesen a los funerales de su entierro [15] en Trobe, sus sobrinos Hemogio, que al poco tiempo fue Obispo en Tuy, y los padres del santo niño Pelayo (que lembremos residían en Mallos), mártir en Córdoba, que a la sazón contaría cinco ó seis años”. [16]

Ficha do sartego na Biblioteca Dixital Cervantes

Por outra banda, esta zona foi tamén un enclave relevante e estratéxico para o control do río Ulla para os Arcebispos de Compostela. Varios investigadores [17] (Antonio López Ferreiro, Pedro Varela Castro, Manuel Reimóndez Portela, Henrique Neira, Andrés Tarrío Barreiro, Manuel Gago, etc) sitúan na marxe estradense do Ulla, ó carón da Carballeira do Vao no lugar de Cora, o coñecido “Castelo da Insua” ou “Torre da Insua de Vea”. Trátase dunha fortificación documentada xa no século XIV que pertenceu á Mitra Compostelá mais foi cedida em varias ocasións, ao longo do tempo, a diferentes casas nobiliarias do val da Ulla.

Formaba parte dun antigo sistema de defensa e control do río (no que tamén figuraban outras casas – fortes como a Torre da Barreira ou a Torre do Maíndo), no que

“os sucesivos arcebispos nomeaban os casteleiros da torre, que directamente eles mesmos ou indirectamente a través dun terceiro se deberían dedicar, xunto cos homes baixo o seu mando, a garanti-la seguridade da zona de influencia da torre e en especial dos camiños e pontes máis próximos a ela, facilitando a circulación de persoas e bens cara a Santiago e dende alá cara a outros lugares e protexéndoos de eventuais bandidos”,

segundo nos relatan os investigadores Henrique Neira o e o finado Andrés Tarrío nun artigo publicado na revista “A Estrada. Miscelánea Histórica e Cultural“. É iste un  interesante estudo que da conta dos diferentes enfrontamentos e litixios entre os nobres que exercían de “casteleiros” do señorío da Torre da Insúa e os Arcebispos de Compostela polo control da mesma.

Imos só destacar o primeiro dos enfrontamentos no que o propio arcebispo Santiago Lope de Mendoza achégase á casa forte da Insua para recuperar a autoridade sobre a mesma, enfrontándose ós Núñez de Isorna que desobedeceran as súas ordes. O arcebispo aproxímase co seu exército precisamente dende os campos de Mallos, onde lembremos estaría a antiga igrexa parroquial situada a escasos metros ó norte da Insua. Iníciase entón a dura loita no que as “hostes” do arcebispo son atacadas con artillería “con tronos et con bonbardos et con uiratones” dende a Torre.

Estes enfrontamentos repetiranse ó longo do s. XV ata a destrución do castelo polos irmandiños, logo de resistir un heroico asedio durante varias semanas.
A última referencia ao Castelo procede do romántico e misterioso relato do escritor Barcia Caballero que recolle o xornal “El Heraldo Gallego” o 30 de abril de 1879,

“corrían acerca de esta torre los más estraños relatos; haciendo subir su antigüedad a una fecha fabulosa y atribuyéndole extravagantes orígenes”.

Na actualidade esta ribeira teense conta cun importante arboredo protexido entre as aldeas de Agromaior e a contorna de Mallos, conformando un espazo natural privilexiado que comeza no linde mesmo do Concello de Vedra na foz do río Pereiro no Ulla logo de pasar pola ponte da Dorna, un enclave onde aínda hoxe se conservan as ruínas de centenarios muíños na paraxe que foi escenario das vivencias do último barqueiro teense, José Rial, veciño de Mallos.

2. Descrición da estación

E é aquí, neste importante enclave histórico e natural, onde se localiza esta interesante estación de arte rupestre ó ar libre. O seu estudo permitiunos constatar que se trata dun dos petróglifos máis interesantes e con maior número de motivos insculturados do Concello de Teo, xunto ós xacementos xa máis coñecidos da Pedra Bicuda de Loureiro (na parroquia de Luou) e Río Angueira en Cornide (na parroquia de Calo).

É un pequeno milagre que na actualidade se conserve este conxunto se temos en conta a súa situación, moi preto da aldea e rodeado de terras de intensa actividade agrícola [18], gandeira e forestal (nas últimas décadas), que veñen soportando unha forte presión antrópica sobre o medio natural nunha zona moi afectada polo minifundismo que caracteriza estas paraxes da ribeira teense.

Plano da división parcelaria e localización dos xacementos

Descrición do soporte

O afloramento rochoso no que se atopan os gravados sitúase nun suave desnivel orientado cara ao surleste, nunha zona inicial da pendente que progresivamente descende cara o Ulla.

Ao carón da laxe situábase, ata hai uns anos, un enorme piñeiro manso que empregaban os veciños como referencia para a súa localización. Unha gran tormenta derrubouno hai uns doce anos e hoxe aínda permanecen no lugar os restos da súa gran “cachopa”.

Trátase dunha laxe granítica de boas dimensións, de gran fino que presenta unha forma bastante irregular que se adapta á pendente do terreo, apenas sobresaíndo sobre o nivel do chan no seu extremo sur e algo máis no extremo noroeste onde chega a alcanzar case un metro de altura (0,93 cm). Conta cunhas dimensións de 8,08 x 4,98 m.

A parte inferior da laxe semella ter continuidade baixo a camada de terra vexetal polo que non podemos desbotar a posible presenza doutros motivos aínda soterrados.

Co obxecto de facilitar a descrición do conxunto e seguindo as características morfolóxicas da laxe e a propia descrición xa realizada por Sobrino Lorenzo, dividiremos o afloramento en dous paneis principais. O Panel 1 na zona NO, e o Panel 2 na S – SL.

Panel 1. O situado máis ao norte é a parte do afloramento que máis sobresae sobre o nivel do terreo. Pese a súa irregularidade presenta superficies con tendencia á horizontalidade, mais pouco uniformes, divididas en tres partes por diáclases de considerable profundidade e largura. De estas superficies divididas por tres fracturas naturais a situada máis ó sur presenta unha superficie máis convexa, característica esta que aproveitou o gravador. As outras dúas superficies son de menores dimensións e maior horizontalidade. As superficies máis verticais orientadas cara o leste tamén foron utilizadas para gravar algúns motivos.

Mallos, panel 1

Panel 2. Presenta unha superficie máis regular e menor altura que a do panel anterior, e unha moderada inclinación seguindo o sentido do terreo. A zona central, onde se atopa o motivo principal, é a superficie mais regular, en tanto que nos bordes oeste, norte e leste a superficie tórnase máis irregular.

As superficies máis erosionadas, en boa medida por procesos de meteorización, son precisamente as pequenas protuberancias que se concentran nos bordos laterais en ambos paneis e tamén no sector central do afloramento.

Estes sectores teñen tamén unha cor moi clara, case branca, que posiblemente está indicando unha maior presenza de seixo. Nestas superficies hai pouca presenza de liques e musgos, ó contrario do que sucede coas superficies máis regulares, como son a parte superior do panel 1 e o sector central do panel 2 inclinado, que presentan cores máis escuras e abondosos liques e musgos.

Panel 2. Sector central

2.1 Descrición dos motivos

A observación do afloramento baixo diferentes condicións, con luz natural e artificial, en mollado e en seco, a distintas horas do día e tamén de noite, e a través dos diferentes modelos de fotogrametría dixital realizados, revelounos a presenza de numerosos gravados en boa parte da superficie da laxe, na súa maior parte motivos de tipo xeométrico con sucos abertos en U e bordes redondeados, xunto á presenza de cruciformes e outros motivos con sucos en V con bordes de arestas vivas.

Panel 1

Na parte superior, a zona máis ó norte, figura un conxunto de coviñas de diferentes formas e tamaños, un total de 14 (12 de forma circular e 2 de forma alongada), agrupadas entorno a un cazoleta de maior tamaño e de forma elíptica (18 cm de longo). Unha agrupación de coviñas que se estenden o longo duns 80 cm de longo por 60 cm de ancho.

Fotogrametría do panel 1 con lenda

As coviñas de forma circular oscilan dos 14 ós 5 cm. de diámetro cunha profundidade media duns 2 cm. Existen outras 5 coviñas illadas fora desta agrupación e unha pequena cruz (18 x 16 cm) ó norte situada á rentes do chan de suco ancho con 3 coviñas nos extremos de 3 dos seus brazos.

Varias coviñas do grupo sinalado comunícanse entre si por medio de pequenos sucos lineais, destacando unha pequena agrupación de catro coviñas unidas formando unha pequena cruz. Esta zona do panel 1 foi na que Sobrino Lorenzo comentaba, de xeito xocoso, que lle lembraba á forma dun rostro ou cara

“con ojos, naríz, patilla en lado derecho y un adorno como un sombrero, con dos palos o plumas salientes”.

Pormenor do Panel 1

Á marxe das coviñas e cazoletas completan este primeiro panel 6 combinacións de círculos concéntricos, varias situadas nos “petóns” ou protuberancias da laxe. Dúas delas situadas na zona máis elevada do panel foran xa identificadas no seu día por Sobrino Lorenzo e son as que teñen un mellor estado de conservación. Trátase dunha primeira combinación de 30 cm. con 3 aneis e coviña central con radio de saída cara o sur (número 1) e unha segunda combinación circular de 14 cm. formada por dous aneis e coviña central (número 2) de onde parte outro suco que enlaza co radio de saída da primeira combinación.

Panel 1. Combinación número 5

Unha diáclase que percorre esta parte central do panel divide esta zona coa parte leste da rocha onde figuran tres novas combinacións de pequeno tamaño (12, 10 e 9 cm. de diametro respectivamente) formadas unicamente por dous aneis e coviña central (números 3 e 4(2)). Dúas das combinacións figuran unidas por un suco. Finalmente no eixo central entre dúas liñas de fractura figuran 3 cazoletas illadas, unha pequena combinación de dobre anel (número 5) e coviña central situada o carón da diáclase (8 cm), e posibles restos doutras combinacións incompletas (número 6) practicamente inapreciables polo elevado grado de erosión que presenta esta parte do penedo.

Panel 1. Fotogrametría

Panel 2

No segundo panel rexistramos ata 6 combinacións moi erosionadas ó localizarse na zona empregada polos rapaces da aldea para escorregar a xeito de tobogán e nos petóns laterais tamén moi degradados a causa da erosión natural. Tamén figuran varias cruces e outros motivos históricos de difícil interpretación.

Panel 2. Fotogrametría con lendas

Preside este panel a combinación de círculos concéntricos (número 1) emprazada na parte central que é a de maior tamaño de todo o xacemento (50 cm.), posúe 5 aneis moi erosionados (os dous exteriores incompletos) con coviña central. Un motivo que figura tamén nos diferentes deseños realizados por Sobrino Lorenzo.

Panel 2. Vista xeral

No bordo superior da combinación aparece unha cruz histórica (letra A) e unha aspa (X) sobreposta no centro, ambas realizadas cunha ferramenta metálica e insculturadas sobre o motivo prehistórico. Xusto encima da cruz e baixo tres coviñas que forman un triangulo contemplamos outros símbolos de reducido tamaño (letra C), un pequeno rombo (◊) e unha posible cruz grega.

Panel 2. Detalle do cruciforme central

Na parte superior do Panel, ó norte, figuran restos de tres combinacións (números 2, 3 e 4) practicamente imperceptibles pola forte degradación que sofre a rocha. Están situadas case nunha disposición horizontal e en paralelo sendo a de maior tamaño a situada no centro duns 35 cm de diámetro e 2 aneis (Falta segunda foto coas lendas). As outras combinacións de 11 e 10 cm (tamén moi deterioradas) sitúanse á esquerda e dereita da combinación de maior tamaño e posúen 2 e 3 aneis respectivamente, ambas con coviña central.

Panel 2. Zona superior

Os modelos fotogramétricos confirmaron a existencia dos gravados que logramos localizar nunha das visitas nocturnas ó xacemento. Xusto na parte inferior desta combinación central figuran dúas cruces (B) tamén históricas (unha delas moi parecida a cruz do sector central) e media ducia de pequenas coviñas sen orde aparente. O repertorio de motivos históricos complétase cunha nova cruz aillada (17 x 19 cm) na zona lateral ó NO deste segundo panel (foto).

Panel 2. Pormenor

No bordo leste da rocha existen dous círculos (número 5) formando una especie de oito (∞), elaboradas cun suco fino, probablemente sexan coetáneos os outros gravados históricos. No interior dun deles hai gravada outra pequena cruz. (Ver foto)

Finalmente no extremo inferior da rocha, ó Sur, consérvase un anel circular duns 20 cm de diámetro (restos dunha combinación?) e, no lateral oeste, unha última combinación (número 6) conformada por 3 aneis. Ambas foron gravadas aproveitando as protuberancias naturais de dous petóns da laxe.

Panel 2. Petón (número 6)

2.2 Tipoloxía dos motivos

Motivos xeométricos ou abstractos

Combinacións circulares. En canto ás combinacións circulares das 3 combinacións xa sinaladas por Sobrino e Lestón pasariamos a falar de 12 combinacións circulares de diferente tamaño e tipoloxía, que van dende os círculos simples ata as combinacións de cinco aneis concéntricos, con coviña central na maioría dos casos.

Panel 1.

Unha das características de boa parte destas combinacións circulares é a da súa adaptación á morfoloxía da laxe, as combinacións circulares acomódanse ás protuberancias naturais do afloramento granítico.

Panel 2. Zona inferior

É este un aspecto que tamén caracteriza a outros petróglifos da comarca, como acontece nos petróglifos da Pedra da Nave de Mourigade en Ames, Bouza Abadín en Dodro ou O Valado 1 na Portela de Villestro en Compostela. Esta característica prodúcese en catro das combinacións circulares que son as de maior tamaño a excepción da gran combinación central situada no panel inferior inclinado da rocha, que está gravada nunha superficie máis lisa e regular.

Panel 2. Combinación moi erosionada

Lamentablemente algunhas das combinacións atópanse moi erosionadas e son case imperceptibles nunha visita diurna ó petróglifo, incluso contando con boa luminosidade como acontece ó abrente ou no solpor.

Panel 1. Combinacións circulares con luz natural

Coviñas. Á marxe das combinacións circulares aprécianse tamén, como sinala Sobrino Lourenzo, coviñas e outros sucos e trazos moi erosionados. As coviñas ou cazoletas son de diferentes dimensións e formas, e localízanse por toda a superficie da laxe, aínda que sobresaen polo seu número as situadas na parte superior do panel 1 e na zona central do panel 2, xusto encima da combinación de maior tamaño. No panel 1 destacan as dúas cazoletas ovaladas rodeadas por un pequeno grupo de coviñas irregulares pero xa cunha tendencia máis circular. Os diámetros oscilan entre os 18 e 2 cm, e a profundidade entre os 5 e 2 cm, sendo a maioría de dimensións medias ou pequenas.

Panel 2, extremo inferior

Motivos históricos

Cruces e outros. Motivos que podemos relacionar coa “cristianización da laxe” como sinalaba no seu día Sobrino Lorenzo, gravados elaborados cunha ferramenta metálica. Entre eles destaca unha cruz cunha aspa superposta (X) que figura ben representada no deseño do ilustre arqueólogo. É posible que se trate dunha representación arcaica dun crismón ou lábaro coa representación do monograma de cristo XP. A súa vez figuran próximos outros símbolos de pequeno tamaño de difícil interpretación (varias cruces, rombos, círculos rebaixados, etc…).

R. Sobrino Lorenzo-Ruza. Motivos do Panel 2. Cruciforme e combinación circular

Podemos constatar tamén a presenza de polo menos 4 cruces de época histórica máis  distribuídas pola superficie da rocha, e unha quinta na bordo superior da rocha, mais neste caso con sucos máis abertos e rematada en tres dos seus apéndices con pequenas coviñas. A súa localización, factura e relación con outros motivos prehistóricos dificultan a súa adscrición cronolóxica.

Panel 2. Cruciforme, coviñas e aneis

Esta tipoloxía de gravados históricos podería estar relacionada coa existencia da antiga igrexa parroquial de Mallos (situada a pouco máis de 200 m) e mesmo co xa referido pasado histórico deste enclave.

Superposición dos motivos históricos sobre os prehistóricos
Pode constatarse en polo menos dous casos que dúas cruces se superpoñen parcialmente ás combinacións de círculos concéntricos no panel 2. O resto de motivos que pola súa factura poden ser considerados realizados en épocas históricas foron gravados en superficies “secundarias”, nos laterais dos paneis, superficies non empregadas aparentemente en época prehistórica.

2.3 Grao de conservación

Á erosión producida polos axentes natural únese a xerada pola acción antrópica continuada ó longo do tempo. Neste senso debemos recordar que, como sinala Sobrino Lorenzo, Manolo Lestón e lembran os veciños de Mallos, a superficie da laxe foi empregada polos mozos como “pedra escorregadoira” a modo de tobogán.

Mallos. Panel 1

No Concello teense é bastante habitual atoparnos con este tipo de laxes ao longo da súa xeografía, hai laxes “escorredías, escorrédeas ou escorregadoiras” moi coñecidas polos seus veciños en Cacheiras, Luou e Teo. Laxes que constitúen todo unha referencia na paisaxe dende antigo. Incluso no propio Monte Piquiño en Luou existe na paraxe do Chan do Pouso un interesante petróglifo con interesantes aliñamentos de coviñas que os veciños denominan “A Laxe da Pena Escorredía”.

3. O petróglifo do Pouso. Unha nova estación en Mallos

Durante o proceso de estudo do petróglifo de Mallos o pasado verán chegou ata nós a nova da posible existencia doutra estación con gravados rupestres localizada a tan só uns centos de metros de distancia da xa coñecida.

Petróglifo do Pouso. Vista xeral

Dende a vella cita de Sobrino Buhígas no corpus, que daba a entender a posible presenza de varias estacións, sospeitabamos que podería haber outras estacións en Mallos. E efectivamente, un grupo de mozos de Mallos localizou ao pé do vello camiño que dende a aldea de Mallos conducía ao río unha segunda laxe con gravados. Foi o seu propio descubridor Manuel Campos, veciño de Mallos, quen nos guiou por primeira vez ata a paraxe do Pouso, nunha primeira visita que contaba tamén coa presenza do concelleiro teense, Xurxo Francos e do técnico municipal de deportes Gonzalo Carrillo.

Logo do rexistro dos gravados procedeuse a súa catalogación realizada en colaboración coa empresa Horizonte Norte que en decembro de 2016 realizou a ficha estándar correspondente figurando con código GA15082112, agardando tamén que en breve se sume á relación de xacementos xa protexidos polo actual PXOM do Concello aprobado no ano 2010.

O Pouso. Vista xeral da laxe.

3.1 Localización e descrición do soporte

Sitúase no medio dun camiño que atravesa o monte de Mallos non lonxe da encrucillada que conforma co sendeiro que leva á gran fraga de Agromaior. De feito unha antiga e desgastada rodeira de carro atravesa a laxe e divide en tres paneis ou sectores os diferentes gravados. O petróglifo figura na chamada paraxe do Pouso situada a uns 400 metros ao SE da Laxe da Estivada, coordenadas UTM 29 T 539614 4733603.

O Pouso, Fotogrametría

Tratase dunha laxe de gran fino de pequenas dimensións (4,16 x 1,80 m) case a rentes do chan. A súa altura máxima é 0,60 cm. Ten forma alongada no eixe leste/oeste, con unhas dimensións de 9,4 m no eixe NW-SE por 3,3 m. no eixo SW-NE. A superficie presenta unha forma irregular con tendencia á horizontalidade. Non podemos desbotar a posible continuidade do afloramento granítico por debaixo do terra, sendo posible a presenza de novos gravados aínda descoñecidos.

3.2 Descrición dos motivos

A superficie atópase profusamente gravada concentrándose os motivos presentes en determinados sectores. Estes motivos son na súa totalidade coviñas de diferentes dimensións e formas. Contabilízanse un total de 44 coviñas (5 no sector este, 36 na zona central e 3 máis no sector oeste). As dimensións das coviñas oscilan entre os 20 cm. de diámetro da máis grande aos 3 cm. da máis pequena. En canto á profundidade varía entre os 6 e 1 cm. Presentan unha pátina regular e uniforme con bordes redondeados e moi suavizados. Completan o repertorio de gravados algúns sucos lineais (algúns con trazos perpendiculares) moi erosionados no bordo superior da laxe.

Vista xeral cenital

A distribución dos motivos transmite no espectador unha sensación de desorde, acumulándose as diferentes figuras sen orde aparente ou perceptible. Algunhas delas case unidas con escasa separación (horror vacui).

É interesante sinalar a presenza, ao igual que ocorre na estación de Mallos 1, de coviñas alongadas con forma elíptica. Feito que se repite tamén noutras estacións de arte rupestre da comarca como os petróglifos do Vilar en Ames ou Monte de San Miguel en Compostela.
Nesta laxe figuran un total de 4 coviñas ovais presentando formas bastante irregulares algunha de elas, especialmente dúas que poderían chegar a interpretarse como posibles podomorfos.

Detalle posibles podomorfos

3.3. Grao de conservación

Podemos sinalar que, en termos xerais, o grado de conservación dos motivos é boa. Pode que a simplicidade dos motivos, que se reducen a coviñas de distintas formas, permitiu que soportaran ben os efectos erosivos dos distintos axentes presentes.

4. Cronoloxía

Atendendo á análise xeral dos motivos insculturados en ambas laxes obxecto de estudo podemos inscribilas dentro do denominado Estilo Atlántico datable temporalmente na Idade do Bronce, e polo tanto como pertencentes ao coñecido como Grupo Galaico de Arte Rupestre.

Petróglifo do Pouso

Non obstante, segundo a técnica de realización dos gravados temos que falar por unha banda de gravados prehistóricos que poderían terse realizados nun só momento ou ben en diversos períodos da prehistoria (sendo gravados inicialmente as combinacións que se adaptan á forma das diferentes protuberancias da laxe e posteriormente as combinacións que figuran na superficie máis lisa e regular). A diferenza doutros petróglifos da comarca non se aprecian procesos de reavivado destes motivos prehistóricos.

Por outra banda, estarían os diferentes motivos históricos (cruces de diferente formas, aspas, círculos…) realizados con ferramentas metálicas e que poderiamos datar no medievo ou xa en época Moderna, relacionados posiblemente co proceso de “cristianización” dun lugar de culto previo aínda que non podemos desbotar vinculación dalgunha cruz coa marcación de antigos lindes parroquiais ou de propiedade.

5. Conclusións

Agardamos que ese pequeno estudo das laxes de Mallos contribúa a conservación e difusión entre a cidadanía desta importante mostra de arte rupestre prehistórico ó ar libre que presenta unhas características singulares, tanto polos diferentes gravados insculturados como pola súa situación xeográfica. Dúas laxes con morfolóxicas diferentes aínda que posúen gravados coas mesmas características.

Agradecemos finalmente aos veciños de Mallos (en especial a Manuel Campos e os propietarios da parcela da Estivada de Abaixo)e a Ramiro Viqueira (veciño de Calo) os datos achegados ó Colectivo, a súa colaboración e o interese que amosaron en manter e protexer estes interesantes bens patrimoniais ata agora case esquecidos deste recuncho da beira do Ulla, ao Concello de Teo polo labor de difusión desta importante paraxe a través das rutas realizadas e a Guillermo González Raviña por facilitarnos datos sobre a personalidade de quen foi o seu mestre, don Juan Pérez Millán.

Bibliografía

  • Bouza Brey, Fermín. “Lauda sepulcral de Nausto Obispo de Coimbra”. Estudios sobre la monarquía asturiana, Oviedo 1971.
  • Lestón, Manuel. “Catálogo de Xacementos Arqueolóxicos do Concello de Teo”, Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, Xuño – Xullo, 2001 (Revisado no ano 2006). Código no catálogo: GA15082079
  • Lombao Vázquez, Diego. “Petróglifos da Comarca de Santiago”. Santiago de Compostela. 2014. Proxecto fin de Grao Inédito. Universidade de Santiago de Compostela.
  • López Ferreiro, Antonio. “Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela. Santiago”, 1898-1909. Imprenta y Encuadernación del Seminario Conciliar Central. Tomos I a XI.
  • Maceira Gago, Antonio M. “O Arciprestado de Ribadulla”. Fundación Caixa Galicia. A Coruña. 2001
  • Neira Pereira, Henrique. “Vedra da prehistoria ós inicios do século XX”. Departamento de Cultura do Concello de Vedra. 2006.
  • Neira, Pereira, Henrique, “Sobre a Torre da Ínsua de Cora”, in A Estrada. Miscelánea histórica e cultural. Número 10. 2007.
  • Nota con la copia del texto de la inscrición funeraria del obispo Nausto, que fue enterrado en la iglesia de San Andrés de Trobe. Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.17??. Consulta do 28 de maio de 2013.
    http://213.0.4.19/FichaObra.html?portal=111&Ref=306614
  • Núñez Sobrino, Ángel. “Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza (1915-1959): El trayecto vocacional de un arqueólogo”, En Pontevedra: Revista de estudos provinciais. N. 21. Deputación de Pontevedra. 2006
  • Sobrino Buhígas, Ramón. “Corpus petroglyphorum Gallaeciae”, Seminario de Estudos Galegos. 1935. Edicións do Castro. Edición facsimilar 2000.
  • Sobrino Lorenzo – Ruza. Ramón. “Un petróglifo en Mallos, Ayuntamiento de Teo (A Coruña)”. En Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Lugo. III, p. 23-24 (1947); pp.61-64.
  • Sobrino Lorenzo – Ruza. Ramón. “Bronce Mediterráneo y Atlántico. Noticias 134, 136”. Noticiario Arqueológico Hispánico 1 (1953). p. 193-194.
  • Soto Barreiro, María José. “Los petroglifos prehistóricos de la comarca compostelana”. Santiago (tese de licenciatura inédita). Universidade de Santiago de Compostela, 1986
  • VV.AA (OLLARTE). “Os petróglifos do Concello de Teo”. Ollarte: unha mirada ao patrimonio. Ed. Concello de Teo. 2008
  • VVAA. “El municipio de Teo en Unión de Teo y Vedra”. En: Revista Unión de Teo y Vedra. Órgano oficial de las Sociedades Agrarias de Teo y Vedra (1935). N.300. p.5-30

Notas:

[1] Datum: WGS 84.
[2] Petroglifos da Peneda Negra e as Laxes do Monte Castelo.
[3] Sobrino Lorenzo – Ruza, R. “Un petroglifo en Mallos,  Ayuntamiento de Teo (La Coruña)”. Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Lugo. III, pp. 23-24 (1947): pp. 61-64.
[4] Sobrino Lorenzo – Ruza, R. (1947). p. 61.
[5] Neste plano de situación aparece sinalizadas con tres puntos as localizacións da zona de Mallos.
[6] Núñez sobriño, Ángel. “Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza (1915-1959): El trayecto vocacional de un arqueólogo”. Pontevedra: Revista de estudos provinciais, nº 21. (2006).  “29 de Febrero de 1948 – Estuve en Mallos (Teo) viendo nuevamente los petroglifos que conocía”.
[7] Soto Barreiro, M.J. “Los petroglifos prehistóricos de la comarca compostelana”, Universidade de Santiago de Compostela , Tese de Licenciatura inédita. 1986.
[8] Lestón, M. “Catálogo de Xacementos arqueolóxicos do Concello de Teo“. Dirección Xeral de Patrimonio, Xuño – xullo 2001 (Revisado no ano 2006). Código no Catálogo: ga15082079
[9] http://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=3242458
[10] Entre os participantes figuran varios membros da familia propietaria da parcela onde fica o petroglifo.
[11] López Ferreiro, Antonio. “Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela”. Santiago, 1898-1909. Imprenta y Encuadernación del Seminario Conciliar Central. Tomos I a XI.
[12 Maceira Gago, Antonio M. “O Arciprestado de Ribadulla”. Fundación Caixa Galicia. A Coruña. 2001
[13] http://www.cervantesvirtual.com/obra/nota-con-la-copia-del-texto-de-la-inscripcion-funeraria-del-obispo-nausto-que-fue-enterrado-en-la-iglesia-de-san-andres-de-trobe/
[14] Bouza Brey, Fermín. “Lauda sepulcral de Nausto Obispo de Coimbra”. Estudios sobre la monarquía asturiana, Oviedo 1971.
[15]Nausto finou o 21 de decembro do ano 912.
[16]Sucedeu o martírio en Córdoba o 26 de xuño do ano 925.
[17]Outros autores a sitúan no lugar da Insua en Luou.
[18]O topónimo “estivada” fai alusión o proceso que consiste na roza, queimado e a posterior preparación dun anaco de monte para ser cultivado con trigo ou centeo. As ortofotos do vó americano de 1956 amósanos a parcela nunha zona adicada a este tipo de produción agrícola.

Primeira aproximación aos taboleiros de xogo da Compostela barroca.


Compostela foi declarada Patrimonio Cultural da Humanidade pola Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura, UNESCO, no ano 1985. Tal consideración levou, nos anos seguintes, a un considerable aumento do interese nela por parte de eruditos e investigadores das máis diversas ramas do saber, multiplicándose desde aquela as publicacións e estudos que achegaron novos coñecementos, ao tempo que, desde as distintas administracións competentes, desenvolvéronse medidas conducentes á protección e conservación de todo este rico e variado patrimonio.

É por isto que resulta, cando menos, curioso o feito de que despois de todos estes anos sigan a existir elementos case completamente descoñecidos para a maioría das persoas, residentes e visitantes, como acontece cos que agora son o obxecto da nosa atención.

Pode que a causa principal resida no poder de atracción do fenómeno xacobeo e que serviu de foco de atención das máis diversas vontades, pero que ao mesmo tempo tamén actuou de xeito excluínte cara a correcta valoración de outros elementos patrimoniais, que tamén son memoria da historia da cidade, e cuxo estudo permitiría ampliar o noso, sempre incompleto, coñecemento sobre a vida cotiá dos habitantes de Compostela.

Taboleiro

Taboleiro da Igrexa da Compañía

Pensamos que este descoñecemento é o principal perigo que pode impedir garantir a súa conservación futura, e é a causa de que nos atrevamos aquí a iniciar o estudo duns deseños moi simples, moi bastos na maioría das ocasións, reflexo do lecer dos habitantes da cidade.

Introdución.

O uso de taboleiros para o xogo é algo habitual e popular en case  calquera sociedade de calquera época ou lugar. Consérvanse exemplos disto desde a máis remota antigüidade.

“De oriente próximo son as primeiras referencias milenarias sobre taboleiros de xogo, concretamente coñécese unha fermosa peza de Mesopotamia, procedente da cidade sumeria de Ur coñecida hoxe vulgarmente como o real xogo de Ur, que ao parecer xogábase con dados piramidais. Do antigo Exipto dispoñemos dalgunhas referencias de moito interese: como taboleiro de xogo interprétase unha peza circular de pedra, que representa unha pedra enroscada a modo de espira do período arcaico, actualmente no museo Fitgerald en Cambridge, no que poderiamos ter o antepasado do popular xogo de taboleiro da oca”. [1]

Catedral de Ourense

 

En multitude de xacementos da Grecia e a Roma clásicas existen numerosos exemplos conservados de taboleiros dos máis variados xogos.

De cronoloxía medieval consérvanse bastantes exemplos por toda Galicia, vinculados principalmente a castelos, igrexas e mosteiros.

Pazo arcebispal de Ourense

A cidade de Santiago non é unha excepción. Nela consérvanse varios elementos de diferentes épocas que testemuñan este feito:

Alquerque do Castelo da Rocha

Dos taboleiros medievais conservados no claustro románico da Colexiata de Sar, xa nos ocupamos noutra ocasión anterior.

Colexiata de Sar

Tamén prestáramos atención ao taboleiro da Capela do Carme de Abaixo, ó que atribuíramos a súa factura á época medieval.

Banco do Adro da Capela do Carme

Outro exemplar conservado é o taboleiro localizado nas escavacións do castelo da Rocha Forte. Trátase dun alquerque do 9 de cronoloxía medieval como o xacemento.

Outro taboleiro foi localizado na base da torre Berenguela da catedral durante os traballos de restauración levados a cabo nos últimos anos.

No proceso de procura destes taboleiros localizamos un novo exemplo no interior do Pazo de Xelmírez. Trátase dun rectángulo dividido interiormente por dúas liñas diagonais que se entrecruzan resultando 4 triángulos. Complétase con dúas coviñas en dous dos triángulos. En canto a cando pudo ser elaborado resulta difícil concretar unha data dado que o edificio sufriu constantes reformas desde a súa construcción na Idade Media.

Taboleiro de xogo medieval localizado no interior do Pazo de Xelmírez

Nesta ocasión trataremos de proporcionar algunha luz a un numeroso conxunto de taboleiros de xogo que se conservan espallados por toda a cidade de Compostela e que conforman un singular conxunto sen equivalente coñecido. Incluímos neste conxunto os taboleiros xa mencionados da Capela do Carme e o da Torre da Berenguela da catedral xa que son da mesma tipoloxía.

Taboleiro da Torre da Berenguela. Foto Félix Dacosta

Da importancia que se lle deu ao xogo na cidade dá boa conta a documentación oficial do Concello que entre outras recolle normas tendentes a súa regulación. Así nas Ordenanzas municipais de 1687 se recolle:

“Uno de ellos es el de la moral pública, en cuyo nombre se prohibe todo tipo de juego los días festivos antes de las doce, porque hasta entonces <<no estan dichas todas las misas>>, pero también que los practiquen durante la semana sirvientes, estudiantes y trabajadores” (Ordenanzas echas por los señores Justicia y reximiento de la ziudad de Santiago y Alcaldes y eclesiásticos del ilustrísimo cavildo para todo jenero de bastimientos y otras cosas aprobadas por el ilustrísimo señor Arçobispo de dicha ziudad para todo el año de 1687). AHUS. FM. Consistorios. Libro 60. F 1411, de 30 de junio.[2]

Banco do Convento da Mercé

A descuberta.

O 25 de agosto de 2015 Lito Sande publicaba nas redes sociais unha serie de gravados que localizaran él e a súa irmá Gloria na escalinata e o adro da fachada do convento de Santa Clara. Uns días máis tarde localizaba novos exemplares na fonte e o banco situados en fronte do mesmo convento. Destes achados fíxose eco o xornal El Correo Gallego na súa edición do 31 de agosto, “Un tres en raia en Santa Clara”.

Adro da igrexa do convento de Santa Clara

Desde aquela, nos seguintes meses, fóronse localizando novos exemplares chegando ata os 167 localizados da actualidade. Coidamos que esta relación non esgota os taboleiros conservados e agochados nas rúas de Compostela, polo que pensamos que é necesario un estudo pormenorizado que permitiría localizar máis gravados.

San Martiño Pinario

Descrición dos motivos.

A maioría dos taboleiros localizados poden ser identificados, sen moito xénero de dúbida, como un modelo moi sinxelo de taboleiros do xogo do pai, fillo, nai ou tres en raia.

Tal e como recolle Costas Goberna:

“Os deseños máis facilmente recoñecibles e familiares son evidentemente os coñecidos como de tres en raia coñecido tamén como ta-te-ti e na nosa zona xeográfica, cando menos nalgunhas áreas do sur da Ría de Vigo, como pai-fillo-nai, e three men´s morris en inglés”.[3]

Fachada do mosteiro de San Martiño Pinario

Existen varias variantes deste xogo, as principais son:

  • Dous xogadores ocupan, alternativamente, os espazos dun taboleiro de 3X3 coas súas pezas. Un xogador gana cando consigue conformar unha liña de tres coas súas pezas. A liña pode ser vertical, horizontal ou diagonal.
  • Xogo do muíño de tres pezas. Cada xogador ten tres pezas. Por turnos cada un vainas colocando, cando todas están no taboleiro comezan a movelas a unha coviña por quendas. O primeiro xogador que consigue facer unha fila coas súas tres pezas gaña.

    Convento da Mercé

Tipoloxías.

  • Pai, fillo, nai. O tipo máis común é o de tres aliñacións de tres coviñas simples, en moitas ocasións, simples picadas. Este xogo, con esta mesma denominación, pervive en Compostela cando menos ata mediados do século XX onde seguía a ser popular entre a rapazada.

Taboleiro no Claustro da Catedral de Norwich, Inglaterra.

 

Esta tipoloxía é á mesma que a do conxunto de taboleiros de Morris conservados en varias catedrais inglesas, como a de Norwich, Canterbury, Gloucester, Westminster, Chester, Chichester, Ely, St. Alban´s,…

En Francia atopamos un taboleiro da mesma tipoloxía en Essonne (Île-de-France): Moigny-sur-Ecole

Banco da Fonte de Santa Clara

Sobre o deseño máis básico de 9 coviñas formando un cadrado (matriz de 3 x 3) atopamos múltiples variacións, por exemplo: Sucos interiores unindo coviñas, sucos exteriores perimetrais das coviñas, sucos rectos ou remates absidais.

Descoñecemos se os sucos engadidos tiñan utilidade práctica para o desenvolvemento do xogo ou si se trataba só de engadidos decorativos.

Casa do Cabido. No balcón central do primeiro andar. Foto, Cristina Baulo

En ocasións o alto grado de erosión e o xeral mal estado de conservación dos taboleiros vai a dificultar a identificación exacta dos deseños.

  • Aliñación de 3 coviñas. Non descartamos que algúns dos deseños conservados sexan taboleiros de outros xogos dos que descoñecemos as regras. O exemplo máis evidente é o caso de aqueles taboleiros conformados só por unha aliñación de tres coviñas.

    Adro da Igrexa de Santa Clara

  • Reticulados. No interior do convento de San Francisco consérvase o máis complexo. Trátase dun taboleiro de matriz 5 x 6. No resto dos casos estariamos diante de taboleiros de nove coviñas (matriz 3×3) na que se compoñen reticulados irregulares unindo con sucos as coviñas entre si. De novo descoñecemos se estes reticulados teñen utilidade práctica para o desenvolvemento de algunha variedade do xogo.

    Reticulado do Convento de San Francisco. Foi cementado despois de localizado no 2015.

 Distribución dos gravados.

Atendendo á distribución dos taboleiros pódense afirmar cando menos as seguintes cuestións:

  1. Trátase dun fenómeno propio de Compostela. Ata o momento non coñecemos taboleiros desta mesma tipoloxía en ningún outro lugar de Galicia.[4]
  2. É un fenómeno eminentemente urbano. A totalidade dos taboleiros localízanse no núcleo urbano de Compostela. Ata o de agora non se teñen atopado taboleiros en ningunha das parroquias rurais santiaguesas. A totalidade dos que localizamos atópanse na da cidade, tanto intra como extra murallas.
  3. Estes taboleiros localízanse en lugares de acceso público. Só atopamos 4 excepcións a esta regra: Santa Clara, catro exemplares no interior do portal.  Dous no claustro de San Francisco, un na Torre da Berenguela da catedral e un no balcón central da Casa do Cabido.[5]
  4. Queda un último aspecto importante á hora de analizar a distribución destes xogos e que ten que ver co proceso urbanístico que tivo lugar na cidade nos tempos do barroco. Deixamos o seu desenvolvemento para o apartado da cronoloxía xa que da súa análise establecemos a base da nosa proposta cronolóxica.

Os taboleiros distribúense nos seguintes grupos (indicamos entre parénteses o número de taboleiros localizados):

  • Santa Clara, convento. (20). Na escalinata e no adro. A fachada levantouse entre 1719 e 1730. No interior tamén se conservan ata 4 taboleiros.
  • Santa Clara, fonte e banco. (6)
  • Santa Clara, cruceiro.(1)
  • Casa da Conga.(1). Nos soportais. Rematada por Casas y Novoa cara o 1730.
  • Obradoiro, praza. (20). Nos bancos.
  • San Lourenzo, mosteiro. (1). No lateral da igrexa, entre un dos arcos. (reformada no XVIII, 1740. Ferro Caaveiro)
  • San Lourenzo, cruceiro.(1) Do ano 1689. [6]
  • Carme de Abaixo, capela. (2). No adro. 1760-1773.
  • Belvís, escalinatas da Capela da Virxe do Portal. (4). Capela construída polo 1702.
  • Pazo grande de Belvís (Casa de Perezás). (4). Nas escaleiras de acceso. Construído no século XVII.
  • San Fíz de Solovio, igrexa. (2). No lateral. Reedificada entre 1704 e 1708.
  • A Compañía, igrexa. (2). Na fachada. Levantada entre 1670 e 1674.
  • Nosa Señora da Mercé, convento. (8). Levantado por Diego de Romay cara a 1674. Nos bancos do adro.
  • Santo Agostiño, convento. (1). No portal. Edificado entre 1623 e 1648.
  • Cruceiro da Capela da Nosa Señora da Fonte. (1).
  • San Francisco, convento.(fachada e claustro). (4). Fachada posterior a 1742 e rematada con posterioridade a 1770.
  • San Martiño Pinario, fachada da Acibechería.(47). No adro e na escalinata. Esta fachada é obra de Fernando de Casas y Novoa (1738).
  • San Martiño, escalinata, fachada de San Miguel. (6). A escalinata débese a Frei Manuel de los Mártires que a principia por 1770 e remata as obras arquitectónicas da igrexa no 1773.
  • Acibechería, banco. (5).
  • Hospital dos Reis Católicos. (1). A súa loggia foi delimitada no 1542, máis descoñecemos cando foi pavimentada.
  • Conxo, cruceiro. (2).
  • Sar, colexiata. (2) (Un incompleto). No adro. Apenas se conserva pedra orixinaria no pavimento , sendo a que sirve de soporte para o taboleiro unha das excepcións.
  • Vista alegre, cruceiro. (1). (dubidoso)
  • Castrón Douro, cruceiro. (1). Con data de 1689.
  • Angustia, igrexa. (3). Adro e bancos. Edificada no século XVIII.
  • O Pilar, igrexa. (3). No adro. Rematada no 1717.
  • Guadalupe, capela. (1). No adro. Século XVIII.
  • Costiña do Monte. (1). Na fachada. Reutilizada na rehabilitación dunha casa.
  • Ponte do Asén. (3). No banco. De finais do século XVIII.
  • Facultade de Historia. (4). (1780-1808). Na fachada/banco.
  • Santo Domingo de Bonaval, cruceiro. (1). Nos chanzos do cruceiro do cemiterio da Confraría do Rosario.
  • Casa do Cabido, (1). No balcón central do primeiro andar. Rematada por Clemente Fernández Sarela no 1758.
  • Costa Vella. (1). Nunha lastra do pavimento da beirarrúa na parte alta da costa.
  • Pastoriza, capela da. (1). Levantada entre 1761 e 1762 sendo trazada a fachada por Juan López Freire. No adro apenas se conserva pedra da pavimentación orixinaria.
  • Catedral. Torre da Berenguela. (2). Un no interior e outro incompleto, ou de 3 coviñas, no banco exterior. Reformada por Domingo de Andrade no 1676.
  • Pazo de Amarante. (1). Na fachada. Construída no século XVIII.
  • Avenida de Raxoi. (1). Nunha ventá da que fora antiga cárcere.
  • Cruceiro de Santa Marta (1).

    San Martiño Pinario

Microlocalización:

A maioría destes exemplares localízanse en adros, escalinatas, escaleiras, bancos, chanzos de cruceiros, fachadas de templos e prazas. Lugares, todos eles, de paso ou de encontro de  grupos de persoas.

Casa da Conga

Pero se atendemos a súa distribución observamos que na elección do lugar para gravar semella terse tentado evitar cortar o paso ou entorpecelo máis do necesario. Así nas escalinatas escollerase os extremos dos chanzos para gravar, e nos portais non se gravan os lugares centrais xa que a súa ocupación interrompería o circulación normal das persoas.

Taboleiros Pinario

San Martiño Pinario

Coidamos que a case totalidade dos taboleiros se atopan no lugar onde foron gravados orixinariamente. Consideramos só unha reutilización evidente, o taboleiro da casa da Costiña de Abaixo. Non dispomos de ningún dato que indique o contrario[7]. Este aspecto adquire importancia xa que estudar as datas de edificación dos elementos nos que se localizan os taboleiros vainos permitir obter unhas datas límite entre as que se desenvolverá o proceso de gravado dos taboleiros.

En relación ao soporte empregado para gravar os taboleiros débese sinalar que a case totalidade dos taboleiros graváronse sobre perpiaños graníticos, o elemento maioritario  das construcións e a pavimentación da cidade. Só uns poucos exemplares foron gravados sobre xisto o da Costa Vella e o da Capela de Guadalupe, sendo tamén o xisto o material empregado na pavimentación e no edificio da capela.

Fonte de Santa Clara

Lugares de exclusión:

Chama a atención a distribución dos taboleiros na praza do Obradoiro. Tanto na fachada e escalinata da Catedral  como na fachada do Colexio de San Xerome non se localiza ningún taboleiro, e na fachada do Hospital Real só hai un exemplar. Esto contrasta cos numerosos conservados no extenso banco corrido que hai a ambos lados do Pazo de Raxoi[8].

Facultade de Historia

Supoñemos que unha das causas que podería explicar estas diferenzas tan notables fose o feito que algunhas autoridades eran menos permisivas que outras en relación ó xogo.

  • A Catedral. Agás o taboleiro atopado no interior da torre da Berenguela[9], e un segundo taboleiro de 3 coviñas no banco exterior. O resto da fábrica catedralicia así como os seus adros están libres de taboleiros. Por outra banda a imaxe que temos na actualidade pode levarnos a erro xa que, por exemplo, temos constancia verbal da existencia de taboleiros no banco da Quintana (“…xogaban as leiriñas no banco da quintana e que seique facían campeonatos,”),  banco refeito na súa totalidade por Pons Sorolla na segunda metade do século pasado.
  • Hospital Real. Só un exemplar se conserva no entorno inmediato da fachada do hospital.
  • Santo Domingos de Bonaval. Non se coñecen taboleiros na edificación e só atopamos un no seu entorno inmediato, o taboleiro na base do cruceiro do cemiterio.
  • Colexio de Santiago Alfeo.

    San Martiño Pinario

Exclusións forzadas. A perda de lousa.

Como xa se comentou ó inicio a declaración de Patrimonio da Humanidade supuxo un antes e un despois nos asuntos relativos ao patrimonio histórico da cidade. Pero este cambio tamén tivo efectos nocivos non previstos.

Un destes efectos é o derivado da actividade de renovación e mellora da pavimentación tradicional en pedra do casco vello desenvolvida nos últimos anos. Descoñecemos o número de taboleiros perdidos como produto da substitución das lastras máis deterioradas por outras novas sen ter tido en conta a posible existencia destes taboleiros[10].  Así, en algúns adros se substituíu a case totalidade da pavimentación orixinaria, como ocorreu nos casos do Convento de Belvís ou na Capela da Pastoriza.

San Martiño Pinario

Diferenzas cos taboleiros medievais composteláns.

Os taboleiros medievais localizados en Compostela ata o momento diferéncianse en dous aspectos: na tipoloxía e no lugar escollido para a súa gravación. Hai uns taboleiros gravados en lugares privados, nos claustros dos mosteiros, e posiblemente polas súa ubicación foron elaborados por xentes pertencentes ás clases acomodadas, pola contra hai outros taboleiros, os deste artigo, que foron gravados en lugares públicos: na rúa, en prazas, adros, escalinatas, bancos… o que nos fai pensar que foron feitos por xente de clases sociais máis modestas.

Pazo de San Lourenzo

Estado de conservación.

No relativo ao estado de conservación a case totalidade dos deseños atopanse moi deteriorados. As coviñas e picadas produciron a debilitación da superficie das laxes nesas zonas o que provocou que a erosión actuase máis activamente.

Banco da Praza do Obradoiro

Algúns exemplares presentan bordos moi abertos, en U, así ocorre coa maioría de taboleiros do Obradoiro, en contraste con outros deseños onde apenas son perceptibles os efectos da erosión, como os do adro da Igrexa do Pilar.

Fachada da Facultade de Historia

Ao situárense a ras de chan, as coviñas moi erosionadas producen unha superficie irregular que pode entorpecer o paso, pensamos que isto provocou que moitas lousas fosen retiradas nos procesos de restauración das rúas e prazas levadas a cabo nos últimos anos. De especial importancia, pola súa intensidade, é o labor levado a cabo polo Servizo de Mantemento dos Enlousados da Cidade Histórica nos últimos anos.

Outra das afeccións coa que nos atopamos en moitos exemplares é o reenchido con cemento de parte ou a totalidade das coviñas e deseños, alterándoos gravemente.

Taboleiro parcialmente cuberto con cemento. Banco do adro da Capela da Nosa Señora das Angustias

Proposta cronolóxica.

Na nosa primeira aproximación a un taboleiro desta tipoloxía, o da Capela do Carme de Abaixo, decantámonos por adscribilo a unha época medieval, pese a tratarse dun elemento localizado nunha construción do século XVIII, en aquel momento consideramos a posibilidade de que estivesemos ante unha pedra reaproveitada procedente dunha suposta fábrica medieval pero hoxe desbotamos esa posibilidade.

Adoita ser moi difícil desviarse dos lugares comúns, das ideas dadas por válidas, polo que tendemos a analizar as cousas sen decatarnos de que as ideas preconcibidas poden debilitar o noso criterio chegando en ocasións a facelo desaparecer completamente.

Adro da Igrexa de Santa Clara

Resulta evidente que estes taboleiros non son un produto illado dun tempo determinado, se non máis ben o resultado dun proceso dilatado no tempo e iniciado cando menos nos tempos dos taboleiros mellor coñecidos dos períodos clásico e medieval.

Agora ben, consideramos que dispoñemos de datos suficientes para situar cronoloxicamente a súa elaboración desde finais do século XVII e sobre todo durante todo o século XVIII.

Cruceiro da Capela da Nosa Señora da Fonte

Si analizamos a evolución urbanística da cidade, obrigatoriamente debemos prestar atención ao período barroco, porque nel desenvolveuse un proceso fundamental que levaría á cidade a adquirir a imaxe coa que a identificamos na actualidade.

A urbanización da cidade con maiúsculas desenvolveuse neste momento. A pavimentación das emblemáticas prazas e rúas, a construción ou reedificación dos complexos arquitectónicos relixiosos máis importantes, das igrexas, conventos e capelas, son só a parte máis visible dunha profunda reorganización das trazas urbanísticas dunha cidade que estaba a abandonar definitivamente os tempos do medievo.

Cruceiro de Santa Clara

A petrificación urbanística levada a cabo durante o esplendor barroco foi o que permitiu a conservación desta manifestación popular, os taboleiros de xogo, nunha especie de fosilización na pedra dunha actividade máis na vida cotiá dos habitantes de Compostela.

Praza do Obradoiro

Con case toda seguridade os composteláns empregaron con anterioridade taboleiros marcados con xiz, tella ou materiais similares sobre soportes perecedoiros distintos á pedra, directamente no chan, sobre terra batida, etc. Con isto, queremos dicir que o proceso de petrificación de rúas e prazas no barroco foi o que permitiu a persistencia destes taboleiros e, ao mesmo tempo, lévanos propor unha cronoloxía para ese período, no que os taboleiros se gravan no lousado dos novos espazos públicos impulsado no barroco.

Igrexa de San Fíz de Solovio

A análise da cronoloxía das reformas urbanísticas destes espazos vainos permitir coñecer as posibles datas límite de esta actividade gravadora. Non é tarefa fácil obter datas concretas da construción de elementos arquitectónicos secundarios dunha edificación, como son os bancos ou escalinatas, o que nos vai a obrigar, en moitos casos, a ter que conformarnos cas datas xerais das edificacións no seu conxunto.

Praza do Obradoiro

  1. Cando se elaboran.

Para poder obter unha data aproximada desde a que se comezaron a gravar os taboleiros debemos atender ás datas nas que foron edificadas as construcións que lles serven de soporte.

Analizando cada unha das localizacións podemos extraer os seguintes datos:

  • A gran maioría son edificacións construídas a finais do século XVII e no século XVIII.
  • Só uns cantos exemplos poden datar a mediados do XVII (por exemplo o da igrexa de Santo Agostiño).
  • Só 1 nos principios do XIX (a Facultade de Historia).

    Capela da Nosa Señora da Angustia

2. Cando deixan de gravarse. A Ilustración. Normas de hixiene pública.

As ideas ilustradas supuxeron unha revolución na xestión urbana, trouxeron novas formas de xestión dos espazos públicos, da moral pública, da salubridade e a hixiene, etc.

A finais do século XVIII as novas normas inspiradas na ilustración comezan a ser aplicadas na cidade con maior ou menor efectividade e van trocar os hábitos de convivencia desenvolvidos ata entón.

Convento da Mercé

Sinala Rosende Valdés:

“1780 porque es el momento en el que se impone el nuevo concepto ilustrado de ciudad, que se desarrollará a partir de entonces, pero sobre todo en el siglo XIX”.[11].

E isto tamén semella ter afectado a este xogo popular que agora nos ocupa. Non se localizan taboleiros en edificios do XIX, entendemos que non se gravan os edificios levantados nesta época, quizais se siga xogando nos taboleiros existentes e noutros perecedoiros pero o certo é que todo apunta a que os taboleiros se deixan de gravar a comezos do século XIX.

Pazo de Amarante

3. Quen os gravou?

Se observamos os lugares nos que aparecen estes taboleiros vemos que se sitúan próximos ás entradas de igrexas e mosteiros, onde se concentrarían os fregueses ás entrada e saída dos cultos. Incluso eses lugares pode que funcionasen a modo de lugares de encontro e “mentideiros” nos que se achegaba a xente na procura de información.

San Martiño Pinario

Breve conclusión.

O obxectivo desta sinxela entrada do blog é presentar este numeroso conxunto de taboleiros de xogo aos investigadores especializados, interesados e ao público en xeral. Moitas preguntas quedan sen resposta, pero cando menos deixamos aquí unha primeira achega que esperamos sexa de interese e utilidade.

Por último queremos agradecer a Lito Sande e as irmáns  Baulo Daporta as súas achegas e xenerosidade.

Galería Fotográfíca: Podes visualizar aquí fotografías da totalidade dos taboleiros.

Bibliografía.


Notas:

[1] Costas Goberna, Fernando J. “As pedras e os xogos. A orixe dos taboleiros de xogos galegos”. Páx. 14-15.

[2] Rosende Valdés, Andrés A. “Una historia urbana: Compostela 1595-1780”. Páx. 21.

[3] Costas Goberna, Fernando J. “As pedras e os xogos. A orixe dos taboleiros de xogos galegos”. Páx. 141.

[4] Esta afirmación debe ser tomada con cautela dada a inexistencia de estudos noutras cidades ao respecto.

[5] Debe terse en conta que estes lugares serían naqueles séculos moi accesibles a persoas non relixiosas.

[6] García Iglesias, J.M. http://www.elcorreogallego.es/santiago/ecg/antiguo-convento-san-lourenzo-trasouto-compostela/idEdicion-2014-06-22/idNoticia-875877/

 [7] A pedra das lastras con gravados coincide co tipo do resto de pedras que conforman os conxuntos.

[8] A pavimentación da Praza do Obradoiro non se levou a cabo ata o século XIX polo que non é de estrañar a falta de deseños, pero isto non é aplicable a zona da fachada do Hospital ou as escalinatas e fachada da Catedral.

[9] Este taboleiro posiblemente estaría vinculado ós obreiros que baixo ás ordes de Domingo de Andrade levaron a cabo as obras que remataron a torre.

[10] Así, por exemplo, no entorno inmediato do Convento de Belvís apenas se conserva a pedra orixinaria.

[11] Rosende Valdés, Andrés A. “Una historia urbana: Compostela 1595-1780”. Páx. 11-12

A Pena Furada, o primeiro petróglifo do Concello de Touro


O traballo de documentación dunha nova ruta de sendeirismo na ribeira media do Ulla levou ós técnicos do concello de Touro á localización dunha nova mostra de arte rupestre do grupo galaico de enorme interese pola súa situación, historia, morfoloxía e soporte.

Cartaz da ruta de sendeirismo

Os veciños das parroquias de San Martiño de Calvos de Socamiño e Santa Mariña de Circes eran coñecedores dende antigo deste ben cultural, un fito de referencia na paisaxe que mesmo dá nome ó monte da súa contorna. Un elemento cotiá na vida da veciñanza que, como aconteceu noutras ocasións, pasou desapercibido para a case totalidade dos investigadores e estudosos neste eido.

Non figura en ningún catálogo e publicación coñecida e, por tanto, tampouco no actual inventario patrimonial que inclúe o Plan xeral de ordenación municipal de Touro aprobado no ano 2010. É máis, non consta ningunha outra referencia a xacementos desta mesma tipoloxía.

Vista xeral do “Camiño das chousas” e petróglifo da Pena furada

A petición das técnicas municipais, Ana Pajaro e Lili Freijido, desprazámonos ata a ribeira do Ulla para coñecer os elementos culturais máis relevantes desta nova ruta, “A Ruta da Fervenza das Hortas-Santa Marta, desembocadura do Río Lañas” na actualidade en trámites de homologación, e a confirmar e analizar este novo petróglifo a escasos metros do trazado da citada senda.

Localización do Monte da Pedra furada

Esta ruta contribúe a ampliar os treitos acondicionados para a práctica do sendeirismo pola ribeira do Ulla e reforza a vella pretensión de acadar unha gran ruta fluvial continua de longo percorrido que una os diferentes enclaves naturais e patrimoniais ás beiras deste gran río, dende o seu manancial en Antas de Ulla ata a súa desembocadura na ría de Arousa.

Situación

O petróglifo sitúase no Monte da Pena Furada ó carón do chamado “camiño das Chousas”, que cruza o monte e enlaza coa estrada que comunica as parroquias de Calvos e Circes.

Este camiño, na actualidade de uso agrícola e forestal, emprégase tradicionalmente para acceder ás diferentes parcelas deste monte de titularidade privada. Está nunha zona de forte pendente con  terreos dedicados case exclusivamente ó aproveitamento forestal, principalmente plantacións de eucalipto.

As coordenadas UTM son: 29 T X:562826 Y: 4742935 (Datum:WGS84).

Localización do petróglifo

Descrición dos gravados

Os gravados distribúense por case toda a superficie dun penedo de lousa de 1,98 m. de longo por 1,02m. de largo situado case a rentes do chan, pois o camiño está elevado sobre a parcela onde se atopa (0,50 m. de altura), e a unha altitude de 372 m.s.n.m.

Contén como motivos principais máis de corenta coviñas e cazoletas de forma redondeada e ovoide distribuídas por case a totalidade da superficie dun único panel na parte superior e plana da laxe. As dimensións dos gravados oscilan entre os 2 e os 12 cm de diámetro e a súa fondura entre 1 e 3 cm.

Petróglifo da Pena furada

A pesares da aparente arbitrariedade apreciable na distribución dos gravados podemos observar unha presenza de coviñas (ou cazoletas) máis anchas e de maiores dimensións no centro do panel, varias delas unidas por un suco ou canle, e máis pequenas cara os extremos.

Así, cómpre subliñar esta aliñación de varias coviñas e cazoletas unidas por un suco duns 2 cm de largo e case 1 metro de longo que describe unha liña curva que discorre pola zona central do panel, cruzándose con outro suco que une dúas das coviñas de maior tamaño.

Fotogrametría da Pena furada

Completa o repertorio iconográfico da laxe un pequeno cruciforme de apenas 3 cm rodeado de varias coviñas de pequeno tamaño na zona norte do panel.

Lamentablemente a rocha consérvase fragmentada, probablemente pola actividade extractora dos canteiros, sendo razoable pensar que o número dos motivos insculturados fora aínda maior. Descoñécemos tamén se quedan novas figuras na parte da pedra que segue soterrada por baixo do actual camiño.

Cronoloxía

Dada a simplicidade dos deseños representados resulta moi complicado aventurar unha cronoloxía e precisar un período concreto da prehistórica na que fosen elaborados. En moitas ocasións este tipo de petróglifos constitúen un auténtico palimpsesto no que se remarcan os gravados prehistóricos e mesmo se engaden novos elementos que dificultan a interpretación do petróglifo.

Pormenor do petróglifo da Pena Furada

Malia todo, atendendo ás evidentes semellanzas con outras laxes do grupo galaico da arte rupestre pódese datar nun amplo período de tempo que vai desde finais do neolítico ata finais da Idade do Bronce, sen desbotar con isto a posible alteración dos gravados e incorporación de engadidos xa en época histórica.

A relevancia da Pena Furada

Cómpre destacar varios aspectos que contribúen a resaltar a importancia deste ben cultural.

En primeiro lugar, o soporte no que se atopan os gravados, a lousa, son escasos os petróglifos prehistóricos insculturados en afloramentos non graníticos como nesta ocasión. As características xeolóxicas do municipio, coa ausencia de granito, explican esta circunstancia.

Fotogrametría da Pena furada

En segundo lugar, o petróglifo non destacaría de non ter en conta a escasa presenza deste tipo de representacións, xa non só no municipio de Touro senón tamén en toda a comarca de Arzúa e incluso en comarcas lindeiras como acontece na terra de Melide.

Por último, e non menos significativo é o feito de figurar referenciada na documentación do ilustre arqueólogo Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza que custodia a súa familia.

Anotación na axenda de Ramón Sobrino-Lorenzo Ruza. Arquivo familiar Núñez-Sobrino

Concretamente na súa axenda do ano 1953 consta un apuntamento sobre o “Petróglifo de Calvos” achegado por un dos seus mellores colaboradores e amigo, Adolfo Calvo, o coñecido practicante municipal do Concello de Teo e descubridor doutros petróglifos na comarca compostelá. Unha mostra máis da relevancia deste fondo documental, no que seguimos a traballar, convencidos da súa gran utilidade para abrir novas liñas de investigación que faciliten a recuperación de petróglifos hoxe en día esquecidos ou perdidos.

Medidas preventivas para a súa conservación

 O estado actual do panel insculturado é bastante bo, con gravados ben marcados e perceptibles a calquera hora do día. Porén, o petróglifo corre graves riscos debido a situación onde se localiza, ó carón e mesmo invadindo parte do camiño de acceso ás diferentes parcelas de monte destinadas ás plantacións de eucaliptos.

Fotogrametría do petróglifo (fractura da laxe)

Dende o noso punto de vista precisaríase adoptar un pequeno plan de actuación que inclúa a súa catalogación seguida de, con certa urxencia, varias medidas preventivas dirixidas a garantir a súa conservación.

O primeiro paso será a roza da vexetación e eliminación de pequenos eucaliptos que están a medrar ó carón da laxe. Precisaríase manter unha pequena franxa de protección duns 20 m² na contorna da laxe e no borde meridional do camiño para reducir o risco de posibles afectacións polos lumes, e facilitar a súa visibilidade para permitir a súa visita e estudo.

pormenor do petróglifo

Por outra banda, é recomendable o balizado da laxe pois é habitual o paso de maquinaria pesada, destinada a traballos forestais, polo camiño que mesmo en ocasións chega a pasar por riba dos gravados. Un balizado que vede o paso dos vehículos, delimite a rocha e alerte ós conductores da súa presenza. Incluso sería de  interese estudar unha pequena modificación do camiño e do noiro para lograr manter a laxe lonxe destes vehículos e máquinas propios da industria forestal.

Unha vez garantida a súa conservación, o xacemento merece a súa promoción social mediante a súa sinalización e colocación dun pequeno panel explicativo que facilite a súa axeitada interpretación e, deste xeito, se convirta nun recurso patrimonial mais desta ruta de sendeirismo.

A pena da Letras

Durante a visita con Ana e Lili, chamounos a atención outro dos puntos de interese da Ruta da Fervenza de Hortas ó río Laña , a denominada  “Pena das Letras”.

Trátase dunha gran peneda  vertical localizada na “Devesa da Pena”, a tan só 450 m ó SO do petróglifo da Pena Furada e a uns 100 m. do río Ulla. Fica tamén ó carón do camiño tradicional por onde transcorre a ruta.

As súas coordenadas xeográficas son: 29 T X: 562469 Y: 4742660 (Datum wgs84).

Gravado rupestre da Pena das Letras

A rocha sobresae na paisaxe a pesar da vexetación que agocha boa parte da súa superficie.  Conta na parte superior cunha curiosa inscrición incompleta dividida en dous rexistros e acompañada de dúas cruces gregas que rematan en dous pequenos trazos lineais na súa base a modo de pedestal. As dúas cruces semellan marcar o inicio de lectura de cada liña da inscrición.

O mal tempo impediunos estudar con maior atención a inscrición. A dificultade da súa lectura aumenta ó figurar fragmentada e nesta primeira visita non logramos transcribila. Non obstante, tantos as letras como as cruces semellan de factura medieval ou moderna. As letras, todas maiúsculas, foron gravadas cun cicel e presentan un tamaño semellante. No primeiro rexistro, que figura incompleto, aprécianse 4 carácteres (P?APA) e outros catro no segundo (BFCD). Tamén salienta a presenza duns pequenos trazos curvos sobre varios carácteres que puideran ser vírgulas, quizais para marcar as abreviaturas.

É cedo para aventurar calquera hipótese pero non semella tratarse dunha inscrición de carácter popular senón mais ben dun rexistro culto que podería estar indicando que a pena servise de marco lindeiro dalgunha propiedade ou espazo con certa relevancia, fose civil ou relixiosa.

Como no caso da Pena Furada, este ben cultural tampouco figura no inventario do actual PXOM polo que cómpre a súa catalogación, estudo e conservación.

 

Solsticio de inverno no Monte Piquiño


Achegámosvos unhas imaxes e vídeo dunha aliñación arqueoastronómica no solsticio de inverno entre os outeiros do Meau e o Outeiro do Ledo na área arqueolóxica do Monte Piquiño no Concello de Teo.

Plano de situación dos petróglifos

Dende o Petróglifo do Meau poidemos contemplar a saída do sol xusto por riba da peneda do petróglifo do Trono do Raíña situado na cima do outeiro do Ledo.

O sol semella despois ir subindo pouco a pouco polo outeiro. Á vez os raios de sol van acariñando e iluminado as dúas combinacións de círculos concéntricos do petróglifo do Meau, dispostos nun panel inclinado que recibe a luz nunha proxección case diagonal.

Trátase dun evento astronómico que só podemos observar nestas datas do ano e que foi localizado e está a ser investigado polo especialista da Rula neste campo, Antón Bouzas.

Vandalismo no petróglifo do Meau

A nota negativa das xornadas de observación foi o estado no que nos atopamos o petróglifo do Meau. Alguén procedeu a eliminar os musgos onde se sitúan os gravados puidendo provocar graves alteracións que poñen en risco a boa conservación dos gravados.

situación do Pico Sacro e Trono da Raíña

Fose feito de boa ou mala fe o que debe ser evidente para todo aquel que visite un petróglifo é que debemos evitar exercer calquera tipo de forza mecánica sobre a superficie onde se conservan os gravados que poida alterar definitivamente a pátina conformada ó longo do tempo.

Os gravados rupestres na contorna da Torre de Hércules


Este artigo foi elaborado a proposta da revista Jael Joyas de Galicia , publicándose nunha versión resumida adaptada ó formato da revista e que podedes consultar no seguinte enderezo:  Revista Jael Joyas de Galicia, 12.

  1. Localización dos gravados coruñeses.

No extremo norte da cidade herculina e desafiando as ondas do Atlántico no agreste litoral do Golfo Ártabro sitúase a Punta da Herminia. Unha lingua de terra que penetra no mar e que abriga na súa parte central e máis elevada dúas laxes graníticas con gravuras de múltiples cruciformes e outros motivos xeométricos de complexa interpretación.

Contorna da Torre de Hércules e localización dos petróglifos

Son as derradeiras testemuñas, in situ, dos petróglifos documentados na contorna da Torre de Hércules situadas no actual espazo denominado “Parque Celta” integrado polo propio Parque da Torre e a península da Punta Herminia, case 200.000 m2 acondicionados para o seu uso público logo da recuperación da propiedade que durante décadas permaneceu baixo xurisdición militar.

Localización dos petróglifos na Península da Herminia

O conxunto rupestre de Punta Herminia, o petróglifo do Polvorín en Monte Alto (hoxe no Museo Arqueolóxico do Castelo de San Antón) xunto cos petróglifos do Castro de Elviña son os únicos petróglifos catalogados no Concello da Coruña.

 1.1  – Os petróglifos exentos do Museo de San Antón.

Porén, convén sinalar que no propio museo do Castelo de San Antón custódianse outros petróglifos exentos que chegaron ó museo procedentes de doazóns ou depósitos de diferentes puntos da provincia da Coruña, e como consecuencia das atribucións que lle son propias como depositaria dos materiais procedentes das diferentes intervencións arqueolóxicas.

Petróglifo de Borroa (Arteixo), na actualidade depositado no Museo do Castelo de San Antón. Fotografía do blog Monte da Estrela.

Entre estes petróglifos que hoxe integran a mostra expositiva do museo  destacan os petróglifos de Borroa (Arteixo), do Castro de Socastro (Rois) ou do petróglifo da Mourela en Fonte Piñeiro (A Baña), todos eles gravados prehistóricos de tipoloxía xeométrica e clara identificación ó Grupo Galaico de Arte Rupestre.

26367995645_bdb9e8e52d_o

Petróglifos exentos do Museo do Castelo de San Antón

  1. Crónica dos achados e primeiras interpretacións.

Nesta singular paraxe da Península da Herminia foron descubertas a finais do século pasado as primeiras estacións con gravados rupestres ó ar libre da cidade,  sendo tamén unha das primeiras referencias a este tipo de manifestacións artísticas citadas na historiografía galega.

Punta Herminia. 1895. Francisco María de la Iglesia. Arquivo da Real Academia Galega

O poeta e insigne pedagogo compostelán Francisco María de la Iglesia descubría e documentaba graficamente estas primeiras laxes insculturadas do Monte do Bicos en maio de 1895.

Pena do Altar. 1895. Francisco María de la Iglesia. Arquivo da Real Academia Galega

As fotografías realizadas, hoxe entre os fondos do arquivo familiar que custodia o Arquivo da Real Academia Galega, constitúen documentos únicos das primeiras fotografías realizadas a uns petróglifos na provincia da Coruña.

Podes consultar estes fondos nesta ligazón.

Pena do Altar. 1895. Francisco María de la Iglesia. Arquivo da Real Academia Galega

De la Iglesia identificaba no só a estación principal desta área arqueolóxica, a chamada “Pedra do Altar” senón tamén describe pequenas gravuras de semellante tipoloxía situadas nas rochas inmediatas, hoxe xa desaparecidas.

Petróglifo do Polvorín. 1895. Francisco María de la Iglesia. Arquivo da Real Academia Galega.

Pouco tempo despois o daquela diario “Decano e Independente” da Coruña, “El anunciador”, recollía o día 14 de agosto de 1895 un breve apuntamento para dar conta da transcendencia da descuberta destas inscricións, consideradas fenicias, así como do envío das fotografías realizadas por Francisco Mª. de la Iglesia ás academias de historia de maior prestixio internacional para o seu estudo.

Lamentablemente a misiva non tivo resposta como anos despois nos revela o importante editor e arquiveiro -entre outras facetas- Andrés Martínez Salazar nun artigo de “La Voz de Galicia” do 8 de agosto de 1898 onde tamén subliña:

la excepcional importancia […] para la prehistoria de Galicia, y en particular para la Coruña, del hallazgo de la piedra con signos del Monte do Bicos”.

O señor Martínez Salazar remata o artigo sinalando o seguinte en relación coa necesaria conservación dos xacementos:

me abstengo de decir lo que sobre este particular se me ocurre, por creerlo de todo punto ineficaz; porque ¿quién hace caso de antiguallas que solo interesan a media docena de chiflados”.

Pena do Altar no Monte dos Bicos. 1898. La Voz de Galicia

Profética reflexión que lamentablemente poderíamos extrapolar ós nosos días, pois hai só tres anos que as autoridades competentes decidiron actuar nos petróglifos para tratar de garantir a súa conservación e iniciar a súa posta en valor.

Só dous anos despois destas primeiras descubertas do Monte dos Bicos, Santiago de la Iglesia, fillo do descubridor da Pedra do Altar, redacta nun manuscrito no que destaca a localización doutras dúas rochas gravadas preto das do “Altar”, a unha delas denomínaa “Pena da Brúxula”, situada “a 32 pasos”, con gravados semellantes á laxe principal pero en menor número e a segunda que chama “Rocha C” e que describe como unha pedra alongada e estreita cun único motivo cadrado con puntos e dous apéndices paralelos.

Posible Rocha C do petróglifo da brúxula. Desaparecido. 1895. Francisco María de la Iglesia. Arquivo da Real Academia Galega.

A instancias do propio Santiago de la Iglesia a laxe da Pena da Brúxula é soterrada para evitar novos danos tras sufrir os actos vandálicos duns pastores da zona.

A principios de 2014, esta estación foi redescuberta logo dun forte temporal que deixou de novo os gravados ó ar libre. Lamentablemente da “Rocha C” non tivemos máis novas.

Pedra bamboleante. 1895. Francisco María de la Iglesia. Arquivo da Real Academia Galega.

Anos máis tarde, outro reputado arquiveiro e director do “Arquivo General de Galicia” (actual Arquivo do Reino de Galicia) entre 1911 e 1913, Jesús González del Río, estuda e fotografía de novo os gravados da Pena do Altar e dá conta dunha última estación rupestre na contorna da Torre de Hércules, a “Pena do Polvorín” situada no Monte Alto, e así chamada ó emprazarse a escasos metros dun dos dous polvoríns militares instalados na zona.

O propio Jesús González esboza a teoría de que as gravuras situadas na Punta Herminia, A Torre e Monte Alto estaban a delimitar un espazo sagrado.

O descubrimento da Pena do Polvorín despertou tamén o interese do seu amigo o arqueólogo Juan Cabré que en colaboración co propio Jesús González publica un pequeno estudo monográfico sobre os gravados na prestixiosa revista de “Archivos, Bibliotecas y Museos” (1916).

Deseños do Petróglifo do Polvorín. 1915. Juan Cabré Aguiló

Cabré incide nesta teoría e sinala:

¡No desprovista de fundamento tendrá la tradición que perpetúan los marinos y pescadores del pais este precioso lugar llamándole el Altar!. Ellos ignoran el origen de tal denominación, pero en espíritu son fieles mantenedores del respeto religioso que profesaron a la Punta Herminia generaciones precursoras suyas muy primitivas, marinos tal vez como ellos procedentes de tierras lejanas, que al pisar el suelo de nuestra Península y morar en ella, impresionados como nosotros por la sublimidad del paisaje y cuadro que desde el Monte Vicos veíase, la eligen como lugar sagrado. En él, para conmemorar un suceso luctuoso ó para implorar los dones de sus dioses, erigen un ara o altar, cuyo monumento se conserva bastante bien, en el centro de la meseta, en la parte más ancha, y cerca de la entrada de ese recinto sagrado”.

Pedra do Polvorín. 1916. revista “Archivos, Bibliotecas y Museos”

Un “oratorio arcaico” e sinxelo formado por

unha extensa laja natural de granito, que se levanta del nivel actual del suelo unos cincuenta centímetros, no presenta motivo alguno arquitectónico, pero sí en ella se ven multitud de signos simbólicos grabados. Unos pocos están sobre la cara horizontal de la roca, el principal núcleo, en un plano ligeramente en declive, orientado al Poniente y en sentido contrario a los vientos y lluvias del Sur”.

Pedra do altar. Anos 50. Deseño de Ramón Sobrino-Lorenzo Ruza. Arquivo familiar Núñez – Sobrino.

Esta peculiar teoría do recinto sagrado foi compartida por outros autores coetáneos como o escritor coruñés Francisco Tettamany Gastón na súa obra, La torre de Hércules. Impresiones acerca de este antiquísimo faro bajo su aspecto histórico y arqueológico (1920). Tettamany que previamente acompañou en 1902 ó afamado investigador portugués José Leite de Vasconcellos na súa visita á Torre de Hércules e ós propios petróglifos, quedando este gratamente sorprendido ó admirar os antigos signos da Pena do Altar que considerou semellantes:

“ós misteriosos gravados diseminados por Europa e o novo continente reveladores dunha primitiva civilización, posiblemente neolíticos“.

  Un feito que contribuíu a dar sona e relevancia internacional ós gravados coruñeses.

  1. Cronoloxía dos gravados.

Na primeira metade do século XX ningún dos grandes investigadores, tanto nacionais como foráneos, dubidaban da datación prehistórica de ambos petróglifos. Deste xeito, prestixiosos investigadores como o alemán Obermaier (Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia, 1923) incluían os gravados cruciformes no que el denominaba “Grupo Antiguo”, orixinado a partir da arte esquemática do neolítico penínsular.

Deseños do Petróglifo do Polvorín. Década de 1920. H. Obermaier

Os seus postulados exerceron unha extraordinaria influencia sobre os autores coetáneos e posteriores que defenderon e seguiron a súas teses. Cabré Aguiló, Carré Aldao, Sobrino Buhigas, López Cuevillas, Bouza Brey o Enmanuel Anati consideraron os gravados prehistóricos aínda que propuxeron diferentes cronoloxías.

Debuxo da Pedra do Altar. Anos 50. Deseño de Ramón Sobrino-Lorenzo Ruza. Arquivo familiar Núñez – Sobrino

Foi R. Sobrino Lorenzo – Ruza o primeiro en rachar coas teorías de Obemaier e considerar estas insculturas da Punta Herminia e o Polvorín como históricas. Nunha das primeiras visitas á zona, Sobrino Lorenzo, recolle na súa axenda:

fui a la Peña del Polvorín. Vi claramente que tiene dos técnicas, una de cincel y otra de picado, probabalemente posterior. La apariencia de modernidad es notoria por el plano de factura de la peña, que es artificial” (18 de maio de 1948).

Noutro dos seus artigos conclúe de xeito categórico:

hemos llegado recientemente a la conclusión de que estos dos petróglifos no forman parte del grupo de los colegidos en el “Corpus Petroglyphorum Galaecia” y por consiguiente deben ser excluídos de este estudio, porque además de presentar motivos absolutamente atípicos, sus características de técnica hacen que no puedan considerarse como prehistóricos” (1951).

Pedra do Altar. Anos 30. Fotografía de Ramón Sobrino Buhigas. Arquivo familiar Núñez – Sobrino

Quizais o prestixio internacional de Anati, que databa os gravados esquemáticos das penas do Monte dos Bicos na Idade do Ferro, fixo que as súas ideas prevaleceran nun ocaso cultural dos investigadores galegos azoutados por un claro sentimento de inferioridade ante as ideas chegadas alén das nosas fronteiras.

Porén, nese mesmo ano de 1966 o coruñés Luis Monteagudo, asumindo por primeira vez os postulados de X. Ferro Couselo sobre os “petroglifos de término” (1952) localizados noutros puntos do país, defendeu tamén que os petróglifos da Punta Herminia e Monte Alto eran:

cruces de sinais de termo dos séculos IX o XI“.

Unha visión contraria á dos principais divulgadores desa época.

Xa nos anos oitenta autores como Vázquez Varela e Peña Santos (1979), retomando as ideas de Sobrino Lorenzo, argumentan de novo que estas laxes de cruciformes eran de carácter histórico e constatan que a técnica empregada nos gravados fora a percusión por medio de diferentes ferramentas metálicas. Ambos sentaron as bases das teorías actuais rachando definitivamente coas propostas de Anati.

Nas últimas décadas seguiu aberto o debate sobre a xénese dos gravados, autores como Abélanet (1986), que inclúen os gravados coruñeses entre os máis relevantes da arte rupestre peninsular, propoñen unha cronoloxía prehistoria en torno o III milenio antes de cristo, ó consideralos unha “influencia” dos antropomorfos esquemáticos pintados dos abrigos rupestres levantinos.

Malia todo, as últimas achegas e traballos publicados establecen a máis que probable orixe medieval destas simbólicas laxes da Punta da Herminia (Bello Diéguez, Felipe Senén, Marco Antonio Rivas).

  1. Descrición dos Gravados.

4.1 – A Pena do Altar.

Foi a primeira estación localizada e está considerada como a estación principal do conxunto rupestre catalogado (GA1503008) situado nas proximidades da Torre de Hércules. A laxe fica a 75 m de altura sobre o nivel do mar e ten unhas medidas aproximadas de 5 m de longo e 80 cm. de alto, cunha inclinación duns 45º cara o suroeste.

Pena do Altar. 2017. Colectivo A Rula

Contén numerosas cruces de diferentes medidas e tipoloxía, varias figuran agrupadas e inscritas en círculos. Hai cruces simples, outras con bases circulares e outras case triangulares a modo de pedestais.

Pena do Altar. 2017. Posibles coviñas e marcas dos proxectís. Colectivo A Rula

Ás veces, no extremo superior e no remate dos brazos, aparecen pequenos trazos cruzados en perpendicular o suco principal. O panel complétase con outros motivos xeométricos de difícil descrición debido ó alto grao de erosión que sofren.

En xeral, o seu estado de conservación é malo debido á erosión natural, nunha zona moi próxima ó mar, pero tamén dos proxectís dos militares que empregaron a laxe de improvisada diana cando os terreos eran propiedade do exército.

Tamén cómpre sinalar os danos na área de protección provocados pola construción de valados e outras edificacións de uso militar noutrora.

4.2 – A Pena da Brúxula.

Redescuberta en xaneiro do ano 2014, despois dun forte temporal que azoutou á zona, emprázase a escasos metros da Pena do Altar. Ten gravados semellantes á laxe principal aínda que en menor número e distribuídos en dous paneis.

Pena da Brúxula. 2017. Colectivo A Rula

No panel principal figuran 6 cruces con pedestal circular en dobre aliñamento. Os cruciformes da liña inferior e de maior tamaño posúen un bo estado de conservación, porén, os gravados situados na liña superior posúen un trazo moi feble e moi erosionado polo que non descartamos a presenza doutras cruces moi esvaecidas e case imperceptibles.

petrglifo-brxula9_punta-herminia-nome-antigo_30138441614_o

Petróglifo da Brúxula. Detalle de cruciformes. Colectivo A Rula

A só uns metros ó leste figura un segundo panel que contén unha soa cruz inscrita nun círculo incompleto ou polo menos moi erosionado por un dos lados. A cruz posúe base circular como as anteriores e atópase entre varias coviñas.

petrglifo-brxula9_punta-herminia-nome-antigo_detalle_segundo-panel_30682041111_o

Petróglifo da Brúxula. Pormenor de cruciforme complexo. Colectivo A Rula

Tampouco é descartable a posible existencia de novos motivos baixo a capa vexetal que cobre parte da laxe insculturada.

4.3 – O Petróglifo do Polvorín.

Traslado do Petróglifo do Polvorín. Anos 60. Arquivo Chamoso Lamas -R.A.G.B.A.

Hoxe fica só un fragmento da laxe emprazada preto do antigo Polvorín de Monte Alto que sería trasladada ó Museo Arqueolóxico do Castelo de San Antón trala urbanización deste barrio nos anos sesenta, tal e como amosan varias fotografías dos fondos do arqueólogo M. Chamoso Lamas que custodia o Arquivo da Real Academia Galega de Belas Artes.

Pena do Polvorín. 1958. Fotografía de Ramón Sobrino-Lorenzo Ruza. Arquivo familiar Núñez – Sobrino

Traslado do Petróglifo do Polvorín. Anos 60. Arquivo Chamoso Lamas -R.A.G.B.A.

Os motivos representados son diferentes cruciformes estilizados semellantes ás laxes anteriores. Cruces simples, outras de base circular e contan tamén con eses pequenos sucos perpendiculares nos extremos dos brazos da cruces formando ángulos rectos como acontecía nas outras laxes. Na parte central e inferior do panel destaca unha figura tradicionalmente asociada á representación dun xinete sobre un cabalo, aínda que algúns autores a consideren unha simple letra caligráfica, unha posible “P” (Sobrino Lorenzo, 1954).

  1. Interpretación dos gravados.

Cabré é o primeiro en teorizar sobre o posible significado destas antigas inscricións rupestres. Concentra a súa atención no pormenor do deseño central dos gravados da Pena do Altar que describe como figuras estilizadas que representan unha danza cerimonial de 13 mulleres ó redor dun home.

No caso da laxe do Polvorín fala de novo de antropomorfos nun baile sagrado na honra do seu xefe tribal, representado a través da figura dun xinete a cabalo situado na parte inferior do panel. A presenza deste xinete denota un gran interese no autor pois o considera:

una de las representaciones más primitivas sobre la domesticación del caballo en España“.

Cruces esquemáticas cun “evidente” simbolismo antropomorfo que influíu na visión posterior de moitos autores.

Vista xeral de Punta Herminia. 1915. Juan Cabré Aguiló

Á marxe destas peculiares e discutibles interpretacións de Cabré, o certo é que os gravados da Península da Herminia tiveron gran repercusión ó longo do século XX e deron pé a múltiples interpretacións.

Como xa indicamos, a consideración de fitos delimitadores dun espazo sagrado foi compartida por varios autores no primeiro terzo do século XX. Algúns como o Marqués de Cerralbo considerábanos antigos “altares levantados ao sol” segundo cita Eladio Rodríguez González no seu Diccionario enciclopédico (1958).

1915. Juan Cabré Aguilar

Monteagudo interprétaos como cruces de termo do antigo couto da cidade e destaca a súa similitude coas sinaturas diplomáticas do documentos dos séculos IX – XI e tamén coas cruces de xambas e linteis das igrexas visigóticas como as de Quintanilla de las Viñas en Burgos, retomando unha teoría xa indicada previamente por R. Sobrino Lorenzo-Ruza nun dos seus artigos (1954).

Bello Diéguez (1995) ou, mais recentemente, o arqueólogo municipal, Marco Antonio Rivas (2014), subliñan a súa posible relación coa Torre de Hércules e os elementos medievais da mesma. Neste senso, pensamos que non deixa de ser significativo que as laxes do Polvorín e da Punta Herminia atopábanse en puntos equidistantes coa Torre de Hércules e case situadas en liña recta unha coa outra.

Felipe Senen López – Gómez (1994), interpreta os gravados como:

marcas medievais […] en relación coas peregrinacións, moi semellantes a outras da mesma época que aparecen en santuarios e hospitais de peregrinos á Terra Santa e a Santiago“.

Pena do Altar. 1915. Juan Cabré Aguiló

En resumo, o seu significado e cronoloxía exacta segue a ser un misterio. Os cruciformes máis simples son empregados por numerosos grupos e en diferentes contextos culturais ó longo dos tempos. Porén, a análise do emprazamento dos gravados, contexto arqueolóxico e estudo tipolóxico levou a un certo consenso ó redor de tres hipóteses interpretativas, como símbolos de propiedade das terras nas que se atopan, como símbolos de carácter apotropaico, de protección contra o descoñecido, ou mesmo ser un intento de cristianizar a zona.

  1. Valorización social.

Como namorados da historia que narran as pedras cremos que estas laxes insculturadas da Punta Herminia posúen unha longa bagaxe histórica que as converten nun importante referente patrimonial da cidade e mesmo do país.

No ano 2014, a limpeza, restauración e posterior posta en valor da área arqueolóxica da Punta da Herminia, formada polo Petróglifo da Pena do Altar e o da Pena da Brúxula, contribuiron a enriquecer culturalmente e de xeito significativo o espazo situado na contorna da Torre de Hércules destinado ó lecer da veciñanza.

Pena do Altar na actualidade. Colectivo A Rula

O labor realizado freou o deterioro dun BIC (Ben de Interese Cultural) de forma efectiva que sufriu os embates de máis dun século sen os coidados e a atención precisa. A súa catalogación e inclusión no PXOM da Coruña permitiu establecer unha contorna de protección e amortecemento axeitado a un xacemento que goza da máxima protección que establece a lexislación de patrimonio.

Os paneis sinalizadores e explicativos instalados (que inclúen ilustrativos deseños dos gravados, mapas e fotografías) proporcionan ós visitantes unha visión xeral duns dos gravados históricos máis estudados de Galiza, aínda que usualmente relegados pola historiografía tradicional a un segundo nivel en relación cos gravados prehistóricos do Grupo Galaico da Arte Rupestre.

Punta Herminia na actualidade. Parque de lecer. Colectivo A Rula

Lembremos, por último, a relevancia dos posibles lazos históricos coa Torre de Hércules, o elemento máis icónico do patrimonio artístico coruñés, declarado Patrimonio da Humanidade pola Unesco en 2009.

  1. Bibliografía
  •  Ananti, E. “El arte rupestre Gallego – portugués”. Simposio de Arte rupestre. Barcelona, 1966.
  • El Anunciador: diario decano e independiente de la Coruña y de Galicia: Apuntamento sobre as inscricións fenicias da península de la Torre de Hércules. Núm.13705 do 14/08/1895. p. 3.
  • Bello Diéguez, J.M.: “Los petroglifos de Punta Herminia y el Polvorín de Monte Alto”. En, Historia de A Coruña. Vía Láctea, edición especial para el El Ideal Gallego. A Coruña, 1998. p. 27-31.
  • Bello Diéguez, J.M.: “La Coruña antes de Roma, prehistoria”. Vía Láctea editorial. 1995, p.  30-35.
  • Cabré y Aguiló, J.E. & González del Río.: “Los petróglifos de Punta Herminia y el polvorín de Monte Alto”. En, Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos. Tercera época. Año XIX, Tomo XXXII. Madrid, 1915. p. 450-466.
  • García, R. “Hallan otro petróglifo en la Torre”. La Voz de Galicia. Edición A Coruña. 25/01/2014.
  • Martínez Salazar. A.; “Signos Prehistóricos del Monte dos Bicos”. En, La Voz de Galicia, 8 de Agosto de 1898.
  • O Misterio sobre as “inscricións fenicias” atopadas na Torre de Hércules en 1895, Blog Historias de Galicia, 14/02/1895.
  • Nuñez Sobrino, A.: “Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza: el trayecto vocacional de un arqueólogo”, en Pontevedra, 21. Revista  de Estudos. Deputación de Pontevedra 2006.
  • Nuñez Sobrino, A.: “A dimensión científica e humanística do Arqueólogo R. Sobrino LorenzoRuza (1915-1959)”, Boletín Auriense 3 y 4, tomo XXXVIII-IX (Ourense 2008-2009).
  • Obermaier, H.: “Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia”. En, Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos de Ourense. VII, núm. 148. Ourense, 1923.
  • Peña Santos, A. de la & Rey García, J.M.; “Petroglifos de Galicia”. Vía Láctea. 2001.
  • Sobrino Buhígas, R. “Corpus Petroglyphorum Gallaeciae”. Reedición. Estudio preliminar de Ángel Núñez Sobrino. Edicións do Castro. Sada, año 2000.
  • Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: “Noticiario Arqueológico Hispánico”. Cuadernos 1-3, 1952-1953 Madrid.
  • Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: “Origen de los Petroglifos gallego atlánticos”. En, Revista Zephyrvs de la Universidad de Salamanca. 1954.
  • Revisión del PGOM de Coruña. Outubro de 2011. Aprobado por orde de 25/02/2013 da C.M.A.T.I., coas modificacións realizadas á 16/05/2013. Ficha 008, petróglifo de Punta Herminia.
  • Tettamancy Gastón. F.;La torre de Hércules. Impresiones acerca de este antiquísimo faro bajo su aspecto histórico y arqueológico”. Lit. e Imp. Roel, A Coruña, 1920.
  1. Documentación.

Arquivo da Real Academia Galega.

  •   Fondo persoal da Familia Irmáns de la Iglesia. ES.GA.15030.ARAG/2.10.

– Fotografías dos esquemas realizados por Santiago de la Iglesia sobre os petróglifos da Coruña. 1879-01-01 / 1895-12-31. 1879 a 1895. A Coruña.

Punta Heminia. Prehistoria Coruñesa. Investigaciones de F. M. de la Y. 1895/ Santiago de la Iglesia. 1895-01-01. 1895. A Coruña.

Real Academia Gallega de Bellas Artes.

  •  Fondo fotográfico Chamoso Lamas (Petróglifo de Monte Alto, traballos de traslado).

Arquivo Sobrino – Nuñez, conservado na súa vivenda familiar.

  • Fondo fotográfico, epistolar e documental de Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza, Dixitalización Colectivo A Rula (inédito).

– Fotografías dos petróglifos do Altar e o Polvorín (A Coruña). ca. 1954.

– Axenda persoal de Ramón Sobrino Lorenzo (ano 1948 e 1955).

Berdoias, terra de megalitos, petróglifos e fidalgos.


A Rula voa de novo cara novos horizontes detrás de antigos misterios que noutrora ilustres viaxeiros deixaron pendentes.

Os membros deste pequeno Colectivo sentimos especial devoción por aqueles recunchos do país nos que agroman antigos lugares que forman parte intrínseca da nosa historia aínda que ás veces non nos decatemos con facilidade, e, cómpre por tanto, prestarlle a nosa atención.

Así é que foi un todo un desafío o convite do Concello de Vimianzo para colaborar na organización dunha xeira nocturna pola parroquia de Berdoias que terá lugar o vindeiro día 4 de agosto.

Estades todos convidados!

 Berdoias, na terra de Soneira

San Pedro de Berdoias, no suroeste da Terra de Soneira, conserva unha boa mostra da antiga arquitectura tradicional que nos últimos tempos foi esmorecendo case que por completo na Costa da Morte, antigas edificacións produto do seu singular pasado histórico e berce dunha das familias fidalgas máis importantes da Costa da Morte, os Lema.

Primitiva casa da familia Lema en Berdoias. 1607. Fotografía. Manuel Rial

Á súa orixe remóntase ós tempos nos que o rei Filipe II, a finais do século XVI, lles concede o título de fidalguía ós irmáns Pedro e Alonso de Lema en recompensa polos servizos prestados na guerra das Alpujarras fronte os mouriscos de Granada. Fidalgos protexidos pola coroa que serían membros importantes do Santo Oficio da Inquisición (fundado polos Reis Católicos).

Foi, precisamente, Alonso de Lema, descendente do primeiro Alonso de Lema, o que levanta a primitiva casa de Berdoias no ano 1607, segundo recolle a inscrición do lintel da porta de entrada principal do inmoble:

“ESTA CASA ISO AL(ONS)º DE LEMA FA/MILIAR DEL S(ANTO) OFI(ICIO)º. AÑO DE 1607”.

Completa a inscrición os gravados dunha espada e unha palma, emblemas do “Santo Oficio de la Inquisición” presentes en moitos dos brasóns de edificios desta antiga institución distribuídos por toda a península. O referido Alonso de Lema figura como “comisario” da Inquisición no informe do proceso ás seis “meigas de Carantoña” (Vimianzo) que se custodia no Arquivo Histórico Nacional. Este comisario xogou un papel fundamental na liberación das presuntas bruxas, lideradas por Beatriz Fernández, e que procesara e torturara previamente o xuíz de Laxe ata lograr a súa confesión.

Detalle da inscripción

Segundo as crónicas foi este Alonso de Lema, home sensato e de importante peso político, o que sufragou tamén a construción da igrexa parroquial de Berdoias, no centro da parroquia e no lugar no que seu pai mandara facer a capela da Nosa Señora da O, trasladada ó lugar de Grixoa. Así o testemuña unha inscrición no exterior do muro sur da capela maior e o seu propio anagrama gravado nunha das claves da fermosa bóveda estrelada do seu interior.

A Arquiña dos Mouros

Estudos previos

Berdoias é tamén foco de atención para os estudosos do Megalitismo dende a primeira metade do século XX. A chamada Casota de Freáns ou “Arquiña dos Mouros” foi unha das antas estudadas polo matrimonio alemán dos Leisner durante a súa estadía galega na década de 1930, feito que lle outorgaría sona internacional. Os seus deseños e fotografías amosan que o dolmen non sufriu graves alteracións e modificacións nos últimos oitenta anos.

Casota de Freáns na decada de 1930. Fotografía G. Leisner

Posteriormente, A Casota, foi estudada por moitos outros autores como Luis Monteagudo, quen no ano 1948 documentaba con planos e deseños o dolmen e os seus gravados (que xa documentaran previamente os Leisner). Precisamente L. Monteagudo (1948), e posteriormente o arqueólogo Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza (1953), foron os primeiros autores en tentar plasmar en mapas e planos a situación das antas da Costa da Morte coñecidas a principios da década de 1950.

Deseño dos Leisner da Casota de Freáns. ca. 1930

Nestas últimas décadas cómpre salientar os traballos do profesor A. Rodríguez Casal que dirixiu o proxecto de “conservación e revalorización sociocultural do Patrimonio Megalítico da Costa da Morte (2001-2004)”. Un traballo que serviu de base o anunciado “Parque Megalítico da Costa da Morte” prometido pola Xunta de Galicia hai máis de 15 anos, e que aínda hoxe semella lonxe da súa necesaria execución a pesar da aprobación do consello da Xunta en 2016. O dolmen da Berdoias é un dos seleccionados para formar parte deste gran parque arqueolóxico.

Pormenor do mapa arqueolóxico elaborado por R. Sobrino Lorenzo Ruza no ano 1953. Borrador inicial

Así este monumento figura nos monográficos e guías de carácter turístico que no seu día publicaron asociacións como NERIA e o SEMESCOM (Seminario de Estudos da Costa da Morte), entidades que destacaron na loita pola protección, conservación e posta en valor do patrimonio megalítico nestas terras.

Deseño de L. Monteagudo. 1948

Descrición

As pequenas dimensións da Casota de Freáns, a súa forma e a ausencia de corredor e de estrutura tumular levou ós investigadores a incluílo no grupo de arcas megalíticas antecesoras das cistas da Idade de Bronce cunha datación aproximada entre o 2.500 e 2000 a. C. Neste senso, garda certa semellanza coa chamada “Fornela do Aplazaduiro” no veciño concello de Laxe.

Arquiña dos Mouros ou Casota de Freáns na actualidade

O dolmen atópase ó pé dun camiño tradicional que bordea a ladeira dun pequeno outeiro situado a pouco máis de 800 m da aldea. Posúe unha planta rectangular formada por 3 lousas verticais e unha cuberta monolítica de bo porte que mide 2,40 m x 3,50 m. A entrada oriéntase ó leste e ten unha lonxitude de 2,70 metros, unha altura media de 1,70 m e alcanza uns 10 metros de perímetro. A lousa de cabeceira fica acaroada a un muro lindeiro dunha parcela que se atopa á mesma altura que a cuberta do monumento.

Chama a atención o ben traballados e encaixados que están os diferentes esteos, o que debeu permitir o uso do dolmen como almacén ou refuxio para os pastores e veciños de Berdoias ata os nosos días, como reflicten dous pequenos rebaixes nos esteos laterais que permitían pendurar algún tipo de estante. É probable que este uso continuado ó longo do tempo sexa a causa de que o monumento chegara ós nosos días en bo estado.

Á marxe da súa singular estrutura cómpre destacar os gravados dos tres esteos verticais nas súas caras internas. Coviñas e cruces se distribúen dun modo peculiar o que levou a varios autores a falar de posibles representacións de constelacións, no que cada coviña estaría a representar unha estrela.

Nesta liña o arquitecto Emilio Fonseca Moretón publicou en 2009 un artigo no que trata de probar a presenza de todo un mapa estelar de hai catro mil anos de antigüidade gravado nos esteos da Casota dos Mouros. Deste xeito, e entre outras constelacións, a Osa Maior figuraría representada na parede oeste ou de cabeceira durante o equinoccio de outono.

Non obstante, e aínda que efectivamente na configuración das coviñas poida recoñecerse unha figura semellante ao carro da Osa Maior tornado cara arriba, esta posición correspóndese mais ben co equinoccio de primavera de hai 5000 – 4000 anos. Engadíndolle a isto a discrepancia existente entre o número de coviñas fronte ao de estrelas e considerando a ausencia de paralelismos claramente recoñecibles noutros casos similares, esta hipótese semella polo de agora dubidosa ou dificilmente demostrable.

Coviñas e cruces na lousa da cabeceira do dolmen. Posible representación da constelación da Osa Maior

Na parte exterior da lousa de cubrición, na zona pegada ó muro da leira, existe tamén unha cruz histórica, realizada cunha ferramenta metálica, que semella unha antiga marca de termo. No outro extremo do esteo figuran dúas coviñas.

Os petróglifos de Pedrouzos

Situación e descuberta dos gravados

Malia todo, o foco de atención das nosas visitas (non podía ser doutro xeito) son os chamados petróglifos de Pedrouzos. Trátase de dúas estacións situadas a escasos 50 metros unha da outra, nun outeiro da paraxe de Pedrouzos a pouco máis de 500 metros ó suroeste da aldea. Desde o outeiro tense un amplo domino visual sobre o val situado na súa contorna, cunha extensa pradería cara oeste e unha zona de monte ó leste con recentes plantacións de eucalipto tras a vaga de incendios que afectaron á zona nesta última década (2001, 2008, 2010 e 2015).

Plano de situación dos petróglifos de Pedrouzos na aldea de Berdoias (Vimianzo)

Os primeiros gravados foron localizados o 16 de novembro de 2003 por uns cazadores veciños do zona, segundo recolle unha nova do xornal “La Voz de Galicia” do 25 de xaneiro de 2004.

Só uns días despois o incansable Roberto Mouzo, un dos grandes defensores do patrimonio da comarca, localizou a segunda estación. Este enxeñeiro técnico, membro de numerosos colectivos e asociacións culturais da zona, foi tamén o autor dos primeiros e únicos debuxos do petróglifo -ata o momento- que incluiría no gran mapa do “Roteiro Megalítico pola Terra de Soneira” editado polo Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte no ano 2005, asociación da que tamén foi un dos seus maiores impulsores.

Fotografía da descoberta en 2003 dos petróglifos dos Pedrouzos. La Voz de Galicia. 27/01/2004

Descrición dos gravados

Debido a forte erosión que presentan moitas das figuras de ambas estacións fíxose preciso a elaboración de múltiples modelos 3d para poder precisar a descrición dos gravados e así tratar de amosarllos correctamente ós asistentes da xeira nocturna do vindeiro día 4 de agosto.

Distribución dos gravados en 4 paneis. Os Pedrouzos 1

O resultado final permitiunos localizar novos gravados que con luz natural era imposible apreciar. Deste xeito agora podémosvos ofrecer unha descrición pormenorizada e completa dos diferentes motivos insculturados.

Distribución dos gravados en 4 paneis. Os Pedrouzos 1

Asemade, a análise baseada nestes modelos e o estudo das súas características formais, técnicas empregadas e deseños dos diferentes motivos prehistóricos veñen a apuntar a unha mesma autoría e cronoloxía en ambas estacións e probablemente tamén no petróglifo do Outeiro de Recosto en Boallo situado a 1.800 m ó NO (preto do linde con Muxía) e co que gardan evidentes semellanzas formais e estilísticas.

A primeira estación localízase nunha ampla laxe granítica de gran fino situada na cima dun Outeiro de 261 metros de altitude. Os gravados distribúense en catro paneis con múltiples deseños de tipo xeométrico que podemos datar no período de transición entre o Calcolítico e a primeira Idade do Bronce, é dicir ca. 2100 – 1.600 a. C.

Pormenor dos gravados do Panel 2. Estación 1 dos Pedrouzos

Empezaremos a descrición dos diferentes paneis seguindo a orientación E-O. O primeiro panel está situado na parte superior da laxe nunha zona plana aínda que con certa inclinación cara o leste. Conserva unha combinación circular formada por tres aneis e coviña central cun radio de saída que parte da coviña central e descende pola rocha ata unha zona degradada pola acción dos canteiros. A dereita da combinación cara o NO hai unha pequena agrupación de 5 coviñas.

Na parte central da rocha, na zona máis chá, figura o segundo panel que contén tres novas combinacións de círculos concéntricos con tres aneis. Conforman unha agrupación sen apenas espazos libres entre os motivos situándose a máis grande encima das outras dúas. O grao de erosión dificulta a súa visualización, sobre todo a de maior tamaño, duns 40 cm de diámetro. Completan o panel varias coviñas illadas e restos doutras posibles combinacións practicamente esvaecidas.

Pormenor dos gravados do Panel 3. Estación 1 dos Pedrouzos

O terceiro panel, na zona máis afundida da rocha e na parte norte da laxe, presenta numerosas coviñas e cazoletas de diferente tamaño distribuídas por toda a súa superficie de xeito aparentemente arbitrario, ficando algunhas delas unidas por sucos moi esvaecidos.

O derradeiro panel sitúase na parte máis elevada e tamén menos uniforme. Por todo o bordo superior da peneda hai unha longa liña de coviñas e cazoletas, na zona lateral cara o oeste figuran máis coviñas, moitas delas rodeadas dun pequeno anel e outras agrupadas dentro dun suco que as rodea.

Tamén existen restos de polo menos dúas combinacións de círculos concéntricos con dous aneis e coviña central. Na parte sur deste último panel existen tres pequenas combinacións, unha delas practicamente imperceptible de dobre anel, otra con tres aneis e coviña central e unha última dun só anel e tamén con coviña no centro. Por último, na zona norte hai unha última combinación circular de dobre anel e cun suco de saída que descende uns 15 cm polo lateral da laxe orientada ó oeste.

Pormenor dos gravados do Panel 4. Estación 1 dos Pedrouzos

En resumo, esta primeira estación conta con cando menos 9 combinacións circulares aínda que existen evidencias dun número moi superior de gravados desta tipoloxía.

A segunda estación atópase nunha laxe do mesmo afloramento granítico pero situada na zona menos elevada. Os gravados figuran case a rentes do chan, e na superficie máis plana da rocha de formas moi irregulares e moi alterada pola acción extractiva dos canteiros. Está a menor altitude (250 m.s.n.m.) ca a primeira estación e preto da actual pista de acceso que bordea a aldea e sirve de acceso ás diferentes parcelas da zona.

Vista xeral da Estación 2 dos Pedrouzos

Os gravados figuran ó longo dun único panel lixeiramente inclinado cara ó sur e orientados cara un outeiro próximo situado ó sur a maior altitude. Estes gravados só son visibles cando nos achegamos a escasos metros deles polo súa cara suroeste, xa que o resto da superficie da peneda oculta o panel insculturado.

Como a primeira estación esta tamén presenta gravados de temática abstracta e carácter xeométrico pero a morfoloxía de sucos (máis ancho e fondo) e a diferente tipoloxía dos motivos representados indícanos que estamos ante un panel gravado en diferentes períodos (debido a procesos de reavivado e/ou a incorporación de novos motivos, se ben a maioría serían de adscrición prehistórica.

Modelo 3D da Estación 2

Seguiremos de novo a orientación E-O para describir as diferentes figuras agrupándoas en tres zonas. Na zona máis oriental do panel localízanse as dúas figuras de maior tamaño, a primeira é unha combinación circular de 3 aneis e coviña central que ten acaroada pola parte superior unha forma rectangular alongada moi erosionada e dividida en dúas seccións e unida á combinación por dous pequenos trazos. Na parte inferior da combinación tamén ten unido un círculo simple dividido en dúas partes por un suco que se prolonga fóra do anel en dirección sur. A continuación, unha segunda combinación que é a de maior diámetro das localizadas (uns 45 cm) e composta por catro aneis e coviña central. Ó seu carón un deseño ovalado dividido no seu interior en pequenos cadrados de cantos redondeados que proporcionan á figura unha forma que recorda a de balón de fútbol á figura.

Pormenor da Estación 2. Gravados históricos e prehistóricos

Pechan esta primeira zona de gravados, unha pequena cruz sobre un círculo, dous aneis unidos en forma de 8 e restos doutros motivos, probablemente círculos e pequenas combinacións unidas por sucos.

Na zona central e inferior do panel, case a rentes do chan polo que non é doado a súa percepción, figuran outras tres combinacións circulares dispostas de xeito semellante ó   segundo panel da primeira estación, unha combinación de maior tamaño con 4 aneis e dúas máis pegadas de inferior diámetro con dobre anel, unha delas con coviña central. Acompañan as combinacións pequenas coviñas illadas sen orden aparente.

Vista xeral da Estación 2

Na parte superior do panel constan 3 novas combinacións rapidamente identificables pola súa boa conservación e ancho suco con sección transversal en “U”.

A maior delas posúe 3 aneis e coviña central e ten acaroada unha estraña forma rectangular moi irregular segmentada en catro seccións por dous sucos, un perpendicular que parte da coviña central da combinación circular, e outro en horizontal, unido a unha diáclase natural, que divide o deseño en catro cadrados, os dous inferiores moi irregulares. A fenda horizontal prolóngase cara o oeste e serve de elemento delimitador inferior das outras combinacións situadas ó lado esquerdo da principal, situadas unha sobre a outra e unidas por un suco. Ambas teñen dobre anel, coviña central e suco de saída. A localizada na parte superior conta tamén cunha pequena forma ovalada unida á combinación pola súa parte inferior e seccionada a metade polo suco de saída que une ambas combinacións.

A combinación principal desta composición e os cadrados acaroados na súa parte inferior dispostos seguindo o suco lineal que parte da coviña central forman un curioso deseño que lembra outras composicións xeométricas noutros petróglifos galegos (Petróglifo do Monte Castelo e Peneda Negra en Ames, Petróglifo da Devesa da Rula 2 en Santiago, Petróglifos do Monte da Calvela en Vilarmaior, etc) que, coa cautela debida, poderían representar de xeito esquemático figuras humanas.

Na parte máis occidental da laxe e illada das anteriores, existe unha nova combinación de dobre anel e coviña.

Xunto ós motivos prehistóricos completan o repertorio iconográfico outros motivos de factura histórica (presentan diferente feitura e tipoloxía) que fican na parte inferior e central do panel ó carón dos motivos prehistóricos, sen alteralos e respectándoos. Trátase de cruces simples e cruces dobres con brazos rematados en círculos, cruces con pés circulares, formas en phi grego (φ), e outros motivos de difícil descrición polo seu deficiente estado de conservación. Estas cruces cos extremos adornados con formas esféricas ou pomos posúen certa similitude con outros conxuntos rupestres localizados noutras áreas arqueolóxicas galegas (petróglifo do Agro do Crego en Compostela ou o Petróglifo do Monte de Camoiras en Lugo) e interpretados como fitos para a delimitación de propiedades e xurisdicións tanto eclesiásticas como señoriais. Neste senso, podemos deducir unha posible relación coa delimitación dos coutos de Berdoias e Boallo que estableceu en 1622 o fidalgo Alonso de Lema. Desta forma “marcaban” unha laxe que xa posuía unha forte carga simbólica previa para os veciños coñecedores destes antigos gravados o que reforzaría a súa autoridade. Porén, a presenza das cruces pode relacionarse tamén con antigos rituais de cristianización dun lugar de culto pagán.

É nesta segunda estación onde se aprecian pequenos danos debidos ós incendios forestais dos últimos anos como pequenas fragmentacións da capa exterior ou alteracións na cor da patina que cobre a súa superficie da rocha en varias zonas.

Modelo 3D da Estación 2 dos Pedrouzos

Interpretación dos gravados

As laxes do Outeiro de Pedrouzo representan arquetipos clásicos do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre elaborados coa tradicional técnica do dobre suco propio da meirande parte dos petróglifos galegos sobre o característico soporte granítico de gran fino. A pesar de localizarse nunha zona onde a arte rupestre era case descoñecida hai só uns anos -lonxe dos núcleos clásicos de estudo da arte rupestre galega- estamos diante dun conxunto excepcional polo importante número de gravados representados, entre eles 17 combinacións de círculos concéntricos de diferentes tamaños, sen dúbida o elemento máis representativo da arte rupestre galaica e tamén do occidente atlántico europeo. Mais é probable que sexan só unha pequena parte dos existentes no seu día pois a zona presenta mostras evidentes dunha intensa actividade de extracción por parte dos canteiros dende hai séculos.

Visita previa co técnico de patrimonio de Vimianzo

O emprazamento nun outeiro granítico situado a media altura sobre o val coincide tamén coa paisaxe tradicional presente noutras áreas arqueolóxicas con arte rupestre galega.

Polo que respecta á interpretación dos gravados, segue a ser este un tema polémico entre os investigadores pois a maior parte dos motivos representados carecen de paralelos no mundo real como acontece nas laxes de Pedrouzos. Malia todo, semella que a súa realización está directamente relacionada co universo simbólico e ideolóxico destas comunidades asentadas na contorna próxima ós conxuntos rupestres.

Estes gravados que constitúen, por tanto, un representación colectiva da súa realidade social e do seu imaxinario común, un intento de “humanización” do espazo vital destas comunidades polo que é fundamental non só respectar os xacementos senón tamén preservar o seu contorno inmediato, chave para a explicar o seu posible significado.

Petróglifo de Boallo

Neste senso, os estudos realizados agora polo colectivo a Rula revelan unha peculiar e concreta disposición dos gravados en relación coas posicións da Lúa durante a idade do bronce. Analizada a configuración do horizonte observable desde a posición topográfica dos gravados e comparándoa coa posicións acadadas polo noso satélite en determinadas datas significativas, resulta que os petróglifos de Pedrouzos están situados estratexicamente para poder monitorizar os movimentos da Lúa durante o lunasticio maior.

Neste ciclo que se repite cada 18,61 anos, a Lúa acada as posicións extremas saíndo e poñéndose mais ao norte e ao sur que o sol durante os solsticios. Efectivamente, durante o ano do lunasticio a Lúa alterna estas posicións extremas cada mes, aínda que coincidindo únicamente estas posicións extremas coas lúas a novas e cheas durante os solsticios do inverno e do verán. Así, desde o petróglifo de Pedrouzos 2 pode verse sair a Lúa na posición extrema sur do lunasticio sobre o Castro de Sarteguas, o monte de 515 msnm que domina o seu horizonte. Paralelamente, a posición dos outros gravados de Pedrouzos 1 coincide coa que resulta precisa para poder controlar a posición extrema norte do lunasticio sobre o anterior de Pedrouzos 2.

Por conseguinte, pode concluírse que a posición topográfica de ambos gravados. un no alto do outeiro e o outro ben afastado cara abaixo ata lograr a precisa perspectiva requirida, fan desta estación un caso bastante excepcional cuxa correlación astronómica resulta imposible de explicar por efecto do azar.

Existen mais casos de petróglifos onde podemos atopar aliñacións arqueoastronómicas relevantes (pendentes de publicación), pero neste en concreto, o feito de que unha das aliñacións sexa totalmente antrópica con gravados situados en ambos extremos da liña observador – observado denota unha evidente intencionalidade.

Paradoxalmente, os petróglifos de Pedrouzos revelan mais información sobre quen fixo os gravados que sobre os propios motivos representados. Se ben descoñecemos aínda o que pretendía representarse, pois non pode establecerse unha correspondencia directa entre tipoloxías e eventos astronómicos concretos, si poden inferirse certas conclusións interesantes. Únicamente unha observación sistemática, repetida e transmitida ao longo de xeracións permitiría explicar satisfactoriamente o manexo dunha “astronomía do horizonte” empírica e precientífica como a que atopamos aquí.

O caso de Pedrouzos (entre outros) apuntaría por tanto á existencia dunha caste probablemente sacerdotal, que efectuaba observacións astronómicas rituais coa funcionalidade do manexo dun calendario prehistórico. Monteagudo xa interpretou hai tempo este tipo de outeiros como altares. Desde a perspectiva aquí prantexada, Pedrouzos representaría daquela un auténtico “altar da Lúa”. Nesta mesma liña, estes petróglifos ofrecerían tamén outra información relevante, pois se ben os cálculos astronómicos deste estudio foron realizados para unha data de hai 4500 anos, a variación das posicións da Lúa nun lapso de tempo de 1500 anos en adiante apenas se desprazou un cuarto de grao (medio disco lunar), indicando que o carácter de “altar lunar” de Pedrouzos se axustaría mellor á Idade de Bronce ca a épocas posteriores.

Conclusión

Dende o Colectivo agardamos que este pequeno estudo e a posterior xeira nocturna sexa só un punto de partida para novos traballos en prol da conservación e futura posta en valor desta interesante área arqueolóxica do lugar de Berdoias. Un proceso que obrigatoriamente debe iniciarse coa súa catalogación (aínda pendente) e inclusión no Inventario Arqueolóxico Municipal que posteriormente deberá recoller o futuro e necesario PXOM de Vimianzo. A delimitación de áreas de protección e amortecemento permitirá loitar contra posibles danos ocasionados polo paso de maquinaria pesada empregada na industria forestal nesta zona. De igual xeito, é fundamental manter un perímetro de protección limpo de broza ó carón das estacións para evitar novos danos no caso de novos incendios.

Rematamos agradecendo ó Concello de Vimianzo, e en especial ó seu tecnico Manuel Rial, polas xestións que permitiron a realización desta actividade.

Bibliografía

Notas de Prensa

Información da Ruta por Berdoias:

Wikiloc Colectivo A Rula

 

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Créase a Rede do Patrimonio Cultural


As estatísticas, informes e novas de prensa amosan que o ritmo de destrución do noso patrimonio é alarmante nestes últimos anos. Un feito irreversible que supón a perda de múltiples oportunidades de desenvolvemento social, económico, turístico, cultural e de proxección cara o exterior.

O desleixo institucional cara o noso patrimonio xunto coas desacertadas políticas forestais propicia a situación de abandono progresivo do rural galego que xerou unha paisaxe cada vez máis alterada e altamente inflamable que, malia todo, proporciona acubillo a boa parte dos nosos bens culturais.

Urxe, por tanto, adoptar medidas precisas para reverter esta situación.

A unión fai a forza e o traballo conxunto con outras entidades de todo o país, que ó longo destes anos veñen amosando a mesma inquietude ante esta lamentable situación, pode ser unha vía para lograr frear os danos ó noso patrimonio.  

Esta nova Rede do Patrimonio Cutural, que o vindeiro sábado inicia o seu camiño, deberá ser “a ferramenta conxunta para dirixirse ás autoridades, organismos ou entidades pertinentes en prol da salvagarda do noso patrimonio cultural”, tal como recolle a declaración que o Colectivo A Rula presenta conxuntamente con Mariña Patrimonio, Apatrigal, Cultura do País, Gentalha do Pichel, ADEGA, Sociedade Antropolóxica Galega, Patrimonio Galego e Historia de Galicia.  Unha declaración que recolle os obxectivos e liñas xerais de funcionamento da rede.

É o momento de dar un paso que permita enfrontar novos desafíos, sempre desde o respecto á idiosincrasia das entidades locais e comarcais do país. O día 3 de xuño, ás 11 da mañá, no Salón de Actos do Museo do Pobo Galego, celebraremos unha xuntanza aberta para a constitución da Rede. Un instrumento sinxelo e flexible que permitirá ás asociacións de carácter local emprender accións conxuntas na defensa do patrimonio cultural galego.

Somos conscientes de que será difícil unificar as diferentes vontades e realidades presentes no noso territorio, mais o obxectivo final merece a pena.

Dende o Colectivo A Rula e demais convocantes animamos a todas aquelas entidades que así o consideren a adherirse a esta iniciativa. Só tedes que inscribirvos no formulario que está ó final da declaración, ou clickando aquí

Agro do Campo 3. Un novo petróglifo ó pé do Camiño xacobeo de Fisterra


O incendio do pasado mes de xullo provocou danos irreversibles e irreparables no patrimonio cultural do Monte San Miguel e no val da Portela de Villestro.

Só foi un capítulo máis dunha longa vaga de incendios que afectan o noso país verán tras verán e que producen importantes danos no eido humano, económico, medioambiental, paisaxístico, patrimonial… que semellan non ter fin se non actuamos con urxencia e adoitamos medidas efectivas que, pouco a pouco, revertan esta situación.

mapa-devesaarula-agro-do-campoMalia todo, e como xa previamos, cada novo lume déixanos o paradoxo de proporcionarnos novos achados que permanecían ocultos polo mato, a pesares de situarse preto doutros xacementos coñecidos.

Hai só uns días nun dos paseos rutineiros pola zona descubrimos un novo petróglifo na parte baixa do Monte de San Miguel, ó carón mesmo do Camiño de Santiago. A propia pista por onde transcorre a senda xacobea a Fisterra serviu de freo ó avance das lapas neste extremo Sur da área afectada polo lume.

O descubridor

O descubridor Manuel e Xosé en Agro do Campo 3

Trátase da terceira estación localizada nestes últimos anos na paraxe do Agro do Campo que curiosamente se sitúa a escasos 50 metros dun dos petróglifos máis gravemente danados polo paso da maquinaria no incendio de finais de xullo.

Agro do Campo 1

Agro do Campo 1

Neste fondo do val da Portela de Villestro figuran tamén outros xacementos próximos como o petróglifo do Rexío, os Petróglifos do Valado e as estacións 1 e 2 da Devesa da Rula.

31369435760_fcf57881ce_k

A silente moura do Rexio

O Valado

O Valado

Os gravados de Agro de Campo 3

Os gravados (Localización: 29 T 531279 4747697 (WGS 84), 183 m de altitude) distribúense nun afloramento rochoso granítico moi irregular, sen disposición aparente, en 8 paneis de 5 rochas de pequenas dimensións e formas diversas que fican a escasos metros unhas doutras. Hai laxes planas a rentes do chan e outras que forman curiosas formacións graníticas graduadas en chanzos a varias alturas que, malia todo, apenas destacan da súa contorna, o que dificultaba a súa localización antes do incendio.

31536139912_bb98d9e091_kO xacemento conta cun amplo abano de motivos xeométricos formados por coviñas e cazoletas, sucos lineais, cruciformes diversos e unha combinación de círculos concéntricos.

15682396_1395356490498983_2092447860_oO motivo máis representado son as coviñas e cazoletas, preto de medio cento entre os diferentes paneis. Destaca a gran diversidade de tamaños e profundidade destas pequenas “cuncas” distribuídas de xeito irregular por todas as laxes insculturadas.

Hai cazoletas de ata 10 cm de diametro e 4 de profundidade pero tamén pequenas coviñas que non chegan ós 5 cm de diametro e apenás 1 cm de fondo. Tamén cómpre sinalar que varias coviñas presentan pequenos apéndices.

Panel 6. Agro do Campo 3

Panel 6. Agro do Campo 3

En dous paneis figuran dúas cruces de diferente estilo e tamaño. A primeira delas de 33 x 21 cm está nun pequeno chanzo na parte vertical da rocha, presenta sucos moi erosionados con sección transversal en U e case 5 cm de ancho. Lémbranos outro cruciforme que figura na estación 7 da Devesa da Rula.

30871933533_3230a6841e_oPola contra, na laxe contigua existe unha segunda cruz máis pequena (15 x 13 cm) inscrita dentro dun círculo moi irregular delimitado por coviñas e outros sucos. A cruz semella feita cunha ferramenta metálica e tería adscrición histórica.

31309798040_4132faf494_k A súa traza e forma é similar a outra cruz presente na estación 1 do Agro do Campo. Neste mesmo panel figuran varios sucos lineais moi erosionados de difícil interpretación.

Porén, o motivo máis relevante deste conxunto é unha combinación circular de 48 cm. orientada ó oeste, formada por 3 aneis e coviña central.

31536133802_27afe775d6_kA pesar da erosión apréciase un pequeno saínte rectangular cara ó poñente e dúas coviñas situadas case en paralelo na parte superior do panel ó norte, unha sobre o propio anel exterior da combinación e a outra ó seu carón.

Tanto o deseño como a pátina deste panel amosan evidentes sinais de degradación e decoración como consecuencia directa do incendio. A súa presenza diferenza este petróglifo das outras estacións situadas na paraxe do Agro do Campo que posúen só coviñas e cruces.

31682162185_e536dc8ed9_kÁ marxe destes sinais prehistóricos, esta paraxe volve ser escenario da angueira extractiva dos nosos canteiros. Pensamos que os xacementos conservados na actualidade representan só unha pequena parte dos existentes no seu día.

Xa o ilustre arqueólogo, Ramón Sobrino Lorenzo Ruza, recollía nos seus manuscritos dos anos cincuenta mostras da destrución dos petróglifos por parte destes antigos arxinas que traballaban por todo o val de Roxos.

Catalogación

O Colectivo xa informou deste novo ben patrimonial á empresa Horizonte Norte que en colaboración con UAV Galicia están a rematar co inventario de todos os petróglifos inéditos localizados nestes últimos anos na comarca de Compostela. Un proxecto promovido pola Dirección Xeral de Patrimonio que conta coa colaboración do Colectivo A Rula.

31741696365_2bfe20d892_kO novo petróglifo de Agro do Campo 3 xunto con outra estación, recentemente descuberta polos amigos da Plataforma pola Recuperación do Río Sar nun outeiro próximo á ponte medieval da Cabrita, son os dous últimos elementos en integrar este novo inventario que duplicará o número de estacións catalogadas na comarca (máis de 110) e que pon de manifesto a relevancia da arte rupestre nas terras de Compostela, non só pola gran concentración de gravados senón tamén pola calidade e singularidade de moitos destes petróglifos.

Agardemos que sexa a ferramenta básica que precisabamos para emprender novos proxectos en prol da conservación e difusión deste importante patrimonio compostelá.

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

As faixas de protección do patrimonio no monte: a transformación dunha debilidade nunha oportunidade para unha infraestructura verde(social e ecosistémica)


Os incendios forestais do verán de 2016 afectaron gravemente a moitas áreas de petróglifos galegos. Este rico patrimonio cultural está en serio risco de desaparición, así como os miles de castros e mámoas espalladas polos nosos montes, que tamén están nun estado de abandono case xeralizado.

28102898554_98b09f532b_k

Vista xeral da Devesa da Rula tralo lume deste verán

A arte rupestre galega ao ar libre pode datarse entre o inicio da idade do bronce ata principios da idade do ferro. Estes gravados aparecen preferentemente a media altura, en torno a brañas e lugares favorables para o aproveitamento estacional da gandería, ou en pequenos outeiros penedíos das serras litorais e prelitorais. Considerados a nivel macro territorial, adoitan distribuírse ao longo de vellos camiños e rutas históricas que conectan a costa co interior, a través dos grandes vales e depresións que estruturan o relevo da Galicia occidental.

_utf-8_b_tw9udgvzigrlienhyw1h77-9bybkzxnwb2lzigrvigk_-_utf-8_b_bmnlbmrpbybkzsbbz29zdg8gzgugidiwmtyuanbn_

Vista xeral tras os lumes deste verán en Porto do Son

Descoñecemos practicamente a súa función e significado, aínda que podemos interpretalos como un xeito de apropiación do territorio, pois se adscriben ao período da nosa historia no que a tecnoloxía metalúrxica consolidou unha agricultura sedentaria mais intensiva que a previa do megalitismo, que conduciu finalmente ao xurdimento dos primeiros núcleos de habitación permanentes.

A conservación dos petróglifos galegos, ao igual que a das mámoas, castros e outros elementos, corresponde loxicamente ao ámbito e competencias do patrimonio, pero calquera esforzo pretendido ou realizado neste eido enfróntase a un problema sistémico de difícil solución: localízanse maioritariamente no monte, e o monte representa un fabuloso reto pendente para a sociedade galega do século XXI.

propiedademonteGalicia é un pais de montes, dado que mais de dúas terceiras do seu territorio son monte (68%) e unicamente existe un 30% de superficie agraria útil, onde se instalan os solos profundos, chans e produtivos. Aínda hoxe os cidadáns galegos, tanto urbanos como rurais, teñen interiorizado que os montes rozábanse para fertilizar aos cultivos permanentes (precisándose de dúas a cinco hectáreas de monte para manter unha hectárea de cultivo). Ademais disto servían para o pastoreo extensivo e o cultivo de cereal en “estivadas” (alternancias de cereal con barbeitos de toxos ou xestas durante varios anos) que practicaban os mais desfavorecidos, mediante a roza, queima e sementeira de parcelas de matogueira. mapaforestal

As vellas fames non só quedaron marcadas na mentalidade galega, pois deixaron tamén a súa pegada na paisaxe debido ás crises malthusianas, que desencadearon intensos procesos migratorios expulsando habitantes por centos de miles durante os séculos XIX e XX.

Sabemos por estudos paleobotánicos que un gran bosque atlántico primixenio cubriu Galicia ata o megalitismo. Nel prosperaban especies actualmente desaparecidas ou moi diminuídas, árbores como os teixos, as ulmeiras, os tilos, as faias e os pradairos, que se acompañaban de especies menos vigorosas como as abeleiras, os acivros, espiños, abruños, capudres, loureiros e outras. Estas formacións cheas de biodiversidade, e dominadas por inmensos carballos, rebolos e sobreiras de ata  500 ou incluso mil anos de idade, comezaron a ser desprazadas polos cultivos e matogueiras durante o neolítico.

petrosmasterplan-1Os nosos primeiros gandeiros vagaron polas serras atrás do gando, abríndose paso co lume e os machados de pedra, para sementar o cereal e fundar as primeiras agras e lugares habitados. A ocupación do territorio espallouse polas alturas, mais doadas de controlar polo lixeireza dos solos e a facilidade de desprazamento, en contraste coa selva impenetrable acantonada nos fondos de val. Cada unha das seguintes etapas históricas representou un renovado avance colonizador, baixando das alturas e ocupando os vales, expandíndose progresivamente como testemuñan os castros da segunda idade do ferro ou as fundacións baixomedievais.

A explosión demográfica inducida pola introdución do millo e a pataca desembocou no mínimo histórico de extensión dos bosques naturais a principios do século vinte. Previamente no século anterior extinguírase practicamente toda a gran fauna bioindicadora de bosques nativos que nos quedaba. Por volta dos procesos desamortizadores e a privatización e división dos montes comunais do século XIX, desapareceron os cervos de Galicia e os últimos osos dos montes de Oseira e o Candán. A mediados do século XX xa non quedaba en Galicia practicamente nada das comunidades animais e vexetais nativas dos bosques antigos.

Despois do colapso do sistema agrario tradicional nos anos sesenta, o xeneralizado abandono do rural no cambio de século deixou unha paisaxe ecoloxicamente desestabilizada e altamente inflamable. A desaparición das rozas tradicionais, da gandería extensiva e a ausencia de grandes herbívoros silvestres, combinadas coa maior produtividade forestal de Europa e unha seca estival de un a tres meses (o gradiente de norte a sur) fai medrar o mato vizosamente durante o ano para logo arder ciclicamente cada 6 ou 7 veráns, producindo un cóctel explosivo sen parangón noutras terras atlánticas ou mediterráneas.

cortasmadeiraA política forestal das últimas catro décadas continuou coa repoboación forestal practicamente exclusiva de especies pirófitas, promovendo o cultivo dos eucaliptos sen límite ou control efectivo. O sector forestal determina absolutamente todo que se fai nos nosos montes, sen outro criterio real que o produtivo, orientando toda a normativa vixente á madeira de baixa calidade.

Galicia produce o 50% das cortas anuais de España, o 43% da madeira serrada, o 33% dos taboleiros e o 35 % de pasta de papel. Segundo a Confederación de Empresas da Madeira (Confemadera) en 2014 cortáronse en Galicia 7,5 millóns de metros cúbicos por valor de 280 millóns de euros. Incluíndo a primeira e segunda transformación, o total do sector representou o 3,25 % do PIB galego, creando 20.000 empregos directos.

xestionmonte-conservacionpatrimonio-5Segundo o Consello de Contas, durante o quinquenio 2008-12 a Xunta gastou cada ano uns 150 millóns de euros na súa política forestal, dos que 100 millóns foron destinados á extinción de incendios. Isto entre en contradición co vixente Plan Forestal de Galicia (1992-2032), que tiña previsto un 13,20% para extinción fronte ao 86,80% para fomento das políticas forestais (ordenación, prevención e industria). Asemade incumpre o obxectivo de dedicar o 3% do orzamento autonómico ao sector, cando realmente estase a investir o 1,44%.

A propiedade dos montes galegos repártese nun exiguo 2% de titularidade pública, un 30% de montes veciñais en man común e un 68% de propiedade privada, que corresponde a 672.000 propietarios particulares, dos que se estima que entre un 30% e un 20 % son absentistas (ao non realizar ningún tipo de xestión).

Así, o tamaño medio da explotación forestal oscila entre 1,5 e 2,0 hectáreas  (Xunta de Galicia, 1992), sendo a parcela forestal media de 2.300 m2 (MMA, 2002), o que representa un atranco, pois as superficies inferiores a un terzo de hectárea adoitan ser rexeitadas polas empresas de tala e compra de madeira debido a súa insuficiente rendibilidade.

petrosmasterplan-2Unha política forestal correspondente a unha sociedade suficientemente civilizada e desenvolvida  perseguiría unha xestión sostible do monte, garantido o uso múltiple integrado das tres funcións fundamentais que este pode desempeñar: a ECONÓMICA, coa produción de madeira, froitos, pastos, cortizas, caza, pesca, cogomelos, plantas aromáticas, etc.; a AMBIENTAL coa regulación do ciclo da auga, a conservación dos solos, o sumidoiro de CO2 e a conservación da biodiversidade de fauna e flora; e finalmente a SOCIAL, orientada ao ocio, a educación, o turismo, e por suposto a conservación do patrimonio.

A realidade actual é que a administración gasta mais de 100 millóns de euros anualmente para protexer unha colleita anual de madeira que apenas alcanza os 300 millóns de euros, resultando que os custos de extinción non se corresponden coa contraprestación dun uso múltiple do monte, que atenda as funcións ambientais e sociais ademais das económicas.

petrosmasterplan-3Por tanto a pregunta obvia sería: se a industria e propietarios se benefician dun aporte público que pode alcanzar o 40% do valor do cultivo, non debería a cidadanía recibir a cambio o manexo ecolóxico e social dunha certa porcentaxe de superficie do monte?

Tal vez un quinto ou unha décima parte da porcentaxe do gasto, correspondéndose a entre un 10 ou un 20 % da superficie do monte? Porque os mais de dous millóns de cidadáns que non son propietarios teñen que sufragar cada ano os gastos de extinción? Resulta evidente que debido a que ninguén quere que o seu pais arda polos catro costados, pero se cadra vai sendo hora de equilibrar un pouco a balanza e recibir algo a cambio mais alá de evitar que ardan as vivendas espalladas polo territorio.

_utf-8_b_umv4zw5lcmfjae-_vw4gzg9zigv1y2fsaxa_-_utf-8_b_d__-___filename_1__g9zigrlc3bvaxmgzg8gsw5jzw5kaw9fra_-_utf-8_b_zxrhbgxlicbk__-___filename_2__bybwzxry77-9z2xpzm8gzg8_-_utf-8_b_ien

Pirófila retoñando na súa salsa

Na Galicia mais oceánica, entre o Miño e o Eo, os lumes poden correr de punta a punta atravesando un continuo de eucaliptais, pinares e matogueiras, sen apenas atoparse con bosques nativos de caducifolias que os deteñan. A rede hidrográfica de ríos e regatos xunto coas brañas e turbeiras do monte (actualmente afogadas por especies pirófitas) deberían empregarse para intercalar un mosaico heteroxéneo no tapiz vexetal, aproveitando as frondosas autóctonas para limitar o crecemento do mato e dificultar a facilidade de transmisión de lumes de copas.

A introdución dunha nova especie de eucalipto, o nitens, amplía o problema as áreas situadas por riba dos 500 metros, ata o de agora libres desta praga, pois o 90% do noso territorio sitúase baixo os 1.000 de altitude. A moderna silvicultura mecanizada e cada vez mais intensificada estraga cada vez mais xacementos arqueolóxicos coa práctica do subsolado profundo previo ás plantacións.

_utf-8_b_u2luywwgzgegcnv0ysbkb3mgcgv0cu-_vwdsr2w_-_utf-8_b_bwiztwdar1vnutjgagjxserzvzh1yw5cbj89_

Porto do Son 2016

O cultivo de madeira de rápido crecemento é sen dúbida lexitimo, e incluso representa unha oportunidade económica para o pais, pero esta realidade debería equilibrarse co cultivo de madeiras nobres de calidade, aínda que hoxe en día isto é case inapreciable. A especialización económica que polo visto nos toca no mercado capitalista globalizado favorece á madeira de rápido crecemento. Poren resulta inadmisible que isto se realice sen ningún tipo de control ou ordenación efectiva.

anexo2leimontesA Lei de Montes ignora absolutamente o patrimonio histórico e arqueolóxico, sen considerar unhas faixas de protección como as establecidas para outros elementos (aínda que insuficientemente), como as vivendas (con 30 metros de exclusión de pirófitas), vías de comunicación, gasolineiras e outras instalacións. O caso dos cursos de auga resulta paradoxal pois, ademais de ignorar os que non chegan a dous metros mínimos de anchura de canle, declara unicamente unha faixa de exclusión de pirófitas de 15 metros (a contar desde o dominio público).

_utf-8_b_rgvjb2xvcmfjae-_vw5zigrlc3bvaxmgzhvuigluy2vuzglvli__-___filename_1__bqzxq_-_utf-8_b_cu-_vwdsawzvigrhicbccmvpysaovmlhbmegzg8gq__-___filename_2__2fzdgvsbykuanbn_Os petróglifos galegos son particularmente sensibles aos lumes, por coincidir a súa área de distribución coa área de cultivo dos eucaliptos. Os danos provocados derívanse tanto dos fenómenos de termoclastia, que escachan a superficie das pedras polas altas temperaturas, como dos traballos de extinción con maquinaria pesada, que trituran todo o que atopan por diante.

Efectos do lume sobre o granito

Efectos do lume sobre o granito

O simple establecemento dun perímetro de protección de 5 metros desbrozados arredor  (limpo de mato), xunto a outros 20 mais de exclusión de pirófitas, significaría unha faixa de protección de 2.000 a 2.500 metros cadrados en cada un destes bens de interese cultural (ao radio de 25 metros compre sumarlle unhas mínimas dimensións da pedra).

Se calculamos que existen 3.000 petróglifos en Galicia, resultarían necesarias menos de 675 hectáreas para protexer toda a arte rupestre galega. Considerando que algunhas pedras son bastante grandes, pero que moitos gravados agrúpanse en distancias menores a 50 metros (e consecuentemente as súas faixas solaparíanse), e por último que dificilmente quedarían por descubrir outros tantos petróglifos como o número actualmente coñecido, poderíamos supoñer entón que unhas 1.000 hectáreas abondarían para todo o conxunto.

pedraquefala-1

A Pedra que Fala, Vista xeral despois do lume deste verán

Facendo un cálculo similar para as mámoas e considerando un radio medio de 15 metros, resultan 5.000 metros cadrados de faixa media (engadindo o núcleo da mámoa), que multiplicados por 6.000 unidades darían un total de 3.000 hectáreas de protección. No caso dos castros o cálculo sería dunha hectárea de media por castro multiplicada por 6.000 unidades, o que sumaría outras 6.000 hectáreas.

Engadindo mais elementos como círculos líticos, castelos altomedievais, poboamentos neolíticos ou calquera outro tipo de xacementos, aínda que coa salvedade de que só se pretende incluír aos que estean no monte (excluíndo aos correspondentes as terras agrarias ou solos urbanos), podemos supoñer que 10.000 hectáreas de faixas abondarían para protexer todo o patrimonio nos nosos montes.

14963427_1312796372088329_37169149_o

Mallos 2, Teo, despois da limpeza

Deste xeito, se xuntáramos todo o patrimonio espallado e actualmente perdido polos montes, agrupándoo coma aos pobos indíxenas derrotados dunha reserva india, precisaríamos unicamente dun cadrado de 10 x 10 quilómetros. Eses 100 km2 representarían o 0,5% da superficie de monte en Galicia, e aínda que pensáramos que nos quedamos curtos dificilmente superaríamos o 1% da superficie en caso de ter que ampliala. De verdade pode sosterse que xestionar ou manexar o 1% da superficie dos montes para protección do patrimonio resultaría excesivo, inapropiado ou imposible de levar a cabo?

Proceso de limpeza do entorno da Peneda Negra

Vista xeral da Peneda Negra trala súa recente limpeza

A institución das faixas de protección do patrimonio na lei de montes representaría un primeiro paso imprescindible para a creación dunha auténtica “INFRAESTRUTURA VERDE” nas zonas periurbanas, rururbanas e rurais de Galici, que proporcione servizos sociais e ecosistémicos (actuando como auténticos “SANTUARIOS DE BIODIVERSIDADE”, ao servir de focos de dispersión e colonización das especies silvestres).

14954347_1312792718755361_1172168152_o

Pedra da Loba despois do lume

Concretar as mellores vías para desenvolvelas, mediante sancións, compras, subvencións, compensacións, expropiacións agrupacións, concentracións, asociacionismo, esponsorización, certificacións forestais, custodia do territorio, ou calquera outra ferramenta que puidera empregarse é a cuestión metodolóxica a resolver.

Pero xa estamos tardando en afrontar entre todos: cidadanía, propietarios, industria, gobernos e oposicións, o deterioro do patrimonio cultural dos nosos montes, que ademais de irreversible, supón a perda de múltiples oportunidades de desenvolvemento social, económico, turístico, cultural e de proxección exterior.

Sen esquecer que un verdadeiro uso múltiple do monte, orientado á unha auténtica protección do medioambiente e a biodiversidade que compense xusta e democraticamente o modelo forestal actual, debería acadar un mínimo dun 10% da superficie do monte de utilidade pública, necesariamente distribuída por todas e cada unha das parroquias galegas. Pois a estratexia mais acaída para xestionar un territorio tan intensamente antropizado como o noso debe basearse na conxunción da conservación da natureza e a protección do seu patrimonio.3uso-negro

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar