As faixas de protección do patrimonio no monte: a transformación dunha debilidade nunha oportunidade para unha infraestructura verde(social e ecosistémica)


Os incendios forestais do verán de 2016 afectaron gravemente a moitas áreas de petróglifos galegos. Este rico patrimonio cultural está en serio risco de desaparición, así como os miles de castros e mámoas espalladas polos nosos montes, que tamén están nun estado de abandono case xeralizado.

28102898554_98b09f532b_k

Vista xeral da Devesa da Rula tralo lume deste verán

A arte rupestre galega ao ar libre pode datarse entre o inicio da idade do bronce ata principios da idade do ferro. Estes gravados aparecen preferentemente a media altura, en torno a brañas e lugares favorables para o aproveitamento estacional da gandería, ou en pequenos outeiros penedíos das serras litorais e prelitorais. Considerados a nivel macro territorial, adoitan distribuírse ao longo de vellos camiños e rutas históricas que conectan a costa co interior, a través dos grandes vales e depresións que estruturan o relevo da Galicia occidental.

_utf-8_b_tw9udgvzigrlienhyw1h77-9bybkzxnwb2lzigrvigk_-_utf-8_b_bmnlbmrpbybkzsbbz29zdg8gzgugidiwmtyuanbn_

Vista xeral tras os lumes deste verán en Porto do Son

Descoñecemos practicamente a súa función e significado, aínda que podemos interpretalos como un xeito de apropiación do territorio, pois se adscriben ao período da nosa historia no que a tecnoloxía metalúrxica consolidou unha agricultura sedentaria mais intensiva que a previa do megalitismo, que conduciu finalmente ao xurdimento dos primeiros núcleos de habitación permanentes.

A conservación dos petróglifos galegos, ao igual que a das mámoas, castros e outros elementos, corresponde loxicamente ao ámbito e competencias do patrimonio, pero calquera esforzo pretendido ou realizado neste eido enfróntase a un problema sistémico de difícil solución: localízanse maioritariamente no monte, e o monte representa un fabuloso reto pendente para a sociedade galega do século XXI.

propiedademonteGalicia é un pais de montes, dado que mais de dúas terceiras do seu territorio son monte (68%) e unicamente existe un 30% de superficie agraria útil, onde se instalan os solos profundos, chans e produtivos. Aínda hoxe os cidadáns galegos, tanto urbanos como rurais, teñen interiorizado que os montes rozábanse para fertilizar aos cultivos permanentes (precisándose de dúas a cinco hectáreas de monte para manter unha hectárea de cultivo). Ademais disto servían para o pastoreo extensivo e o cultivo de cereal en “estivadas” (alternancias de cereal con barbeitos de toxos ou xestas durante varios anos) que practicaban os mais desfavorecidos, mediante a roza, queima e sementeira de parcelas de matogueira. mapaforestal

As vellas fames non só quedaron marcadas na mentalidade galega, pois deixaron tamén a súa pegada na paisaxe debido ás crises malthusianas, que desencadearon intensos procesos migratorios expulsando habitantes por centos de miles durante os séculos XIX e XX.

Sabemos por estudos paleobotánicos que un gran bosque atlántico primixenio cubriu Galicia ata o megalitismo. Nel prosperaban especies actualmente desaparecidas ou moi diminuídas, árbores como os teixos, as ulmeiras, os tilos, as faias e os pradairos, que se acompañaban de especies menos vigorosas como as abeleiras, os acivros, espiños, abruños, capudres, loureiros e outras. Estas formacións cheas de biodiversidade, e dominadas por inmensos carballos, rebolos e sobreiras de ata  500 ou incluso mil anos de idade, comezaron a ser desprazadas polos cultivos e matogueiras durante o neolítico.

petrosmasterplan-1Os nosos primeiros gandeiros vagaron polas serras atrás do gando, abríndose paso co lume e os machados de pedra, para sementar o cereal e fundar as primeiras agras e lugares habitados. A ocupación do territorio espallouse polas alturas, mais doadas de controlar polo lixeireza dos solos e a facilidade de desprazamento, en contraste coa selva impenetrable acantonada nos fondos de val. Cada unha das seguintes etapas históricas representou un renovado avance colonizador, baixando das alturas e ocupando os vales, expandíndose progresivamente como testemuñan os castros da segunda idade do ferro ou as fundacións baixomedievais.

A explosión demográfica inducida pola introdución do millo e a pataca desembocou no mínimo histórico de extensión dos bosques naturais a principios do século vinte. Previamente no século anterior extinguírase practicamente toda a gran fauna bioindicadora de bosques nativos que nos quedaba. Por volta dos procesos desamortizadores e a privatización e división dos montes comunais do século XIX, desapareceron os cervos de Galicia e os últimos osos dos montes de Oseira e o Candán. A mediados do século XX xa non quedaba en Galicia practicamente nada das comunidades animais e vexetais nativas dos bosques antigos.

Despois do colapso do sistema agrario tradicional nos anos sesenta, o xeneralizado abandono do rural no cambio de século deixou unha paisaxe ecoloxicamente desestabilizada e altamente inflamable. A desaparición das rozas tradicionais, da gandería extensiva e a ausencia de grandes herbívoros silvestres, combinadas coa maior produtividade forestal de Europa e unha seca estival de un a tres meses (o gradiente de norte a sur) fai medrar o mato vizosamente durante o ano para logo arder ciclicamente cada 6 ou 7 veráns, producindo un cóctel explosivo sen parangón noutras terras atlánticas ou mediterráneas.

cortasmadeiraA política forestal das últimas catro décadas continuou coa repoboación forestal practicamente exclusiva de especies pirófitas, promovendo o cultivo dos eucaliptos sen límite ou control efectivo. O sector forestal determina absolutamente todo que se fai nos nosos montes, sen outro criterio real que o produtivo, orientando toda a normativa vixente á madeira de baixa calidade.

Galicia produce o 50% das cortas anuais de España, o 43% da madeira serrada, o 33% dos taboleiros e o 35 % de pasta de papel. Segundo a Confederación de Empresas da Madeira (Confemadera) en 2014 cortáronse en Galicia 7,5 millóns de metros cúbicos por valor de 280 millóns de euros. Incluíndo a primeira e segunda transformación, o total do sector representou o 3,25 % do PIB galego, creando 20.000 empregos directos.

xestionmonte-conservacionpatrimonio-5Segundo o Consello de Contas, durante o quinquenio 2008-12 a Xunta gastou cada ano uns 150 millóns de euros na súa política forestal, dos que 100 millóns foron destinados á extinción de incendios. Isto entre en contradición co vixente Plan Forestal de Galicia (1992-2032), que tiña previsto un 13,20% para extinción fronte ao 86,80% para fomento das políticas forestais (ordenación, prevención e industria). Asemade incumpre o obxectivo de dedicar o 3% do orzamento autonómico ao sector, cando realmente estase a investir o 1,44%.

A propiedade dos montes galegos repártese nun exiguo 2% de titularidade pública, un 30% de montes veciñais en man común e un 68% de propiedade privada, que corresponde a 672.000 propietarios particulares, dos que se estima que entre un 30% e un 20 % son absentistas (ao non realizar ningún tipo de xestión).

Así, o tamaño medio da explotación forestal oscila entre 1,5 e 2,0 hectáreas  (Xunta de Galicia, 1992), sendo a parcela forestal media de 2.300 m2 (MMA, 2002), o que representa un atranco, pois as superficies inferiores a un terzo de hectárea adoitan ser rexeitadas polas empresas de tala e compra de madeira debido a súa insuficiente rendibilidade.

petrosmasterplan-2Unha política forestal correspondente a unha sociedade suficientemente civilizada e desenvolvida  perseguiría unha xestión sostible do monte, garantido o uso múltiple integrado das tres funcións fundamentais que este pode desempeñar: a ECONÓMICA, coa produción de madeira, froitos, pastos, cortizas, caza, pesca, cogomelos, plantas aromáticas, etc.; a AMBIENTAL coa regulación do ciclo da auga, a conservación dos solos, o sumidoiro de CO2 e a conservación da biodiversidade de fauna e flora; e finalmente a SOCIAL, orientada ao ocio, a educación, o turismo, e por suposto a conservación do patrimonio.

A realidade actual é que a administración gasta mais de 100 millóns de euros anualmente para protexer unha colleita anual de madeira que apenas alcanza os 300 millóns de euros, resultando que os custos de extinción non se corresponden coa contraprestación dun uso múltiple do monte, que atenda as funcións ambientais e sociais ademais das económicas.

petrosmasterplan-3Por tanto a pregunta obvia sería: se a industria e propietarios se benefician dun aporte público que pode alcanzar o 40% do valor do cultivo, non debería a cidadanía recibir a cambio o manexo ecolóxico e social dunha certa porcentaxe de superficie do monte?

Tal vez un quinto ou unha décima parte da porcentaxe do gasto, correspondéndose a entre un 10 ou un 20 % da superficie do monte? Porque os mais de dous millóns de cidadáns que non son propietarios teñen que sufragar cada ano os gastos de extinción? Resulta evidente que debido a que ninguén quere que o seu pais arda polos catro costados, pero se cadra vai sendo hora de equilibrar un pouco a balanza e recibir algo a cambio mais alá de evitar que ardan as vivendas espalladas polo territorio.

_utf-8_b_umv4zw5lcmfjae-_vw4gzg9zigv1y2fsaxa_-_utf-8_b_d__-___filename_1__g9zigrlc3bvaxmgzg8gsw5jzw5kaw9fra_-_utf-8_b_zxrhbgxlicbk__-___filename_2__bybwzxry77-9z2xpzm8gzg8_-_utf-8_b_ien

Pirófila retoñando na súa salsa

Na Galicia mais oceánica, entre o Miño e o Eo, os lumes poden correr de punta a punta atravesando un continuo de eucaliptais, pinares e matogueiras, sen apenas atoparse con bosques nativos de caducifolias que os deteñan. A rede hidrográfica de ríos e regatos xunto coas brañas e turbeiras do monte (actualmente afogadas por especies pirófitas) deberían empregarse para intercalar un mosaico heteroxéneo no tapiz vexetal, aproveitando as frondosas autóctonas para limitar o crecemento do mato e dificultar a facilidade de transmisión de lumes de copas.

A introdución dunha nova especie de eucalipto, o nitens, amplía o problema as áreas situadas por riba dos 500 metros, ata o de agora libres desta praga, pois o 90% do noso territorio sitúase baixo os 1.000 de altitude. A moderna silvicultura mecanizada e cada vez mais intensificada estraga cada vez mais xacementos arqueolóxicos coa práctica do subsolado profundo previo ás plantacións.

_utf-8_b_u2luywwgzgegcnv0ysbkb3mgcgv0cu-_vwdsr2w_-_utf-8_b_bwiztwdar1vnutjgagjxserzvzh1yw5cbj89_

Porto do Son 2016

O cultivo de madeira de rápido crecemento é sen dúbida lexitimo, e incluso representa unha oportunidade económica para o pais, pero esta realidade debería equilibrarse co cultivo de madeiras nobres de calidade, aínda que hoxe en día isto é case inapreciable. A especialización económica que polo visto nos toca no mercado capitalista globalizado favorece á madeira de rápido crecemento. Poren resulta inadmisible que isto se realice sen ningún tipo de control ou ordenación efectiva.

anexo2leimontesA Lei de Montes ignora absolutamente o patrimonio histórico e arqueolóxico, sen considerar unhas faixas de protección como as establecidas para outros elementos (aínda que insuficientemente), como as vivendas (con 30 metros de exclusión de pirófitas), vías de comunicación, gasolineiras e outras instalacións. O caso dos cursos de auga resulta paradoxal pois, ademais de ignorar os que non chegan a dous metros mínimos de anchura de canle, declara unicamente unha faixa de exclusión de pirófitas de 15 metros (a contar desde o dominio público).

_utf-8_b_rgvjb2xvcmfjae-_vw5zigrlc3bvaxmgzhvuigluy2vuzglvli__-___filename_1__bqzxq_-_utf-8_b_cu-_vwdsawzvigrhicbccmvpysaovmlhbmegzg8gq__-___filename_2__2fzdgvsbykuanbn_Os petróglifos galegos son particularmente sensibles aos lumes, por coincidir a súa área de distribución coa área de cultivo dos eucaliptos. Os danos provocados derívanse tanto dos fenómenos de termoclastia, que escachan a superficie das pedras polas altas temperaturas, como dos traballos de extinción con maquinaria pesada, que trituran todo o que atopan por diante.

Efectos do lume sobre o granito

Efectos do lume sobre o granito

O simple establecemento dun perímetro de protección de 5 metros desbrozados arredor  (limpo de mato), xunto a outros 20 mais de exclusión de pirófitas, significaría unha faixa de protección de 2.000 a 2.500 metros cadrados en cada un destes bens de interese cultural (ao radio de 25 metros compre sumarlle unhas mínimas dimensións da pedra).

Se calculamos que existen 3.000 petróglifos en Galicia, resultarían necesarias menos de 675 hectáreas para protexer toda a arte rupestre galega. Considerando que algunhas pedras son bastante grandes, pero que moitos gravados agrúpanse en distancias menores a 50 metros (e consecuentemente as súas faixas solaparíanse), e por último que dificilmente quedarían por descubrir outros tantos petróglifos como o número actualmente coñecido, poderíamos supoñer entón que unhas 1.000 hectáreas abondarían para todo o conxunto.

pedraquefala-1

A Pedra que Fala, Vista xeral despois do lume deste verán

Facendo un cálculo similar para as mámoas e considerando un radio medio de 15 metros, resultan 5.000 metros cadrados de faixa media (engadindo o núcleo da mámoa), que multiplicados por 6.000 unidades darían un total de 3.000 hectáreas de protección. No caso dos castros o cálculo sería dunha hectárea de media por castro multiplicada por 6.000 unidades, o que sumaría outras 6.000 hectáreas.

Engadindo mais elementos como círculos líticos, castelos altomedievais, poboamentos neolíticos ou calquera outro tipo de xacementos, aínda que coa salvedade de que só se pretende incluír aos que estean no monte (excluíndo aos correspondentes as terras agrarias ou solos urbanos), podemos supoñer que 10.000 hectáreas de faixas abondarían para protexer todo o patrimonio nos nosos montes.

14963427_1312796372088329_37169149_o

Mallos 2, Teo, despois da limpeza

Deste xeito, se xuntáramos todo o patrimonio espallado e actualmente perdido polos montes, agrupándoo coma aos pobos indíxenas derrotados dunha reserva india, precisaríamos unicamente dun cadrado de 10 x 10 quilómetros. Eses 100 km2 representarían o 0,5% da superficie de monte en Galicia, e aínda que pensáramos que nos quedamos curtos dificilmente superaríamos o 1% da superficie en caso de ter que ampliala. De verdade pode sosterse que xestionar ou manexar o 1% da superficie dos montes para protección do patrimonio resultaría excesivo, inapropiado ou imposible de levar a cabo?

Proceso de limpeza do entorno da Peneda Negra

Vista xeral da Peneda Negra trala súa recente limpeza

A institución das faixas de protección do patrimonio na lei de montes representaría un primeiro paso imprescindible para a creación dunha auténtica “INFRAESTRUTURA VERDE” nas zonas periurbanas, rururbanas e rurais de Galici, que proporcione servizos sociais e ecosistémicos (actuando como auténticos “SANTUARIOS DE BIODIVERSIDADE”, ao servir de focos de dispersión e colonización das especies silvestres).

14954347_1312792718755361_1172168152_o

Pedra da Loba despois do lume

Concretar as mellores vías para desenvolvelas, mediante sancións, compras, subvencións, compensacións, expropiacións agrupacións, concentracións, asociacionismo, esponsorización, certificacións forestais, custodia do territorio, ou calquera outra ferramenta que puidera empregarse é a cuestión metodolóxica a resolver.

Pero xa estamos tardando en afrontar entre todos: cidadanía, propietarios, industria, gobernos e oposicións, o deterioro do patrimonio cultural dos nosos montes, que ademais de irreversible, supón a perda de múltiples oportunidades de desenvolvemento social, económico, turístico, cultural e de proxección exterior.

Sen esquecer que un verdadeiro uso múltiple do monte, orientado á unha auténtica protección do medioambiente e a biodiversidade que compense xusta e democraticamente o modelo forestal actual, debería acadar un mínimo dun 10% da superficie do monte de utilidade pública, necesariamente distribuída por todas e cada unha das parroquias galegas. Pois a estratexia mais acaída para xestionar un territorio tan intensamente antropizado como o noso debe basearse na conxunción da conservación da natureza e a protección do seu patrimonio.3uso-negro

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Advertisements

2 thoughts on “As faixas de protección do patrimonio no monte: a transformación dunha debilidade nunha oportunidade para unha infraestructura verde(social e ecosistémica)

  1. Denis di:

    Moi bo e completo artigo.

  2. […] vivendas, vías de comunicación, gasolineiras e outras instalacións. Por iso, o colectivo A Rula, nun interesante artigo, destaca a importancia de que a normativa tamén inclúa esas faixas de proteccións para os […]

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s