O alquerque do Monte Meán


Unha vez máis o Colectivo a Rula achegouse ó Concello de Muros para visitar un novo xacemento inédito convocado por Domingo Rama. O noso amigo e colaborador volveu a sorprendernos co achado dun interesante gravado situado no Monte Meán[1]. Infatigable camiñante dos montes e vellos sendeiros da parroquia de Louro, sempre na compaña da súa cadela Moura, localizou o pasado mes de marzo este singular taboleiro de xogo.

 A laxe atópase a media ladeira dun outeiro granítico no chamado Monte Meán a só uns centos de metros da coñecida Laxe das Rodas e do petróglifo das Pedragueiras que o noso Colectivo deu a coñecer hai uns meses seguindo as indicacións do propio Domingo e outros veciños da parroquia.

Deseño xeral dos alquerques e colocación fichas

 O monte sufriu no mes de agosto do pasado ano un importante incendio, feito que facilitou ó noso amigo localizar o gravado, xa que a mesta vexetación dificultaba ata entón o acceso á zona.

 O gravado, moi ben conservado e de doada visualización, fica na parte central e máis chá dunha laxe de formas irregulares e lixeira pendente duns 3,70 m (orientación SO-NE) por 4,03 m (cara o NE-SO). O motivo do alquerque mide 35 x 35 cm. e componse de tres formas cadradas concéntricas que se unen entre si por liñas rectas as cales se cruzan na zona central nos catro lados con outras liñas verticais que parten do cadrado interior, estando a parte central mais rebaixada que a exterior. A anchura dos sucos oscila entre os 2 e 3 cm. Os sucos malia presentar unha evidente erosión conservan o seu perfil en V sen que se poidan apreciar arestas vivas

Alquerque Mean-3

 Este deseño xeométrico coñecido como alquerque de nove, “xogo do muíño”, “xogo do triplo recinto” ou “xogo da danza dos nove homes” é un xogo de estratexia para dous xogadores moi popular na Idade Media[2] e antecedente do actual xogo das damas. Mesmo Alfonso X O Sabio menciona o alquerque e as súas tres variantes (alquerque de tres, de nove e de doce) na súa obra “O libro dos xogos”.

Malia que en Galiza case todos os motivos coñecidos ata o momento adscríbense á Idade Media, na Península Ibérica existen exemplos máis antigos vinculados a xacementos romanos, como os de Conimbriga en Portugal ou os de Penadominga en Bendilló, Quiroga, Lugo e Santa María Do Castro de Petín na Rúa, O Barco de Valdeorras, Ourense, en Galicia.

alquerque_ilustración del siglo XIIII en el libro de los juegos de alfonso X_pablo

O alquerque de IX no libro dos xogos de Alfonso X o Sabio. Século XIII

 Segundo os nosos datos o Alquerque do Monte Meán sería o primeiro gravado desta tipoloxía en todo o Concello e na comarca. Non obstante, na península ibérica e no noso país existen numerosos gravados desta mesma tipoloxía, aínda que xeralmente asociados ás grandes edificacións relixiosas medievais (hai alquerques de IX na catedral de Ourense e Tui, nas igrexas de Gomariz, San Xurxo de Touza, San Salvador de Poio,  etc.) ou ben ós castelos e atalaias medievais (Castelo da Rocha de Santiago, Monte Lobeira en Vilanova de Arousa, Raíña Loba no Concello dos Blancos, etc).

Tamén relacionado cun antiga atalaia medieval debemos mencionar o pequeno alquerque de nove do chamado Castelo de Esteiro ou da Laxe no Concello de Outes pero preto do linde con Muros. Este xacemento figura catalogado no PXOM de Outes, sendo o alquerque ó ar libre máis próximo ó do Monte Meán.

Os arqueólogos F. J. Costas Goberna e J. M. Hidalgo Cuñarro levan anos estudando e catalogando estes antigos taboleiros contabilizando máis de 60 en Galiza. J. M. Hidalgo Cuñarro recompila esta información  no seu interesante blog “juegos de tableros romanos y medievales”.

Alquerque Mean-2

 Pero quizais o feito máis singular do gravado do Monte Meán é que semella que nada teña que ver con estas antigas institucións do Medioevo. A nosa hipótese é que posiblemente o gravado estea relacionado coa actividade pastoril. A súa localización nunha zona de gran dominio visual a media ladeira, preto de mananciais de auga e antigas parcelas de prados que conservan aínda os vellos muros lindeiros de pedra, fainos pensar que os autores do gravado se dedicaran a estes labores e pasaran as horas neste lugar xogando mentres vixiaban o gando. Gravados ó ar libre moi semellantes figuran noutras zonas de Galicia, como os alquerques da Portela (Burgueira) ou As Cerradiñas (Mougás) no Concello de Oia.

 Por último é oportuno sinalar que na propia parroquia de Louro existen catalogados outros petróglifos de cronoloxía medieval como as estacións de Sistamares II (Laxe das Cruces) ou o Abrigo das Cruces con interesantes gravados de cruciformes. Na actualidade non é doado a súa visita pois fican esquecidos entre a vexetación que os agocha como consecuencia do desleixo das administracións.

Laxe das Cruces - Sistamares II

Laxe das Cruces – Sistamares II

[1]Coordenadas UTM: 29 T 493205 4735437 (Datum wgs 84)

[2]As súas orixes remóntase no tempo, é coñecido en Exipto, Troia, Grecia e no Imperio Romano onde foi un dos pasamentos preferidos dos lexionarios.

Pra saber mais:

  •  COSTAS GOBERNA, F. J. e FERNÁNDEZ PINTOS, X. 1985/86: Diseños cuadrángulares a modo de tableros de juego en los petroglifos del N.W. de la Península Ibérica. Revista Pontevedra Arqueológica del “Grupo de Arqueoloxía Alfredo García Alén”, Pontevedra, tomo II, pp. 257-271.
  • COSTAS GOBERNA, F. J. e HIDALGO CUÑARRO, J. M. 1997: Los juegos de tablero en Galicia. Aproximación a los juegos sobre tableros en piedra desde la antigüedad clásica hasta el medievo. Artes Gráficas Vicus, S.L. Vigo. 62 p.
  • COSTAS GOBERNA, F. J. 2009: “As pedras e os xogos. A orixe dos taboleiros de xogo galegos”. Instituto de Estudios Vigueses. ISBN. 978-84-89599-42-0.
Advertisements

O alquerque de tres da Capela do Carme de Abaixo de Compostela


Alquerque do 3-3Queremos comezar o ano empregando as renovadas forzas e ilusións neste pequeno aporte xa que a poderosa preguiza está sempre á procura das nosas mentes e só coñecemos un antídoto para facerlle fronte, o traballo. Imos logo.

No adro da Capela do Carme de Abaixo localízase, nunha das laxes da fachada do templo, un gravado de época histórica. Trátase dun taboleiro de xogo coñecido como alquerque de tres, pai fillo nai ou tres en raia conformado por nove coviñas organizadas en 3 aliñacións de 3 conformando un deseño rectangular.

É un elemento pouco coñecido aínda que xa foi publicado por Hidalgo Cuñarro no ano 2008 na súa publicación sobre os xogos de taboleiros medievais da Catedral de Ourense onde expón:

En la provincia de A Coruña, sólo tenemos constancia de un “alquerque de cinco” o de los denominados “tres en raya”, en una edificio religioso en Santiago de Compostela. La novedad aquí, radica que el diseño nos viene dado por pequeñas cazoletas colocadas en línea recta, formando tres grupos de tres. La información de este inédito juego de tablero, se la debemos a D. Fernando Alonso Romero, a quien le damos las gracias por su colaboración.1

Alquerque do 3-2Hidalgo Cuñarro completa esta descrición nunha entrada do seu moi recomendable blogue Juegos de Tableros romanos y medievales no que sinala a inexistencia de sucos ou liñas e o mal estado de conservación do elemento.2

Agora ben, trátase dun taboleiro de xogo medieval que se sitúa nunha construción barroca. A causa desta aparente incongruencia poderiamos atopala se indagamos nas orixes deste templo que é sé da Confraría da Nosa Señora do Carme. Entendemos que o perpiaño onde se atopa o gravado foi reaproveitado e provén dunha construción anterior e  podería ser esta a capela coa que comparte nome que se atopaba máis arriba seguindo o camiño cara a Figueiras a coñecida como Capela da Nosa Señora do Carme de Arriba e que lle emprestou o nome o actual Convento do Carme de Arriba fundado tamén no século XVIII.

En el informe que emite el cura ecónomo de San Fructuoso a petición de la Cofradía y con la finalidad de poder construir la capilla leemos: “el sittio en que se quiere fundar -la capilla- hes comodo y a propositto exseptto que mas arriva y en el camino que ba para la feligresía de Santa María de Figueiras ay ottra capilla de Nuestra Señora del Carmen, y el suplicante y por oviar cabilacionles con el dueño de dicha capilla pueden a ttittular la misma ymaxen del Carmen a ymbocación de la puente por estar sitto el rosario en el varrio del mismo nombre y estto hes lo que quedo yn formar a V. S …. Maio honce de mili settecienttos. zinquenta”. A.P.S.F.S.: Fondos de la cofradía … , mazo con papeles sueltos.3

Alquerque do 3Non dispoñemos de mais datos sobre esta antiga capela do Carme de Arriba, descoñecemos tanto a súa configuración como a súa data de fundación, mais tendo en conta que no mesmo século XVIII fúndase en Compostela o convento que leva o mesmo nome podería ser bastante factible que a desaparición da capela coincidise mais ou menos no tempo ca construción desta capela do Carme de Abaixo e a fundación do Convento do Carme de Arriba. A proximidade xeográfica entre ambas capelas do Carme é un elemento moi interesante á hora de valorar a posibilidade de que se reaproveitasen elementos desta na construción da actual Capela do Carme de Abaixo.

Mais con este aporte só pretendemos presentar esta hipótese e divulgar a existencia deste gravado xa que somos conscientes de que a procedencia deste elemento pode estar en calquera fábrica medieval compostelán xa arruinada cando se levantou a actual capela.

__________________________________

1 Hidalgo Cuñarro, J.M. “Los Juegos de tablero de medievales de la Catedral de Ourense”. pax. 119 en Porta da aira: revista de historia del arte orensano, ISSN 0214-4964, Nº. 12, 2008 , págs. 107-158.
2 http://juegosdetablerosromanosymedievales.blogspot.com.es/2008/06/tablero-de-juego-de-cazoletas-de-la.html
3 Fernández Castiñeiras, E.  Arte y religiosidad popular. La cofradía de Nuestra Señora del Carmen de Santiago de Compostela.  pax. 349. en Porta da aira: revista de historia del arte orensano, ISSN 0214-4964, Nº. 11, 2006 , págs. 331-370.

__________________________________

Para saber máis:

Primeira aproximación aos taboleiros de xogo da Compostela barroca.


Compostela foi declarada Patrimonio Cultural da Humanidade pola Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura, UNESCO, no ano 1985. Tal consideración levou, nos anos seguintes, a un considerable aumento do interese nela por parte de eruditos e investigadores das máis diversas ramas do saber, multiplicándose desde aquela as publicacións e estudos que achegaron novos coñecementos, ao tempo que, desde as distintas administracións competentes, desenvolvéronse medidas conducentes á protección e conservación de todo este rico e variado patrimonio.

É por isto que resulta, cando menos, curioso o feito de que despois de todos estes anos sigan a existir elementos case completamente descoñecidos para a maioría das persoas, residentes e visitantes, como acontece cos que agora son o obxecto da nosa atención.

Pode que a causa principal resida no poder de atracción do fenómeno xacobeo e que serviu de foco de atención das máis diversas vontades, pero que ao mesmo tempo tamén actuou de xeito excluínte cara a correcta valoración de outros elementos patrimoniais, que tamén son memoria da historia da cidade, e cuxo estudo permitiría ampliar o noso, sempre incompleto, coñecemento sobre a vida cotiá dos habitantes de Compostela.

Taboleiro

Taboleiro da Igrexa da Compañía

Pensamos que este descoñecemento é o principal perigo que pode impedir garantir a súa conservación futura, e é a causa de que nos atrevamos aquí a iniciar o estudo duns deseños moi simples, moi bastos na maioría das ocasións, reflexo do lecer dos habitantes da cidade.

Introdución.

O uso de taboleiros para o xogo é algo habitual e popular en case  calquera sociedade de calquera época ou lugar. Consérvanse exemplos disto desde a máis remota antigüidade.

“De oriente próximo son as primeiras referencias milenarias sobre taboleiros de xogo, concretamente coñécese unha fermosa peza de Mesopotamia, procedente da cidade sumeria de Ur coñecida hoxe vulgarmente como o real xogo de Ur, que ao parecer xogábase con dados piramidais. Do antigo Exipto dispoñemos dalgunhas referencias de moito interese: como taboleiro de xogo interprétase unha peza circular de pedra, que representa unha pedra enroscada a modo de espira do período arcaico, actualmente no museo Fitgerald en Cambridge, no que poderiamos ter o antepasado do popular xogo de taboleiro da oca”. [1]

Catedral de Ourense

 

En multitude de xacementos da Grecia e a Roma clásicas existen numerosos exemplos conservados de taboleiros dos máis variados xogos.

De cronoloxía medieval consérvanse bastantes exemplos por toda Galicia, vinculados principalmente a castelos, igrexas e mosteiros.

Pazo arcebispal de Ourense

A cidade de Santiago non é unha excepción. Nela consérvanse varios elementos de diferentes épocas que testemuñan este feito:

Alquerque do Castelo da Rocha

Dos taboleiros medievais conservados no claustro románico da Colexiata de Sar, xa nos ocupamos noutra ocasión anterior.

Colexiata de Sar

Tamén prestáramos atención ao taboleiro da Capela do Carme de Abaixo, ó que atribuíramos a súa factura á época medieval.

Banco do Adro da Capela do Carme

Outro exemplar conservado é o taboleiro localizado nas escavacións do castelo da Rocha Forte. Trátase dun alquerque do 9 de cronoloxía medieval como o xacemento.

Outro taboleiro foi localizado na base da torre Berenguela da catedral durante os traballos de restauración levados a cabo nos últimos anos.

No proceso de procura destes taboleiros localizamos un novo exemplo no interior do Pazo de Xelmírez. Trátase dun rectángulo dividido interiormente por dúas liñas diagonais que se entrecruzan resultando 4 triángulos. Complétase con dúas coviñas en dous dos triángulos. En canto a cando pudo ser elaborado resulta difícil concretar unha data dado que o edificio sufriu constantes reformas desde a súa construcción na Idade Media.

Taboleiro de xogo medieval localizado no interior do Pazo de Xelmírez

Nesta ocasión trataremos de proporcionar algunha luz a un numeroso conxunto de taboleiros de xogo que se conservan espallados por toda a cidade de Compostela e que conforman un singular conxunto sen equivalente coñecido. Incluímos neste conxunto os taboleiros xa mencionados da Capela do Carme e o da Torre da Berenguela da catedral xa que son da mesma tipoloxía.

Taboleiro da Torre da Berenguela. Foto Félix Dacosta

Da importancia que se lle deu ao xogo na cidade dá boa conta a documentación oficial do Concello que entre outras recolle normas tendentes a súa regulación. Así nas Ordenanzas municipais de 1687 se recolle:

“Uno de ellos es el de la moral pública, en cuyo nombre se prohibe todo tipo de juego los días festivos antes de las doce, porque hasta entonces <<no estan dichas todas las misas>>, pero también que los practiquen durante la semana sirvientes, estudiantes y trabajadores” (Ordenanzas echas por los señores Justicia y reximiento de la ziudad de Santiago y Alcaldes y eclesiásticos del ilustrísimo cavildo para todo jenero de bastimientos y otras cosas aprobadas por el ilustrísimo señor Arçobispo de dicha ziudad para todo el año de 1687). AHUS. FM. Consistorios. Libro 60. F 1411, de 30 de junio.[2]

Banco do Convento da Mercé

A descuberta.

O 25 de agosto de 2015 Lito Sande publicaba nas redes sociais unha serie de gravados que localizaran él e a súa irmá Gloria na escalinata e o adro da fachada do convento de Santa Clara. Uns días máis tarde localizaba novos exemplares na fonte e o banco situados en fronte do mesmo convento. Destes achados fíxose eco o xornal El Correo Gallego na súa edición do 31 de agosto, “Un tres en raia en Santa Clara”.

Adro da igrexa do convento de Santa Clara

Desde aquela, nos seguintes meses, fóronse localizando novos exemplares chegando ata os 167 localizados da actualidade. Coidamos que esta relación non esgota os taboleiros conservados e agochados nas rúas de Compostela, polo que pensamos que é necesario un estudo pormenorizado que permitiría localizar máis gravados.

San Martiño Pinario

Descrición dos motivos.

A maioría dos taboleiros localizados poden ser identificados, sen moito xénero de dúbida, como un modelo moi sinxelo de taboleiros do xogo do pai, fillo, nai ou tres en raia.

Tal e como recolle Costas Goberna:

“Os deseños máis facilmente recoñecibles e familiares son evidentemente os coñecidos como de tres en raia coñecido tamén como ta-te-ti e na nosa zona xeográfica, cando menos nalgunhas áreas do sur da Ría de Vigo, como pai-fillo-nai, e three men´s morris en inglés”.[3]

Fachada do mosteiro de San Martiño Pinario

Existen varias variantes deste xogo, as principais son:

  • Dous xogadores ocupan, alternativamente, os espazos dun taboleiro de 3X3 coas súas pezas. Un xogador gana cando consigue conformar unha liña de tres coas súas pezas. A liña pode ser vertical, horizontal ou diagonal.
  • Xogo do muíño de tres pezas. Cada xogador ten tres pezas. Por turnos cada un vainas colocando, cando todas están no taboleiro comezan a movelas a unha coviña por quendas. O primeiro xogador que consigue facer unha fila coas súas tres pezas gaña.

    Convento da Mercé

Tipoloxías.

  • Pai, fillo, nai. O tipo máis común é o de tres aliñacións de tres coviñas simples, en moitas ocasións, simples picadas. Este xogo, con esta mesma denominación, pervive en Compostela cando menos ata mediados do século XX onde seguía a ser popular entre a rapazada.

Taboleiro no Claustro da Catedral de Norwich, Inglaterra.

 

Esta tipoloxía é á mesma que a do conxunto de taboleiros de Morris conservados en varias catedrais inglesas, como a de Norwich, Canterbury, Gloucester, Westminster, Chester, Chichester, Ely, St. Alban´s,…

En Francia atopamos un taboleiro da mesma tipoloxía en Essonne (Île-de-France): Moigny-sur-Ecole

Banco da Fonte de Santa Clara

Sobre o deseño máis básico de 9 coviñas formando un cadrado (matriz de 3 x 3) atopamos múltiples variacións, por exemplo: Sucos interiores unindo coviñas, sucos exteriores perimetrais das coviñas, sucos rectos ou remates absidais.

Descoñecemos se os sucos engadidos tiñan utilidade práctica para o desenvolvemento do xogo ou si se trataba só de engadidos decorativos.

Casa do Cabido. No balcón central do primeiro andar. Foto, Cristina Baulo

En ocasións o alto grado de erosión e o xeral mal estado de conservación dos taboleiros vai a dificultar a identificación exacta dos deseños.

  • Aliñación de 3 coviñas. Non descartamos que algúns dos deseños conservados sexan taboleiros de outros xogos dos que descoñecemos as regras. O exemplo máis evidente é o caso de aqueles taboleiros conformados só por unha aliñación de tres coviñas.

    Adro da Igrexa de Santa Clara

  • Reticulados. No interior do convento de San Francisco consérvase o máis complexo. Trátase dun taboleiro de matriz 5 x 6. No resto dos casos estariamos diante de taboleiros de nove coviñas (matriz 3×3) na que se compoñen reticulados irregulares unindo con sucos as coviñas entre si. De novo descoñecemos se estes reticulados teñen utilidade práctica para o desenvolvemento de algunha variedade do xogo.

    Reticulado do Convento de San Francisco. Foi cementado despois de localizado no 2015.

 Distribución dos gravados.

Atendendo á distribución dos taboleiros pódense afirmar cando menos as seguintes cuestións:

  1. Trátase dun fenómeno propio de Compostela. Ata o momento non coñecemos taboleiros desta mesma tipoloxía en ningún outro lugar de Galicia.[4]
  2. É un fenómeno eminentemente urbano. A totalidade dos taboleiros localízanse no núcleo urbano de Compostela. Ata o de agora non se teñen atopado taboleiros en ningunha das parroquias rurais santiaguesas. A totalidade dos que localizamos atópanse na da cidade, tanto intra como extra murallas.
  3. Estes taboleiros localízanse en lugares de acceso público. Só atopamos 4 excepcións a esta regra: Santa Clara, catro exemplares no interior do portal.  Dous no claustro de San Francisco, un na Torre da Berenguela da catedral e un no balcón central da Casa do Cabido.[5]
  4. Queda un último aspecto importante á hora de analizar a distribución destes xogos e que ten que ver co proceso urbanístico que tivo lugar na cidade nos tempos do barroco. Deixamos o seu desenvolvemento para o apartado da cronoloxía xa que da súa análise establecemos a base da nosa proposta cronolóxica.

Os taboleiros distribúense nos seguintes grupos (indicamos entre parénteses o número de taboleiros localizados):

  • Santa Clara, convento. (20). Na escalinata e no adro. A fachada levantouse entre 1719 e 1730. No interior tamén se conservan ata 4 taboleiros.
  • Santa Clara, fonte e banco. (6)
  • Santa Clara, cruceiro.(1)
  • Casa da Conga.(1). Nos soportais. Rematada por Casas y Novoa cara o 1730.
  • Obradoiro, praza. (20). Nos bancos.
  • San Lourenzo, mosteiro. (1). No lateral da igrexa, entre un dos arcos. (reformada no XVIII, 1740. Ferro Caaveiro)
  • San Lourenzo, cruceiro.(1) Do ano 1689. [6]
  • Carme de Abaixo, capela. (2). No adro. 1760-1773.
  • Belvís, escalinatas da Capela da Virxe do Portal. (4). Capela construída polo 1702.
  • Pazo grande de Belvís (Casa de Perezás). (4). Nas escaleiras de acceso. Construído no século XVII.
  • San Fíz de Solovio, igrexa. (2). No lateral. Reedificada entre 1704 e 1708.
  • A Compañía, igrexa. (2). Na fachada. Levantada entre 1670 e 1674.
  • Nosa Señora da Mercé, convento. (8). Levantado por Diego de Romay cara a 1674. Nos bancos do adro.
  • Santo Agostiño, convento. (1). No portal. Edificado entre 1623 e 1648.
  • Cruceiro da Capela da Nosa Señora da Fonte. (1).
  • San Francisco, convento.(fachada e claustro). (4). Fachada posterior a 1742 e rematada con posterioridade a 1770.
  • San Martiño Pinario, fachada da Acibechería.(47). No adro e na escalinata. Esta fachada é obra de Fernando de Casas y Novoa (1738).
  • San Martiño, escalinata, fachada de San Miguel. (6). A escalinata débese a Frei Manuel de los Mártires que a principia por 1770 e remata as obras arquitectónicas da igrexa no 1773.
  • Acibechería, banco. (5).
  • Hospital dos Reis Católicos. (1). A súa loggia foi delimitada no 1542, máis descoñecemos cando foi pavimentada.
  • Conxo, cruceiro. (2).
  • Sar, colexiata. (2) (Un incompleto). No adro. Apenas se conserva pedra orixinaria no pavimento , sendo a que sirve de soporte para o taboleiro unha das excepcións.
  • Vista alegre, cruceiro. (1). (dubidoso)
  • Castrón Douro, cruceiro. (1). Con data de 1689.
  • Angustia, igrexa. (3). Adro e bancos. Edificada no século XVIII.
  • O Pilar, igrexa. (3). No adro. Rematada no 1717.
  • Guadalupe, capela. (1). No adro. Século XVIII.
  • Costiña do Monte. (1). Na fachada. Reutilizada na rehabilitación dunha casa.
  • Ponte do Asén. (3). No banco. De finais do século XVIII.
  • Facultade de Historia. (4). (1780-1808). Na fachada/banco.
  • Santo Domingo de Bonaval, cruceiro. (1). Nos chanzos do cruceiro do cemiterio da Confraría do Rosario.
  • Casa do Cabido, (1). No balcón central do primeiro andar. Rematada por Clemente Fernández Sarela no 1758.
  • Costa Vella. (1). Nunha lastra do pavimento da beirarrúa na parte alta da costa.
  • Pastoriza, capela da. (1). Levantada entre 1761 e 1762 sendo trazada a fachada por Juan López Freire. No adro apenas se conserva pedra da pavimentación orixinaria.
  • Catedral. Torre da Berenguela. (2). Un no interior e outro incompleto, ou de 3 coviñas, no banco exterior. Reformada por Domingo de Andrade no 1676.
  • Pazo de Amarante. (1). Na fachada. Construída no século XVIII.
  • Avenida de Raxoi. (1). Nunha ventá da que fora antiga cárcere.
  • Cruceiro de Santa Marta (1).

    San Martiño Pinario

Microlocalización:

A maioría destes exemplares localízanse en adros, escalinatas, escaleiras, bancos, chanzos de cruceiros, fachadas de templos e prazas. Lugares, todos eles, de paso ou de encontro de  grupos de persoas.

Casa da Conga

Pero se atendemos a súa distribución observamos que na elección do lugar para gravar semella terse tentado evitar cortar o paso ou entorpecelo máis do necesario. Así nas escalinatas escollerase os extremos dos chanzos para gravar, e nos portais non se gravan os lugares centrais xa que a súa ocupación interrompería o circulación normal das persoas.

Taboleiros Pinario

San Martiño Pinario

Coidamos que a case totalidade dos taboleiros se atopan no lugar onde foron gravados orixinariamente. Consideramos só unha reutilización evidente, o taboleiro da casa da Costiña de Abaixo. Non dispomos de ningún dato que indique o contrario[7]. Este aspecto adquire importancia xa que estudar as datas de edificación dos elementos nos que se localizan os taboleiros vainos permitir obter unhas datas límite entre as que se desenvolverá o proceso de gravado dos taboleiros.

En relación ao soporte empregado para gravar os taboleiros débese sinalar que a case totalidade dos taboleiros graváronse sobre perpiaños graníticos, o elemento maioritario  das construcións e a pavimentación da cidade. Só uns poucos exemplares foron gravados sobre xisto o da Costa Vella e o da Capela de Guadalupe, sendo tamén o xisto o material empregado na pavimentación e no edificio da capela.

Fonte de Santa Clara

Lugares de exclusión:

Chama a atención a distribución dos taboleiros na praza do Obradoiro. Tanto na fachada e escalinata da Catedral  como na fachada do Colexio de San Xerome non se localiza ningún taboleiro, e na fachada do Hospital Real só hai un exemplar. Esto contrasta cos numerosos conservados no extenso banco corrido que hai a ambos lados do Pazo de Raxoi[8].

Facultade de Historia

Supoñemos que unha das causas que podería explicar estas diferenzas tan notables fose o feito que algunhas autoridades eran menos permisivas que outras en relación ó xogo.

  • A Catedral. Agás o taboleiro atopado no interior da torre da Berenguela[9], e un segundo taboleiro de 3 coviñas no banco exterior. O resto da fábrica catedralicia así como os seus adros están libres de taboleiros. Por outra banda a imaxe que temos na actualidade pode levarnos a erro xa que, por exemplo, temos constancia verbal da existencia de taboleiros no banco da Quintana (“…xogaban as leiriñas no banco da quintana e que seique facían campeonatos,”),  banco refeito na súa totalidade por Pons Sorolla na segunda metade do século pasado.
  • Hospital Real. Só un exemplar se conserva no entorno inmediato da fachada do hospital.
  • Santo Domingos de Bonaval. Non se coñecen taboleiros na edificación e só atopamos un no seu entorno inmediato, o taboleiro na base do cruceiro do cemiterio.
  • Colexio de Santiago Alfeo.

    San Martiño Pinario

Exclusións forzadas. A perda de lousa.

Como xa se comentou ó inicio a declaración de Patrimonio da Humanidade supuxo un antes e un despois nos asuntos relativos ao patrimonio histórico da cidade. Pero este cambio tamén tivo efectos nocivos non previstos.

Un destes efectos é o derivado da actividade de renovación e mellora da pavimentación tradicional en pedra do casco vello desenvolvida nos últimos anos. Descoñecemos o número de taboleiros perdidos como produto da substitución das lastras máis deterioradas por outras novas sen ter tido en conta a posible existencia destes taboleiros[10].  Así, en algúns adros se substituíu a case totalidade da pavimentación orixinaria, como ocorreu nos casos do Convento de Belvís ou na Capela da Pastoriza.

San Martiño Pinario

Diferenzas cos taboleiros medievais composteláns.

Os taboleiros medievais localizados en Compostela ata o momento diferéncianse en dous aspectos: na tipoloxía e no lugar escollido para a súa gravación. Hai uns taboleiros gravados en lugares privados, nos claustros dos mosteiros, e posiblemente polas súa ubicación foron elaborados por xentes pertencentes ás clases acomodadas, pola contra hai outros taboleiros, os deste artigo, que foron gravados en lugares públicos: na rúa, en prazas, adros, escalinatas, bancos… o que nos fai pensar que foron feitos por xente de clases sociais máis modestas.

Pazo de San Lourenzo

Estado de conservación.

No relativo ao estado de conservación a case totalidade dos deseños atopanse moi deteriorados. As coviñas e picadas produciron a debilitación da superficie das laxes nesas zonas o que provocou que a erosión actuase máis activamente.

Banco da Praza do Obradoiro

Algúns exemplares presentan bordos moi abertos, en U, así ocorre coa maioría de taboleiros do Obradoiro, en contraste con outros deseños onde apenas son perceptibles os efectos da erosión, como os do adro da Igrexa do Pilar.

Fachada da Facultade de Historia

Ao situárense a ras de chan, as coviñas moi erosionadas producen unha superficie irregular que pode entorpecer o paso, pensamos que isto provocou que moitas lousas fosen retiradas nos procesos de restauración das rúas e prazas levadas a cabo nos últimos anos. De especial importancia, pola súa intensidade, é o labor levado a cabo polo Servizo de Mantemento dos Enlousados da Cidade Histórica nos últimos anos.

Outra das afeccións coa que nos atopamos en moitos exemplares é o reenchido con cemento de parte ou a totalidade das coviñas e deseños, alterándoos gravemente.

Taboleiro parcialmente cuberto con cemento. Banco do adro da Capela da Nosa Señora das Angustias

Proposta cronolóxica.

Na nosa primeira aproximación a un taboleiro desta tipoloxía, o da Capela do Carme de Abaixo, decantámonos por adscribilo a unha época medieval, pese a tratarse dun elemento localizado nunha construción do século XVIII, en aquel momento consideramos a posibilidade de que estivesemos ante unha pedra reaproveitada procedente dunha suposta fábrica medieval pero hoxe desbotamos esa posibilidade.

Adoita ser moi difícil desviarse dos lugares comúns, das ideas dadas por válidas, polo que tendemos a analizar as cousas sen decatarnos de que as ideas preconcibidas poden debilitar o noso criterio chegando en ocasións a facelo desaparecer completamente.

Adro da Igrexa de Santa Clara

Resulta evidente que estes taboleiros non son un produto illado dun tempo determinado, se non máis ben o resultado dun proceso dilatado no tempo e iniciado cando menos nos tempos dos taboleiros mellor coñecidos dos períodos clásico e medieval.

Agora ben, consideramos que dispoñemos de datos suficientes para situar cronoloxicamente a súa elaboración desde finais do século XVII e sobre todo durante todo o século XVIII.

Cruceiro da Capela da Nosa Señora da Fonte

Si analizamos a evolución urbanística da cidade, obrigatoriamente debemos prestar atención ao período barroco, porque nel desenvolveuse un proceso fundamental que levaría á cidade a adquirir a imaxe coa que a identificamos na actualidade.

A urbanización da cidade con maiúsculas desenvolveuse neste momento. A pavimentación das emblemáticas prazas e rúas, a construción ou reedificación dos complexos arquitectónicos relixiosos máis importantes, das igrexas, conventos e capelas, son só a parte máis visible dunha profunda reorganización das trazas urbanísticas dunha cidade que estaba a abandonar definitivamente os tempos do medievo.

Cruceiro de Santa Clara

A petrificación urbanística levada a cabo durante o esplendor barroco foi o que permitiu a conservación desta manifestación popular, os taboleiros de xogo, nunha especie de fosilización na pedra dunha actividade máis na vida cotiá dos habitantes de Compostela.

Praza do Obradoiro

Con case toda seguridade os composteláns empregaron con anterioridade taboleiros marcados con xiz, tella ou materiais similares sobre soportes perecedoiros distintos á pedra, directamente no chan, sobre terra batida, etc. Con isto, queremos dicir que o proceso de petrificación de rúas e prazas no barroco foi o que permitiu a persistencia destes taboleiros e, ao mesmo tempo, lévanos propor unha cronoloxía para ese período, no que os taboleiros se gravan no lousado dos novos espazos públicos impulsado no barroco.

Igrexa de San Fíz de Solovio

A análise da cronoloxía das reformas urbanísticas destes espazos vainos permitir coñecer as posibles datas límite de esta actividade gravadora. Non é tarefa fácil obter datas concretas da construción de elementos arquitectónicos secundarios dunha edificación, como son os bancos ou escalinatas, o que nos vai a obrigar, en moitos casos, a ter que conformarnos cas datas xerais das edificacións no seu conxunto.

Praza do Obradoiro

  1. Cando se elaboran.

Para poder obter unha data aproximada desde a que se comezaron a gravar os taboleiros debemos atender ás datas nas que foron edificadas as construcións que lles serven de soporte.

Analizando cada unha das localizacións podemos extraer os seguintes datos:

  • A gran maioría son edificacións construídas a finais do século XVII e no século XVIII.
  • Só uns cantos exemplos poden datar a mediados do XVII (por exemplo o da igrexa de Santo Agostiño).
  • Só 1 nos principios do XIX (a Facultade de Historia).

    Capela da Nosa Señora da Angustia

2. Cando deixan de gravarse. A Ilustración. Normas de hixiene pública.

As ideas ilustradas supuxeron unha revolución na xestión urbana, trouxeron novas formas de xestión dos espazos públicos, da moral pública, da salubridade e a hixiene, etc.

A finais do século XVIII as novas normas inspiradas na ilustración comezan a ser aplicadas na cidade con maior ou menor efectividade e van trocar os hábitos de convivencia desenvolvidos ata entón.

Convento da Mercé

Sinala Rosende Valdés:

“1780 porque es el momento en el que se impone el nuevo concepto ilustrado de ciudad, que se desarrollará a partir de entonces, pero sobre todo en el siglo XIX”.[11].

E isto tamén semella ter afectado a este xogo popular que agora nos ocupa. Non se localizan taboleiros en edificios do XIX, entendemos que non se gravan os edificios levantados nesta época, quizais se siga xogando nos taboleiros existentes e noutros perecedoiros pero o certo é que todo apunta a que os taboleiros se deixan de gravar a comezos do século XIX.

Pazo de Amarante

3. Quen os gravou?

Se observamos os lugares nos que aparecen estes taboleiros vemos que se sitúan próximos ás entradas de igrexas e mosteiros, onde se concentrarían os fregueses ás entrada e saída dos cultos. Incluso eses lugares pode que funcionasen a modo de lugares de encontro e “mentideiros” nos que se achegaba a xente na procura de información.

San Martiño Pinario

Breve conclusión.

O obxectivo desta sinxela entrada do blog é presentar este numeroso conxunto de taboleiros de xogo aos investigadores especializados, interesados e ao público en xeral. Moitas preguntas quedan sen resposta, pero cando menos deixamos aquí unha primeira achega que esperamos sexa de interese e utilidade.

Por último queremos agradecer a Lito Sande e as irmáns  Baulo Daporta as súas achegas e xenerosidade.

Galería Fotográfíca: Podes visualizar aquí fotografías da totalidade dos taboleiros.

Bibliografía.


Notas:

[1] Costas Goberna, Fernando J. “As pedras e os xogos. A orixe dos taboleiros de xogos galegos”. Páx. 14-15.

[2] Rosende Valdés, Andrés A. “Una historia urbana: Compostela 1595-1780”. Páx. 21.

[3] Costas Goberna, Fernando J. “As pedras e os xogos. A orixe dos taboleiros de xogos galegos”. Páx. 141.

[4] Esta afirmación debe ser tomada con cautela dada a inexistencia de estudos noutras cidades ao respecto.

[5] Debe terse en conta que estes lugares serían naqueles séculos moi accesibles a persoas non relixiosas.

[6] García Iglesias, J.M. http://www.elcorreogallego.es/santiago/ecg/antiguo-convento-san-lourenzo-trasouto-compostela/idEdicion-2014-06-22/idNoticia-875877/

 [7] A pedra das lastras con gravados coincide co tipo do resto de pedras que conforman os conxuntos.

[8] A pavimentación da Praza do Obradoiro non se levou a cabo ata o século XIX polo que non é de estrañar a falta de deseños, pero isto non é aplicable a zona da fachada do Hospital ou as escalinatas e fachada da Catedral.

[9] Este taboleiro posiblemente estaría vinculado ós obreiros que baixo ás ordes de Domingo de Andrade levaron a cabo as obras que remataron a torre.

[10] Así, por exemplo, no entorno inmediato do Convento de Belvís apenas se conserva a pedra orixinaria.

[11] Rosende Valdés, Andrés A. “Una historia urbana: Compostela 1595-1780”. Páx. 11-12

Taboleiros de xogo da Colexiata de Santa María de Sar


 Adosado al muro sur de la iglesia se encuentra el sepulcro del canónigo compostelano Bernardo Arias, fallecido en el año 1291, que presenta figura yacente de notable factura en la que destaca el cuidado labrado de su rico ropaje.

“Adosado al muro sur de la iglesia se encuentra el sepulcro del canónigo compostelano Bernardo Arias, fallecido en el año 1291, que presenta figura yacente de notable factura en la que destaca el cuidado labrado de su rico ropaje.”

A Colexiata de Santa María de Sar

Á beira do río Sar e no epicentro dun dos barrios de maior tradición en Compostela álzase a fermosa Colexiata de Santa María a Maior e Real de Sar. Fundada no ano 1136 por Munio Afonso, cóengo compostelá próximo a Xelmírez, como lugar para o retiro dos membros anciáns da Igrexa compostelán, converteuse na “máis ilustre das casas de cóengos regulares de Santo Agostiño no Reino de Galicia”(1). Unha orde que residiu neste cenobio ata finais do século XVI, posteriormente a vida monacal foi esmorecendo e o vello mosteiro ficou como sede parroquial, transformándose as súas dependencias noutros espazos relixiosos e sociais que demandou a sociedade actual. Declarada Monumento Nacional en 1895 é xunto á Catedral o único templo románico de tres naves que se conserva en Compostela.

Capela maior. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Capela maior. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

A colexiata é unha das grandes iconas da cidade como amosan os numerosos gravados e fotografías de relevantes persoeiros que cruzaron a vella ponte sobre o Sar para visitar e retratar esta singular construción.

Claustro. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Claustro. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Ruth Matilda Anderson fotografando ó claustro.

Ruth Matilda Anderson fotografando o claustro.

Deseño do frade P. Nolasco Gaite da capela maior co antigo retablo atribuído a Miguel de Romay e un pequeno debuxo da planta da igrexa coa arcada románica do claustro (2).

Deseño do frade P. Nolasco Gaite da capela maior co antigo retablo atribuído a Miguel de Romay e un pequeno debuxo da planta da igrexa coa arcada románica do claustro (2).

Froito do desleixo e desatención institucional que non merece este excepcional edificio histórico, a pasada semana o órgano xestor da parroquia decidiu pechar as portas do pequeno museo que xestionaba, instalado nas antigas dependencias do mosteiro e no claustro. Un museo distribuído en varios espazos expositivos que acollen unha boa colección de pezas arqueolóxicas e litúrxicas e unha pequena escolma dos documentos medievais relacionados coa orixe do priorado, entre eles o propio diploma fundacional de 1136 e diversas doazóns e exencións reais á comunidade agostiña.

O roubo sufrido na igrexa uns días antes, precipitou unha decisión que, sen dúbida, supón unha mala nova para a cultura e o turismo en Compostela. Feitos que incentivaron esta pequena entrada no noso blog para darvos conta dunha serie de detalles e curiosidades que suscitou a nosa ultima visita ó mosteiro.

O templo románico e o sartego de don Bernardo.

Da primitiva fábrica do mosteiro consérvanse importantes elementos arquitectónicos e artísticos entre os que cómpre destacar a igrexa e o lateral norte do claustro relacionado co obradoiro do Mestre Mateo.

SAr xeralQuizais o trazo máis sobranceiro deste edificio, que o fai único no románico galego, é a pronunciada inclinación dos muros e piares da igrexa. Esta deriva progresiva levou á construción de grosos contrafortes unidos por arcos de medio punto ós muros norte e sur da igrexa na procura dunha maior estabilidade, que finalmente logrou evitar o seu derrubamento.

Os erros construtivos e as emendas posteriores conformaron a famosa estampa exterior da colexiata cos seis enormes arcobotantes pegados ó muro lateral norte, que harmonizan coa súa cabeceira de tres ábsidas, os dous Agnus Dei (emblemas da colexiata) sobre a cuberta da ábsida central e das naves e o seu campanario barroco.

Este conxunto monumental foi obxecto de infinidade de traballos realizados por especialistas en diversas disciplinas da historia da arte. O edificio atesoura mil e un elementos de interese que non é posible tratar nesta pequena entrada, non obstante, destacamos un dos nosos favoritos, o fermoso sartego do cóengo Bernardo II, arcebispo de Santiago entre os anos 1224 e 1237, que posteriormente se retiraría a Sar ata o seu pasamento en 1240. Este sartego, acaroado ó muro sur do interior da igrexa, constitúe unha das mellores pezas escultóricas do século XIII do noso país e presenta moitas semellanzas ás esculturas funerarias do panteón real da catedral compostelá.

Os taboleiros de xogo.

Os taboleiros con luz natural

Os taboleiros con luz natural

Nesta ocasión prestaremos atención a uns gravados que adoitan pasar desapercibidos na maioría dos estudos. No lateral románico do claustro, que aínda posúe as nove arcadas da fábrica orixinal, nun perpiaño do bancal situado entre a sétima e a oitava arcada (comezado polo oeste), consérvanse dous taboleiros de xogo medievais coas seguintes características:

Na parte esquerda do bancal figura un curioso deseño triangular con varios sucos rectilíneos que se cruzan no eixe central formando unha especie de estrela, posúe tamén unha coviña no punto de unión. Este deseño é un posible taboleiro para xogar ó “pai, fillo, nai”, máis non coñecemos referencias doutros deseños similares en Galicia.

Os dous taboleiros

Os dous taboleiros

Ó seu carón figura, en moi mal estado de conservación, un taboleiro de xogo ou “alquerque do doce” rectangular. Os trazos internos en forma de aspas aprécianse con moita dificultade debido á erosión dos sucos pouco marcados e de escasa profundidade.

Neste caso si que atopamos numerosos deseños similares noutros lugares de Galicia e da Península Ibérica. Ó igual que ocorre aquí adoita aparecer en moitos templos medievais aínda que o número de taboleiros de xogo localizados en laxes ó ar libre é cada día máis numeroso, sendo o noroeste peninsular unha das zonas máis ricas. Uns dos exemplos mellor conservados en Galicia desta mesma tipoloxía atópase nunha das bancadas do muro sur da Catedral de Ourense (3).

Sobre estes soportes desenvolvíase o xogo do alquerque de doce no que participan dous opoñentes con doce fichas (brancas e negras)  con unha mecánica similar á do actual xogo das Damas:

A partida comeza situando as doce fichas de man nas interseccións correspondentes a cada xogador. Sorteando quen inicia o xogo, o primeiro despraza unha das súas pezas ata unha intersección adxacente baleira, que no primeiro movemento non pode ser outra que o punto centro, único non ocupado por pezas dos dous xogadores. O xogo transcorre co desprazamento de fichas sobre as interseccións en calquera dirección, buscando comer as do contrario cando detrás dunha del estea un espazo en branco. Se un non come a do adversario, este poderá retirala por esquecemento. Afonso X dicía que a vantaxe neste xogo non é do primeiro xogador senón do segundo, e que o primeiro que move perde sempre a primeira ficha. Gaña o primeiro que consegue capturar todas as pezas do outro.(4)

A estes taboleiros únense ós localizados na Capela do Carme de Abaixo, os da Catedral de Compostela e o do castelo da Rocha Forte (5). Esperamos poder completar próximamente esta relación con algunha referencia máis que temos pendente de revisión.

As marcas de canteiro do contraforte.

Gravados nun dos arbotantes

Gravados nun dos arbotantes

Outro feito que suscitou a nosa atención foron os símbolos lapidarios que figuran no interior e exterior da igrexa. Destas marcas cómpre sinalar pola singularidade da súa situación as que se atopan na cara interior dos perpiaños do segundo contraforte do muro norte (mirando dende a portada principal), a explicación máis probable de que aparezan nesta construción do século XVIII é que procedan da reutilización das pezas construtivas do antigo mosteiro románico que se atopaba en estado ruinoso nese intre. Estes símbolos dos vellos canteiros son na súa maioría cruces inscritas en círculos simples de pequenas dimensións pero tamén deseños en forma de oito ou infinito que figuran na maioría dos perpiaños para identificar o traballo de cada canteiro que recibía o seu salario, non polo tempo empregado, senón polo número de pezas colocadas.

A inscrición reaproveitada no limiar dunha porta

Detalle da inscrición

Detalle da inscrición

Na fachada oriental do mosteiro, ó carón do campo de fútbol sala, no limiar dunha pequena porta de acceso, consérvase, de xeito milagroso e baixo “pegotes” de cemento, o fragmento dunha inscrición epigráfica. Contén varios carácteres latinos de canon regular con letras en maiúsculas encaixadas nun trazo perimetral horizontal e que podemos transcribir como “IACET” (xace). Antes do “I” semella figurar algún outro carácter, posiblemente un “H” de “hic” (aquí), ou quizais un cruciforme. A tipoloxía dos carácteres lembra as formas góticas polo que posiblemente formara parte dunha inscrición deste período.

Localización da inscrición

Localización da inscrición

É evidente que a pedra provén tamén dun elemento reempregado do antigo mosteiro, quizais unha lápida sepulcral.

Agardemos que estes pequenos detalles que suscitaron a nosa atención constitúan novos alicientes para a animarvos a visitar unha das obras máis interesantes e singulares do románico galego. Esperemos tamén que as autoridades adoiten con urxencia as medidas precisas para a reapertura do museo. Deste xeito, os visitantes poderán, non só, reparar na fermosa estampa da Colexiata, senón tamén admirar os derradeiros vestixios do vello cenobio da beira do Sar.
_______________________
(1) Francisco Javier Pérez Rodríguez. “Mosteiros de Galicia na Idade Media”. Deputación Provincial de Ourense, 2008, p. 251.
(2) Nolasco Gaite, P. Monumentos de Galicia. Cuadernos de dibujo. ( Biblioteca del Monasterio de Poio), Fundación Barrie de la Maza, 1991

(3) Hidalgo Cuñarro, J.M. “Los juegos de tablero medievales de la catedral de Ourense”, En: “Porta da aria: revista de historia del arte orensano”, p. 107-158. Ourense, 2008.

(4) Costas Goberna, F. J. “As pedras e os xogos. A orixe dos taboleiros de xogo galegos”, Istituto de Estudios Vigueses, 2009

(5) Acuña Castroviejo, Fernando et al.: “Fortaleza medieval de A Rocha Forte (Santiago de Compostela): Campaña de 2006”. Gallaecia Nº 25. Santiago de Compostela, 2006

COLECTIVO A RULA NA PRENSA



25 de xuño de 2016

logo correo

PATRIMONIO. Tras años bajo los toxos gracias al Colectivo A Rula, y al Concello de Ponteceso, el magnífico conjunto de petrogliflos de Corme volvió a ver la luz para que vecinos y visitantes puedan disfrutar de un legado histórico que incluye grabados de hace 4.000 años. De que las quince losas vuelvan a ser visibles se encargaron operarios locales bajo la coordinación del arqueólogo Francisco Doval, miembro de A Rula, un colectivo nacido en la comarca de Compostela a cuyos miembros les une la pasión por el arte rupestre y por su puesta en valor.

 14 de xuño de 2016

La Voz de Galicia

 

 

Moraña descubre su edificio más antiguo en Gargantáns

Se trata de una iglesia situada en el centro del municipio, y se estima que su construcción dataría del 1175 d. C.

C. pereiroMoraña /

Cedida

Aunque el médico e historiador Xosé Casal lo hizo público, fue uno de los miembros del colectivo A Rula quien investigó la posibilidad de que la iglesia de San Martiño de Gargantáns, en Moraña, resultase ser el edificio más antiguo del municipio. Los estudios realizados apuntan a la confirmación del hecho, lo que acaba en un descubrimiento de enorme interés histórico para la zona.

Se trata de una iglesia muy pequeña, de estilo románico, situada en el centro geográfico del ayuntamiento. En las cercanías del templo se vislumbra el castro de Paraños y el menhir de A Lapa.

Todo surgió tras recaer las miradas en la piedra fundacional del templo, ciertamente deteriorada por el paso de los años, y ver que contenía una inscripción casi imposible de traducir al completo. En ella, la fecha de construcción que figura es de cronología hispánica -oficial del reino visigodo de Toledo, y usada en la península hasta finales de la Edad Media-, y se sitúa en el 1213. Realizando los cálculos adecuados, obtendríamos el 1175 d. C., pasando a ser, inequívocamente, el edificio más longevo de Moraña.

El templo es románico y ha sufrido diferentes y continuas modificaciones con el paso de los siglos. Actualmente, de su fachada original solo se conserva la cabecera. Se trata de una iglesia de ábside semicircular, unido a un tramo rectangular y dividido en cinco tramos curvos por dos pares de columnas.

Curiosamente, el templo guarda una estrecha relación con la iglesia de Santa María de Castrelos en Vigo. Ambas iluminan el interior del presbiterio con uno y tres rosetones, respectivamente, y su ubicación en la ábsida no es nada habitual -normalmente figuran en la fachada o en el techo del edificio-. Coinciden también en la reiteración de muchos motivos decorativos, lo que podría indicar que el maestro de Castrelos conocía la iglesia de Gargantáns, y que incluso pudo estar trabajando en la construcción de la misma con anterioridad. Es probable que la de Gargantáns sea anterior, pues los arcos de Castrelos son más apuntados, frente a los clásicos arcos de medio punto del templo morañés.

Xosé Casal afirma que es un hecho curioso el poder seguir encontrando datos como este, y agradece al colectivo A Rula su implicación en estos asuntos que, si bien no tienen una relevancia poderosa fuera del municipio, sí ayudan a escribir las páginas de la propia historia del ayuntamiento morañés. «Sempre é unha boa nova atopar cousas así. E máis que virán, seguro, no futuro», dice Casal.

Hasta ahora, la Fonte de Santa Xusta, datada en el 1501, era considerada la construcción con más años sobre Moraña, pero por lo visto, habrá que reescribir ese capitulo.


 29 de maio de 2016

Limpieza y puesta en valor de petroglifos en Ventosa

El proyecto, del Concello y Xunta, incluye paneles y una senda para el aceso de visitantes // Plantean una ruta intermunicipal

Visita a los petroglifos del edil de Cultura, David Santomil, primero por la izquierda, junto a técnicos de la Xunta, del propio Ayuntamiento y miembros de A Rula. - FOTO: C.D.A.
Visita a los petroglifos del edil de Cultura, David Santomil, primero por la izquierda, junto a técnicos de la Xunta, del propio Ayuntamiento y miembros de A Rula. – FOTO: C.D.A

M. OUTEIRO AMES  | 29.05.2016

El 1 de julio –y a la espera de las actuaciones en Ponte Maceira– será la fecha que marcará el comienzo de la limpieza y puesta en valor de una de las joyas históricas de Ames: el conjunto de petroglifos de Ventosa, tres grupos de grabados en piedra presumiblemente de época neolítica. Y serán el Ayuntamiento de Ames y la Xunta de Galicia –que aportará 5.000 euros– las administraciones que colaborarán para acercar a los vecinos y visitantes esta parte del patrimonio amaiano, englobados como Monte Castelo, Peneda Negra y Campo Redondo.
Desde el Concello, asimismo, el edil de Cultura David Santomil confirmaba que ya se había llegado a un acuerdo con los propietarios de las fincas del entorno, accediendo a que se llevarán a buen puerto dichos trabajos de acondicionamiento de accesos, señalización y limpieza del monte. Estas medidas, a juicio del citado concejal, son una muestra “do compromiso de recuperar e actuar na defensa e posta en valor do patrimonio municipal. Este é un primeiro paso, moi importante, pero aínda moito que facer e descubrir”, indicaba.


16 de abril de 2016


“Corme debe estar cheo de Petroglifos”

Redacción QPC

Petroglifos do Mexoeiro ou a Fieiteira de Corme-Fotos-Juanma Ronquete

Petroglifos do Mexoeiro ou a Fieiteira de Corme-Fotos-Juanma Ronquete

Son palabras de Suso Lista, un dos mellor coñece, pedra a pedra, cada recuncho dos montes do Roncudo. A fin de semana pasada, o Colectivo A Rula achegouse dende Santiago para intentar coñecer máis de preto os tesouros ruprestres cormeláns, coa intención de facer unha boa reportaxe e xeolocalizalos. De guía, ninguén mellor que o polifacético Suso Lista.

O alcalde Lois Carballido e o edil de Cultura do BNG, Carlos Penedo, interesáronse ca visita e ordearon desbrozar o camiño para abrir a ruta ata os puntos de interese. E “fliparon cando viron os tesouros”, cóntanos Suso, “e agora parece que están interesados en poñelos en valor, parece que teñen boa disposición”.

Posta en valor: o primeiro, a conservación

Teñen claro que o máis importante é a conservación, pero tamén hai outras cousas que facer: manter o camiño aberto, organizar rutas, sinalizar e poñer paneis informativos, informar aos donos do que teñen nos seus terreos e, sobre todo, que sufran danos, facer un perímetro de seguridade”, apunta Suso.

”É difícil poñelo en valor porque son zonas privadas, pero con vontade sempre se pode. Con que mateñan o camiño aberto xa me chega, porque organizo eu rutas, que non teño título pero seguro que sei abondo despois de todo o que teño pateado. Hai camiños de pedra, de carro, preciosos”.

”En realidade o que se tiña que que facer unha auténtica prospección arqueolóxica en toda a zona. E só houbo un estudio nolugar onde ían poñer o parque eólico, pero dende a empresa non fixeran públicos os achádegos, e tiven que ser eu o que o destapou publicamente. De que vale saber que están aí se os vas destruídos”, lamenta Suso. De feito, enriba do Petón da Campaíña hai un viravento. “Eu obrigaba aos da empresa a pagar unha gran prospección arqueolóxica en toda a volta”, asegura Suso que recorda aqueles anos de Concelleiro polo BNG no que xa pedía esta clase de iniciativas, “bastaba que pedise eu algo disto para que non se fixera nada”…

“Que conste que esta xente ten máis sensibilidade con estes temas. Teñen a miña colaboración para todo o que faga falta, que hai moitas cousas por recuperar. O malo é que non hai cartos para estas cousas…” invita Suso.

Petroglifos de Corme-O Outeiro da Fieiteira ou Meixoeiro-Foto-Lois Carballido

Petroglifos de Corme-O Outeiro da Fieiteira ou Meixoeiro-Foto-Lois Carballido

Cheo de pedras

”Agora xa me entrou a febre arqueolóxica. Corme debe estar cheo de petroglifos. Aínda fun o outro día por aquí, e atopei outro petroglifo preto da zona do pavillón. Vuin unha pedra cuberta de musgo, destapei un pouco ca man, e aí atopei unha. Despois atopei outra cousa curiosa, unha pedra rectangular, dun metro de longo e dunha cuarta de ancho, e dentro está labrada, como un cadaleito para neno, pero está algo rota. Pola redonda non teñen o que temos nós. E debía haber un artista aquí espectacular”, cóntanos. “Por ali ao arredor ten que haber moitos máis, pero é complicado porque xa pasaron moitos anos, moitas pedras utilizáronse nos valados… “

3 lugares especiais

Mapa do Promontorio de Corme e os seus petroglifos-Fonte-Marco V Garcia Quintela e Manuel Santos Estevez

Mapa do Promontorio de Corme e os seus petroglifos-Fonte-Marco V Garcia Quintela e Manuel Santos Estevez

Son máis, pero 3 son os lugares máis impresionantes. O Outeiro da Fieiteira ou Meixoeiro (“chamáballe a “Chousa dos Pratos” porque a xente non lle daba importancia), son unhas 15 laxas horizontais espectaculares, unha delas de 6 metros de longo. “Para min os dos Mexoeiros son o máximo”, recoñece Suso.

Tamén está A Regadiña, e o famoso Petón da Campaíña, abrigada entre as pedras, e unha das máis simbólicas, pero moi deteriorados, e co viravento xusto enriba. Xa pasaron os trasnos durante a primeira edición do Camiño, pero despois modificaron o traxecto para pasar máis preto aínda do mar.

Petroglifos de Corme-Foto-Camino dos Faros 2

Petroglifos do Petón da Campaíña en Corme-Foto-Camiño dos Faros


4 de febreiro de 2016

La Voz de Galicia

Ponteceso redescubre sus petroglifos

Los grabados de Corme, hasta ahora abandonados, podrían ser puestos en valor.

x. ameixeiras

El alcalde y el edil de Cultura realizaron una inspección con los miembros de A Rula.El alcalde y el edil de Cultura realizaron una inspección con los miembros de A Rula.

Ponteceso tiene en el promontorio de Corme uno de los más atractivos museos de arte rupestre de Galicia. Muchos de los petroglifos fueron descubiertos en 1997, con ocasión de los estudios de impacto ambiental previos a la instalación de un parque eólico. Sin embargo, una parte de estos tesoros de las primeras manifestaciones artísticas de la Costa da Morte estaban cubiertos de maleza, sin señalizar y, en general, olvidados. El pasado sábado, miembros del colectivo A Rula, una entidad dedicada a analizar, estudiar y divulgar este patrimonio, el alcalde y presidente de la Fundación Eduardo Pondal, Lois García Carballido, y el edil de Cultura, Carlos Penedo, examinaron algunos de los ejemplares con el fin de elaborar un programa para la puesta en valor y protección de este recurso cultural y turístico prehistórico. Sirvió de guía Suso Lista, previa limpieza de los accesos por parte de operarios municipales.

El grupo visitó en primer lugar el Outeiro da Fieiteira, donde hay un conjunto de 15 lajas horizontales que destacan por su tamaño, variedad de figuras y por la gran cantidad de grabados. Los diseños son muy pocos habituales en el arte rupestre gallego: «Escaleiriformes, ferraduras, círculos simples, vermiformes, reticulados..». También se desplazaron hasta A Regadiña, ya cerca de Corme. En esta plancha hay 19 figuras, casi todas cruces inscritas en círculos y cuadrados.

Sin embargo, el verdadero santuario está en el Petón da Campaíña, uno de las muestras más singulares del arte rupestre gallego. Allí hay (describen en A Rula) «coviñas e cazoletas de distintos tamaños, sucos de liñas entrecruzadas e ondulantes, ferraduras, óvalos, círculos sinxelos, rebaixes e unha curiosa figura humana en falso relevo duns 25 centímetros de alto».

En el Concello hablan de llevar a cabo un plan de puesta en valor, con la mejora de su señalización y la organización de rutas. Desde el colectivo A Rula urgen la toma de medidas «que garantan a súa protección». En este sentido proponen que sean inventariados y registrados correctamente todos los diseños e incluidos en el catálogo municipal del Plan Xeral recientemente aprobado, requisito fundamental para protegerlos y evitar «os danos como os sufridos en varias laxes da Fieiteira» a causa de los desbroces de un tractor con cadenas. Proponen, además, la limpieza periódica del entorno para evitar su afectación por los incendios y, en general, ponerlos en valor. También apuntan que una cosa es señalizar, sensibilizar sobre su importancia y divulgarlos y otra llevar a centenares de personas juntas a estos lugares.

A voz do experto. Pablo Sanmartín.

Tipoloxía pouco común.

As laxes do promontorio de Corme permítennos admirar unha tipoloxía de gravados pouco comúns no noso territorio. Á marxe dos motivos comúns a outras zonas do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre, como as coviñas e os círculos, identifícanse outros pouco frecuentes como os óvalos, cruces inscritas en círculos e cadrados, reticulados e escaleriformes, etc… No Outeiro da Fieiteira, un conxunto de 15 exemplares horizontais, o tipo de soporte (granito de gran fino), a situación das laxes a ras do chan con pouca visibilidade, e a técnica dos gravados presenta similitudes coa arte rupestre atlántica máis a tipoloxía dos gravados non é a dos máis habituais: escaleriformes, ferraduras, círculos simples, vermiformes, reticulados, etc… Estas características nos deseños, así como as técnicas de gravado empregadas (uso pouco habitual de baixo relevos), levaron ós investigadores a falar dun «estilo propio de arte rupestre diferente do estilo clásico da Idade do Bronce coñecido noutras zonas de Galicia».

Tampouco está clara a cronoloxía e a adscrición cultural dos gravados, aínda que parece claro que corresponden a diferentes períodos. Existen gravados prehistóricos e outros medievais e incluso modernos (cruces realizadas con ferramentas metálicas como a presente no Petón da Campaíña, un dos santuarios rupestres do noso país).

Tamén, como acontece noutras zonas de Galicia, é evidente que moitas das figuras foron reavivadas ou regravadas durante moito tempo, como evidencia a estación da Regadiña. Un feito que poida derivar da propia necesidade de facilitar a «lectura» e interpretación duns gravados que hoxe en día seguen a ser un misterio.


28 de decembro de 2015

La Voz de Galicia

Un arsenal oculto entre eucaliptos

A Rula denuncia que los grabados de arte rupestre de O Fragoso que representan armas, están abandonados: se trata de Pedra Ancha, en Dumbría

X. Ameixeiras

Los grabados rupestres en las rocas gallegas son uno de los misterios del pasado aún sin desentrañar. En O Fragoso (San Pedro de Buxantes-Dumbría), muy cerca de un castro, está el más importante repertorio de representación de armas de la Costa da Morte y uno de los yacimientos de arte prehistórica de este tipo más representativos de Galicia. Sin embargo, aunque está justo al lado del Camiño de Fisterra, está escondido entre un eucaliptal y abandonado a su suerte.

El colectivo A Rula, una entidad compostelana que se dedica a la investigación y el estudio de estas manifestaciones artísticas, denuncia el abandono, el desaprovechamiento y la nula divulgación de un importante conjunto de grabados que no tiene comparación en las comarcas de Fisterra, Soneira, Bergantiños y Xallas. «O Petróglifo de Pedra Ancha é unha mostra excepcional de arte rupestre que debería converterse nun novo recurso turístico do Concello e unha nova icona para o Camiño de Fisterra, onde por desgraza tamén se atopan ás súas beiras outros petróglifos na mesma situación», denuncian.

Mismo cuando un equipo de esta agrupación visitó la estación de petroglifos dumbriesa, varios peregrinos se acercaron a ellos para preguntarles qué miraban. Un grupo de madrileños y dos alemanas expresaron su sorpresa por su descubrimiento y también lamentaron que no existiese una mínima señalización e información sobre el yacimiento. «Dende o colectivo tampouco o comprendemos», apuntan.

Sin valorar

Es más, los especialistas en este tipo de representaciones prehistóricas señalan que es «unha estación de doada localización e acceso, a carón dun camiño, polo que é incomprensible que o elemento patrimonial máis importante do treito xacobeo de Dumbría non sexa valorado como corresponde». En un informe comentan que «o custo da súa posta en valor non sería moi elevado». En este aspecto creen que el proyecto implicaría la cesión o adquisición de la parcela, la eliminación de una pequeña plantación de eucaliptos, la limpieza y acondicionamiento de la zona, así como el estudio, la documentación y el análisis de las figuras y la señalización del enclave.

En opinión de los responsables de este grupo, que preside Luis Leclere, el objetivo de cualquier actuación en este espacio ha de tener como finalidad garantizar la conservación de este bien de interés cultural, facilitar su visualización y el disfrute de vecinos, peregrinos y turistas. El yacimiento fue dado a conocer en 1991 por el aquel entonces director del Instituto Xeográfico Nacional en A Coruña, Modesto García Quintáns, ahora jubilado. Iba con sus compañeros de la peña de caza de Buxantes. Francisco Javier Costas Goberna, Pablo Novoa Álvarez y José María Albo Morán fueron los primeros en estudiarlo y destacaron la importancia de esta panoplia y destacan su extrañeza por encontrar un conjunto de estas características en la Galicia septentrional y la Costa da Morte.

Pilas naturales

¿Pero qué es lo que hay en O Fragoso? En el lado oriental de una gran roca coronada por gran cantidad de pilas naturales creadas por la erosión se encuentran dos paneles de grabados que representan armas prehistóricas. Hay dos espadas cortas, cuatro alabardas y también varios diseños triangulares que los especialistas califican como «escutiformes», aunque también hay quien ve en ellas posibles máscaras, representaciones antropomórficas sacralizadas o estandartes. En la parte inferior de la piedra (de 36 metros de largo por 10 de ancho) está el segundo panel, de unos tres metros cuadrados, en el que figuran dos alabardas, un segundo puñal y una tercera alabarda más pequeña. A la derecha hay una cuarta. Entre unos y otros hay varias cruces, evidentemente muy posteriores a las líneas rupestres. El conjunto está cerca del Alto do Fragoso, al lado del viejo Camino Real, ahora vía xacobea a Fisterra y Muxía, en un paraje excepcional.

 Opinón do experto. Pablo Sanmartín.

Na análise de calquera estación de arte rupestre ó ar libre é fundamental avaliar o seu contorno inmediato. Nesta ocasión éo aínda máis, pois o afloramento granítico da Pedra Ancha destaca na paisaxe como o elemento natural máis sobranceiro nesta penechaira do Fragoso hoxe gravemente alterada pola acción antrópica.

Desaparecidas case por completo as mámoas de Maias, só fica na zona outro xacemento importante, o Castro da Fragoso, da idade do Ferro, situado a uns 400 metros.

O outeiro da Pedra Grande constitúe un fito espacial fundamental neste territorio, marca o linde entre a chaira e as pendentes do val que se van acentuando ó achegarnos ó río Fragoso que dá nome á zona e o xacemento castrexo.

Dende a Peneda Grande podemos divisar unha ampla panorámica de toda a chaira onde se practicaba o pastoreo ata hai unhas décadas e preto de importantes recursos naturais como os numerosos mananciais da zona e o río. Sitúase tamén nunha vía de tránsito natural usada dende a prehistoria ós nosos días, como testemuña a presenza do itinerario da senda xacobea.

Orientación ao camiño

A localización dos gravados na parte orientada ó camiño, na súa zona central e case vertical da parede, evidencia a vontade dos gravadores para facer visibles estas figuras á certa distancia. A pesar da lóxica erosión, en días con boa luminosidade aínda é posible observar dende o camiño os diferentes motivos, e tamén a pesar da plantación de eucaliptos situados na parcela lindeira que dificulta a súa visualización.

J. M. Vázquez Varela sinala unha segunda interpretación da laxe como lugar de celebración de rituais guerreiros. A representación desta panoplia reflicte unha forte carga simbólica que podemos relacionar con outras funcións, dende servir de sinal disuasoria e aviso a outros grupos da zona (tamén en relación coa anterior hipótese de linde territorial), ata indicar o lugar de celebración de rituais colectivos vinculados á guerra conmemorando o inicio ou fin dunha acción bélica.

Quizais esta exhibición pública dos armamentos dos guerreiros xogase un papel fundamental para definir os modelos sociais imperantes nesas sociedades.


11 de outubro de 2015

logo correo

 

21975233189_74f078f73b_k


amsgo1 de outubro de 2015

22172326061_b923952082_o(1)

21975201079_3b629009f9_o(1)


28 de setembro de 2015

logo correo

Na procura do tesouro que agocha o Monte Piquiño

21634822060_d608ab3921_o


20 de agosto de 2015

voz

Entrevista en Radio Voz, Voces de Galicia a Luis Leclere, presidente del Colectivo a Rula


17 de agosto de 2015

La Voz de Galicia

Localizan en Ames una joya del arte rupestre que se daba por perdida

El colectivo A Rula encontró los ricos grabados del Monte das Pedras

x. ameixeiras

Hallazgos. Los grabados de Monte das Pedras o Monte Castelo (arriba) estaban ilocalizables desde mediados del siglo pasado y se creían destruidos. A la izquierda, diseño del petroglifo, realizado por Enrique Campo en 1909.

Hallazgos. Los grabados de Monte das Pedras o Monte Castelo (arriba) estaban ilocalizables desde mediados del siglo pasado y se creían destruidos. A la izquierda, diseño del petroglifo, realizado por Enrique Campo en 1909.

Los estudiosos creían que los habían destruido los canteros que extrajeron piedras para la construcción, pero el azar también da sus días buenos y los miembros del colectivo A Rula localizaron por casualidad el petroglifo del Monte das Pedras o Monte Castelo, que llevaba medio siglo fuera de control. Estos grabados, que están en la parroquia de San Estevo de Covas (Ames), habían sido descubiertos a principios del siglo XX por Óscar Lojo Batalla Sampedro, un ilustrado que fue alcalde de Ames entre 1931 y 1936, y que en 1969 fue homenajeado por los vecinos, con la erección de un busto ante la antigua escuela de Tapia, que él mismo había pagado.

Los localizadores consideran esta estación como uno de los yacimientos más interesantes de la Edad del Bronce en toda la comarca compostelana. Tras comunicar su hallazgo a la Dirección Xeral de Patrimonio y al Concello de Ames, el grupo demanda la protección de este petroglifo en el contorno natural y cultural que lo rodea. Creen que, para empezar, es necesario modificar la correspondiente ficha en el plan general municipal, para asentarlo correctamente y establecer una zona de protección. En realidad proponen «a creación dunha área arqueolóxica, que protexa os catro xacementos da zona: o castro de Monte Ventosa e os gravados de Monte das Pedras, Peneda Negra e Campo Redondo». De hecho, los ejemplares encontrados días atrás aparecieron porque los especialistas de A Rula estaban haciendo una revisión de los viejos senderos que conducen a otra estación de grabados. «A nosa intención era a procura de novos vieiros de acceso ao magnífico e pouco valorado petróglifo da Peneda Negra, e a constancia levounos a dar con outra mostra non menos excepcional da nosa arte máis primixenia, unha xoia perdida», explica Pablo Sanmartín, archivero y directivo de A Rula.

El grupo, que preside Luis Leclere Rodríguez, ha elaborado un amplio informe sobre el ejemplar, que tiene unas dimensiones de 4,36 por 4,10 metros. Está, «entre matogueiras e toxos», en una amplia parcela del Monte de Castelo, a unos 200 metros de la croa del castro de Monte Ventosa. Apenas sobresale del suelo, lo que dificulta su localización, a pesar de estar junto a un camino que cruza el prado.

Los grabados incluyen combinaciones de círculos concéntricos, unidos con formas cuadrangulares y rectangulares de bordes redondeados, anillos simples y dobles y lóbulos, entre otras. La tipología de los motivos, según Sanmartín, guarda un «evidente parecido» con otros de la Peneda Negra. «Isto lévanos a pensar nunha posible mesma autoría en ambos os casos», explica. Otros elementos son comunes al conjunto arqueológico próximo de Campo Redondo, localizado también por A Rula en el 2013.


6 e agosto de 2015

logo teo

 

 

 

 

WEB do Concello de Teo.

O Concello de Teo recibe unha importante doazón de imaxes antigas do patrimonio arqueolóxico municipal

Ángel Núñez Sobrino, profesor de filosofía, colaborador do museo de Pontevedra e tamén autor de varios artigos sobre arqueoloxía, mantén a custodia do importante arquivo e fondos bibliográficos e pictóricos da familia Núñez – Sobrino. Ángel Núñez Sobrino doou ao Concello de Teo 23 imaxes antigas de petróglifos e mámoas no termo municipal de Teo, algún deles xa desaparecido.

Grazas á mediación da Asociación Cultural “O Colectivo A Rula”, xa que foron eles os que fixeron o primeiro contacto, descubriron o material e realizaron o traballo de intemediación entre Ángel Núñez Sobrino e o Concello de Teo, oficializouse hoxe esta importante doazón de fotografías da arte rupestre, que axuda a coñecer o estado de conservación dos petróglifos teenses a mediados do século pasado. Ángel Núñez Sobrino visitou o Salón de Plenos do Concello de Teo para facer a entrega oficial dos estoxos á alcaldesa accidental, Salomé Beiroa, en presencia do arquiveiro municipal, Pablo Sanmartín, que será o encargado de realizar a oportuna conservación e custodia. Ambos representantes municipais agradeceron a Núñez Sobrino esta importante doazón que amplía o patrimonio cultural municipal.

20512886044_9f96d90b93_k(1)Logo de positivar os negativos o Arquivo Municipal de Teo obtivo un total de 23 imaxes dos petróglifos e paraxes teenses estudadas por don Ramón Sobrino Lorenzo (considerado un dos pais da arqueloxía galega) e o seu colaborador e amigo don Adolfo Calvo, practicante municipal e veciño da Igrexa – Luou. Adolfo actuaba de informante e anfitrión de Ramón Sobrino Lorenzo nas súas estadías no concello. As imaxes iniciais entregadas por Núñez Sobrino atopábanse en dous pequenos estoxos con negativos fotográficos dos anos 1949 e 1951 (Luou) e 193? (Mallos) e varios deseños realizados por don Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza, logo das que se obtiveron as 23 imaxes finais citadas.

Feita a doazón, as imaxes pasarán a formar parte da colección dixital de fotografía antiga do Arquivo Municipal de Teo.

A relevancia histórica e documental deste material para o estudio da arte rupestre no Concello de Teo levou ao Arquivo municipal a solicitar a doazón dixitalizada deste material e a cesión dos seus dereitos para usos culturais, de carácter divulgativo e pedagóxico realizados polo Concello. Documentos gráficos que veñen a confirmar a relevancia da área arqueolóxica do Monte Piquiño e a súa contorna para un dos mestres pioneiros da arqueoloxía en Galicia. Estes materiais servirán para enriquecer exposicións sobre o patrimonio cultural teense, permitirán pór en valor a arte rupestre no concello, facilitarán datos novos ós historiadores e arqueólogos e achegarán novos contidos para a elaboración de unidades didácticas nas escolas teenses.

O Concello de Teo ten previsto realizar no vindeiro mes de setembro unha visita guiada a estes petróglifos que será previamente publicitada en www.teo.gal.

Entrega imaxes petróglifos


2 de xullo de 2015

La Voz de Galicia

El incendio forestal de Teo afectó a yacimientos arqueológicos de Calo

El fuego calcinó un castro, dos mámoas, dos petroglifos y un cruceiro

xurxo melchor

Las mayores pérdidas ocasionadas por el incendio forestal que ayer arrasó 55 hectáreas de monte en Teo no serán los árboles, la mayor parte de ellos eucaliptos, sino los importantes yacimientos arqueológicos existentes en la parroquia de Calo. Las llamas se originaron en el mismo Castro Mouro, situado en Socastro, y se desplazaron por toda la zona calcinando los petroglifos de Mouromorto y dos mámoas situadas también en este lugar, que junto con el de Texexe fue el más perjudicado por las llamas. También se ha visto afectado un antiguo cruceiro de época, evidentemente, muy posterior.

Miembros del colectivo cultural A Rula, que promueven rutas para dar a conocer estos yacimientos, acudieron ayer a la zona para intentar hacer un primer análisis de los daños ocasionados por el fuego. En Castro Mouro, que es uno de los restos arqueológicos más importantes de la zona de Compostela, no pudieron entrar porque aún había brasas y un intenso calor. No obstante, no son pesimistas porque el castro no está excavado, por lo que la tierra habrá actuado como protectora.

Más preocupación les suscitaba el estado de los dos petroglifos de Mouromorto, que también habían sido objeto de actividades divulgativas por parte del colectivo A Rula. «O calor intenso pode provocar termoplastos. A pedra estala e fractúrase», explica Pablo Sanmartín, archivero del Concello de Teo y miembro de A Rula. La exploración que ayer realizaron de los grabados de la Edad de Bronce no fue del todo pesimista. La roca está ennegrecida por el fuego, pero aparentemente los daños son recuperables.

En la zona arrasada por el incendio también se encuentran dos mámoas, enterramientos megalíticos de la época neolítica. Están separadas treinta metros la una de la otra y también están ubicadas en Mouromorto. También será necesario esperar para conocer el nivel de los daños producidos. En lo que respecta al cruceiro, ya estaba roto e inclinado, pero ahora la piedra ha quedado ennegrecida como consecuencia de la acción del fuego y el humo que tuvo que soportar.

Quejas por el despliegue.

El alcalde de Teo, Rafael Sisto, mostró ayer su malestar con el dispositivo desplegado en Calo para extinguir el incendio porque, a su juicio, los medios aéreos tardaron demasiado en llegar. La misma consideración que hizo también el BNG.

La conselleira de Medio Rural, Rosa Quintana, que estuvo en Calo coordinando el operativo personalmente, respondió destacando el estado de abandono de algunas fincas particulares cercanas a viviendas, lo que hace más difícil extinguir los fuegos y aumenta su peligro. En cuanto al dispositivo de emergencia, lo considera «modélico».

55 hectáreas de Superficie arrasada.

Tras la extinción del fuego, Medio Rural cifró en 55 las hectáreas de monte quemadas.


25 de maio de 2015

crtvg

O Centro de Interpretación de Villestro, no rural de Santiago, acolle a exposición ‘Compostela rupestre’

Convidámolos a realizar unha pequena viaxe á prehistoria do concello de Santiago, a través da exposición ‘Compostela rupestre’. Esta proposta, que está aberta ao público durante estes días na parroquia de Villestro, inclúe unha escolma fotográfica das mellores imaxes de todos os petróglifos descubertos no municipio.

Con motivo da inauguración do centro, o Concello de Santiago decidiu contactar coa asociación cultual A Rula. Este colectivo, especializado en arte rupestre, foi o encargado de elaborar a proposta e de organizar a primeira exposición en Villestro.

Esta exposición só recolle unha pequena parte do inmenso patrimonio que, segundo os membros da asociación, aínda está por descubrir na contorna de Santiago. A zona de Villestro presenta a maior densidade de petróglifos de toda a comarca e, a pesar de compartir certos trazos comúns con outras rexións, tamén amosa algúns elementos diferenciadores.

‘Compostela rupestre’ busca concienciar a poboación acerca da importancia de preservar o noso legado histórico. Iniciativas coma esta poden supoñer o primeiro paso nesa dirección, que pasa obrigatoriamente por dar a coñecer a riqueza patromonial da zona aos propios veciños do lugar.

Ligazón ó video

 


3 de maio de 2015

La Voz de Galicia

«Mi petroglifo preferido es el que bauticé con el nombre de mi hija»

Luis Leclere, apasionado de la historia, descubrió 51 localizaciones de arte rupestre

Noelia silvosa

Desde hace una década, la vida de Luis Leclere transcurre entre petroglifo y petroglifo. Este apasionado de la historia, natural de Pontevedra, se trasladó a Santiago por trabajo y allí se empeñó en potenciar el arte rupestre de toda la comarca. Su ahínco y la labor que realiza con sus compañeros del colectivo A Rula han dado sus frutos. Compostela pasó de las 14 localizaciones a las 103. Y a ser un punto a tener en cuenta en el mapa del arte prehistórico gallego.

-¿Qué le llevó a convertirse en un cazador de petroglifos?

-Siento pasión por la historia y la arqueología, así que me quedé encandilado con ellos. Al principio visitaba petroglifos ya conocidos, pero como están en situación de abandono empecé a conocer y a descubrir otros que no estaban catalogados, y a buscar más.

-¿Cuántos más?

-En estos dos años que el colectivo A Rula, del que formo parte, lleva constituido como asociación descubrimos un total de 51 localizaciones con arte rupestre, de las cuales 38 son de Santiago y 25 de la zona de la Portela de Villestro. También hay algunas en Muros, en el castro de Santa Tegra… Antes se entendía que se encontraban sobre todo en las Rías Baixas, pero cada vez más estudios demuestran que también los hay en zonas que se consideraban marginales. Ese es el caso de Santiago, donde pasamos de las 14 localizaciones a las 51 actuales.

-¿Y qué pasa cuándo los encuentran?

-Notificamos su existencia al concello correspondiente y pedimos a Patrimonio que procedan a su catalogación y cuidado. Después intentamos difundir su existencia.

-¿Qué hay de su conservación por parte de Patrimonio?

-Los principales focos de arte rupestre están desapareciendo a marchas forzadas por los incendios, la tracción de madera con maquinaria pesada… Se inició con Campo Lameiro lo que parecía una política que iba a conllevar un intento de escudo y de conservación general en toda Galicia, pero se quedó en un parque rupestre con sus grandes limitaciones y sus pocas ambiciones.

-¿Se mira hacia otro lado?

-Sí. Si tuviésemos la capacidad administrativa… el problema es que concello y Patrimonio se pasan la pelota y no ejecutan. Además la Xunta ha dado otra vuelta de tuerca a la ley de Patrimonio que en la práctica implica que antes, por el hecho de descubrir un petroglifo, ya contaban con la máxima protección. Ahora solo la tienen virtualmente. Tampoco se pueden estudiar, porque por ejemplo para hacerles un calco hay que pedir autorización, por lo que recurrimos a las nuevas tecnologías para avanzar. La ley prohíbe la prospección para buscar patrimonio.

-Dejando de lado los impedimentos, ¿con qué petroglifo se queda de los que descubrió?

-Mi preferido es el de Pedra Mencía, porque fue uno de los más grandes de la Devesa da Rula (Santiago) y coincidió en la época en la que nació mi primera niña. Así que es mi favorito porque lo bauticé con el nombre de mi hija. No es muy científico, pero me lo permitieron, aunque tiene doble denominación, también se llama Devesa da Rula 2.


maio de 2015ca

Patrimonio e emoción.

Programa electoral de Compostela Aberta

19122252523_146cec5750_k


maio de 2015

Programa electoral de Anova Teo

19747790481_31297cfeff_o


15 de abril de 2015

gc

Vinte novos petróglifos descubertos en Santiago á espera de catalogación

O colectivo cultural A Rula atopa unha vintena de petróglifos en Villestro, no límite entre Santiago e Ames.

Dende que atoparon por casualidade o primeiro gravado na parroquia de Villestro, a menos de 10 km de Compostela, os membros de A Rula non pararon de facer novos achados na zona, ata unha vintena. Trátase dunha descuberta moi importante polo seu número, xa que no concello de Santiago hai catalogados 13 petróglifos e só oito en Ames.

Petróglifo Devesa da Rula //

Petróglifo Devesa da Rula //

Entre os achados de A Rula encóntrase un gravado zoomorfo, neste caso un cérvido, o único zoomorfo de Santiago e no que se basea o logo do colectivo. Tamén encontraron varios gravados con formas cuadrangulares, únicas na comarca compostelá e das que hai pouca constancia no resto de Galicia. “É difícil teorizar sobre o significado destas formas cuadrangulares” nos conta Pablo Sanmartín, membro de A Rula, “aínda que eu penso que poderían ser signos de delimitación do espazo ou para marcar camiños.” Isto ten sentido xa que os petróglifos de Villestro atópanse nunha zona tradicionalmente de paso, como demostra a súa proximidade ao Camiño de Santiago.

Precisamente esta relación co Camiño reforza a idea do posible aproveitamento turístico destes petróglifos; “é unha boa oportunidade para o concello” segundo Pablo. O seu colectivo xa ten pensado organizar proximamente unha ruta para dar a coñecer o conxunto de gravados de Villestro.

“Mentres outros vanse de cañas nós imos de ruta”

Sendeirismo e arte rupestre é unha combinación perfecta segundo os quince membros de A Rula. Moitas rutas son nocturnas porque con luz artificial aprécianse mellor os gravados. “Mentres outros vanse de cañas nós imos de ruta” comenta Pablo, en nome deste grupo de profesionais interdisciplinares, entre eles historiadores, xeógrafos, fotógrafos e tamén arqueólogos, todos unidos pola súa paixón pola arte rupestre.

Non en van, foi dando un paseo cando o presidente do colectivo, Luis Leclere, encontrou o primeiro petróglifo dos vinte de Villestro. A súa cadela, Loba, elixiu unha pedra onde descansar, que casualmente lucía un gravado.

Vivimos rodeados de arte rupestre, moitas veces sen tan sequera darnos conta. Dos trece petróglifos que hai catalogados no Concello de Santiago, ningún está realmente acondicionado para a visita. Moitos dos gravados da comarca están cubertos de maleza ou inaccesibles. O colectivo A Rula confía en que as autoridades fagan eco dos seus achados e faciliten que o monte onde se encontran os petróglifos, agora en proceso de concentración parcelaria, se preserve para que todos poidamos gozar da súa beleza e importancia histórica.


2 de abril de 2015

La Voz de Galicia

La Compostela de hace 4.000 años

Destacan la riqueza arqueológica de los petroglifos hallados en Santiago

JOEL GÓMEZ

También se exponen fotografías de Villestro y otros lugares.También se exponen fotografías de Villestro y otros lugares.

La riqueza arqueológica de Santiago es mayor de la que se pensaba hasta ahora. En territorio del municipio están registrados oficialmente 14 petroglifos, que son imágenes grabadas en rocas situadas al aire libre, elaboradas desde el final del neolítico e inicios de la Edad de Bronce, hace «aproximadamente 4.000 anos», testimonio de la actividad humana en la zona. Así se indica en la exposición Compostela rupestre, que estrena el Centro de Interpretación de Villestro, habilitado en la antigua escuela del lugar.

La novedad de esta muestra es que presenta al público «por primeira vez, unha selección das máis recentes descubertas, que elevan o total de xacementos coñecidos a uns 50 gravados. Isto supón unha auténtica revolución», destaca el Colectivo A Rula, que organiza esta actividad.

Además, estos hallazgos contribuyen a revisar las «investigacións clásicas» que aseguraban que un 90 % de los petroglifos gallegos se concentran en las Rías Baixas, agregan.

Excepcional Castriño de Conxo

Resaltan como «moi especial» el denominado Castriño de Conxo, por ser «o petróglifo de armas máis coñecido de Galicia». Representa «algúns tipos de armas características dos inicios da Idade de Bronce: as espadas, os puñais, alabardas. Este tipo de gravados reflicten unha actividade de prestixio: a guerra e a ideoloxía dunha elite social, os guerreiros», indican.

Pero la zona de Villestro tiene suficiente importancia como para justificar esta muestra. Allí se localiza «a maior concentración de petróglifos da comarca de Santiago, un total de 36», 31 de ellos descubiertos en los últimos años por el Colectivo A Rula.

Casi todas las piedras grabadas halladas en Villestro se sitúan en las proximidades del río de Roxos. Además, se descubrieron en esta parroquia la Pedra da Legua, del año 1009, próxima a la ruta Santiago-Fisterra, por lo que puede tratarse «dun fito viario ou milladoiro», afirman; y restos de un vaso campaniforme, encontrados en Silvouta, también de enorme interés.

EXPOSICIÓN VILLESTRO ESTRENA CENTRO DE INTERPRETACIÓN

19556636369_32987f3cd7_k


2 de abril de 2015

logo correo

Una exposición saca a la luz joyas del arte de la prehistoria en Villestro esconde joyas del arte prehistórico

Atesora la mitad de los petroglifos de Santiago y los más antiguos de Galicia // Se reproducirá un poblado neolítico

Miembros del Colectivo A Rula ante el petroglifo de la aldea de Portela de VillestroFOTO:

Miembros del Colectivo A Rula ante el petroglifo de la aldea de Portela de Villestro
FOTO: MAR MERA.

La exposición Compostela Rupestre, en el Centro de Interpretación de Villestro, que fue inaugurada ayer, saca a la luz la riqueza arqueológica de esta zona, que atesora la mitad de los petroglifos que se conocen en el Concello de Santiago y donde se estima que están los más antiguos de Galicia, entre 4.500 y 5.000 años.

Organizada por la Concejalía de Emprego, Comercio e Turismo del Ayuntamiento de Santiago, la muestra es la primera que se realiza en Santiago con la citada temática desde 1909.

Así, resulta una oportunidad excepcional de acercarse al arte rupestre y conocer un poco mejor a los primeros pobladores de la ciudad.


1 de abril de 2015

La Voz de Galicia

Villestro enseña su riqueza arqueológica en el centro de interpretación

Estrena hoy una exposición sobre la «Compostela rupestre».

El Centro de Interpretación de Villestro (CIVI), promovido por la Concejalía de Economía, es un espacio concebido para acercar al público la riqueza arqueológica, natural e histórica de la parroquia de Villestro, situada en el Val de Roxos, etapa inicial del Camino a Fisterra.

Ubicado en la antigua escuela unitaria de Villestro, reformada por completo, ocupa una parcela de 4.500 metros cuadrados, con una superficie en dos plantas que suman 260 metros. En ellas se podrá ver desde esta tarde a las 16 horas la riqueza arqueológica de esta zona del municipio con la exposición Compostela rupestre. En la planta alta del inmueble estará en esta ocasión el núcleo de la muestra, dedicada al rico conjunto arqueológico de la parroquia, con una selección de fotografías de gran formato de los petroglifos descubiertos en los últimos años en el ámbito. En el piso de abajo se podrá ver A Pena da Legua, una de las manifestaciones rupestres más interesantes por su tipología y cronología.

19481620971_aa432120cd_b


 27 de abril de 2014

La Voz de Galicia

Un monte lleno de juegos

El colectivo A Rula descubre un alquerque medieval en Muros

Alquerque del libro de Alfonso X.

  • Diseño del alquerque.
  • Diseño del alquerque.

  • El alquerque de monte Meáns.
    El alquerque de monte Meáns.
  • Las piedras de los montes de Muros esconden un verdadero museo. Decenas de petroglifos adornan las rocas esparcidas entre tojos y árboles. Días atrás fue descubierto uno más, una interesante representación de un juego medieval conocido como Alquerque do nove, también denominado Xogo do muíño o Xogo do triplo recinto, un antecedente del actual juego de las damas. Un ejemplar único en el municipio muradano y en toda la comarca. El propio Alfonso X el Sabio (siglo XIII) hace referencia a este alquerque en su libro sobre los juegos.

    Como ya había sucedido hace un año, los miembros del colectivo A Rula, un grupo de entusiastas estudiosos y rastreadores del arte rupestre (formado en este caso por José Blanco, Diego Lombao, Pablo Sanmartín y Xandre Sinde), y por indicación de su colaborador el carpintero fotógrafo de Muros Domingo Rama, localizaron y analizaron este nuevo ejemplar. Hace un año ya habían encontrado un petroglifo sin catalogar en As Pedragueiras.

    El alquerque do monte Meán está a media ladera en un otero a unos cientos de metros de la Laxe das Rodas y del petroglífo de As Pedragueiras. También por aquel entonces Domingo Rama Martínez fue el que dio noticia de la existencia de esta manifestación artística prehistórica. Los incendios del verano devoraron la maleza que cubría estos diseños, que quedaron a la intemperie y facilitaron la localización del grabado, que antes estaba en un lugar de imposible acceso a causa de la vegetación.

    Bien conservado

    Según Pablo Sanmartín, archivero e historiador, el alquerque está bien conservado y su visualización es fácil. Está en la parte central y más llana de una laja irregular y en ligera pendiente de unos 3,70 por 4,07 metros. El grabado mide 35 por 35 centímetros y se compone de tres formas cuadradas concéntricas que se unen entre sí por líneas rectas, cruzadas en la zona central en los cuatro lados con otras verticales que parten del cuadrado interior. El ancho de los surcos es de entre 2 y 3 centímetros.

    Este juego, explica Sanmartín, es de estrategia «para dous xogadores, moi popular na Idade Media», y antecedente de las actuales damas. Sus orígenes se remontan a la civilización egipcia, Troya, Grecia, e incluso en el imperio romano fue uno de los pasatiempos preferidos de los legionarios, según A Rula. «Malia que en Galicia case todos os motivos coñecidos ata o momento se adscriben á Idade Media, na península Ibérica existen numerosos exemplos máis antigos vinculados a xacementos romanos», agrega .

    Este colectivo, que preside Luis Leclere, acaba de descubrir en Villestro la mayor muestra de arte rupestre de Compostela y desarrolla una intensa labor de localización, estudio y divulgación de los grabados de los montes de Galicia. Muros es uno de sus puntos de trabajo por la cantidad de yacimientos.


    14 de abril de 2014

    La Voz de Galicia

    Villestro esconde la mayor muestra de arte rupestre de Compostela

    El colectivo A Rula ha descubierto más de 20 petroglifos en la zona

    Los petroglifos de San Miguel tienen dibujos circulares y también rectangulares. a rula
    Los petroglifos de San Miguel tienen dibujos circulares y también rectangulares. a rula
    Miembros del colectivo A Rula muestran parte del legado prehistórico de A Portela. sandra alonso

    La historia está llena de hallazgos en los que la casualidad ha tenido mucho que ver. Este es el caso, en parte, del descubrimiento que el colectivo cultural A Rula ha hecho en la parroquia compostelana de Villestro, en el lugar de A Portela, cerca del Camino de Fisterra.

    Por esta zona, de la que ya tenía constancia de su importancia prehistórica, paseaba Luis Leclere, presidente de A Rula, con su perra Loba, que eligió una piedra para descansar. Y esa roca, ahora catalogada por la asociación como uno de los petroglifos de San Miguel, forma parte de al menos una veintena de piedras con símbolos de arte rupestre en una concentración tal que según sus descubridores es el conjunto neolítico más importante de Santiago, y posiblemente también de toda la comarca.

    Tras este hallazgo, al que la asociación A Rula llegó tras localizar otros restos en una zona cercana, los arqueólogos del colectivo se pusieron en contacto con otros expertos, que confirmaron la trascendencia del hallazgo.

    Este grupo cultural resalta que parte del patrimonio prehistórico de la zona permanece oculto por la maleza y hasta por los escombros. Y para el que se ve, lo cierto es que es necesaria una mirada mínimamente experta, aunque cuando cae la noche los dibujos se perciben con muchísima más nitidez.

    En las piedras de A Portela abundan desde los diseños más toscos, a diseños de etapa de la dominación romana e incluso la Edad Media. Una de las particularidades son los dibujos rectangulares, que no son muy habituales en el arte rupestre.

    Concentración parcelaria

    La asociación resalta que el monte que esconde tamaño legado está ahora en proceso de concentración parcelaria, lo que podría permitir que el monte en cuestión quedase catalogado como una masa común para preservarlo y darlo a conocer como un elemento histórico más.

    El colectivo A Rula ha notificado su hallazgo al Ayuntamiento de Santiago para que tome las medidas necesarias para frenar el deterioro de una zona por la que recientemente se organizó una ruta en bicicleta de alta montaña, que pasó a escasos metros de una de las piedras «inzada de motivos prehistóricos» y que bien pudo haberse estropeado.

    Ante la falta de respuesta, A Rula notificó su descubrimiento a Patrimonio que sí les contestó agradeciendo su trabajo, pero sin que hasta la fecha sepan si las administraciones implicadas en la preservación del patrimonio han tomado medidas. El nombre de A Rula procede, precisamente de la zona del hallazgo, A Devesa da rula, en A Portela de Villestro.


    24 de xaneiro de 2014

    logo faro

     

    La Casa da Mocidade inicia las charlas sobre petroglifos

    redacción 

    El próximo lunes, la Casa da Mocidade de Moaña pondrá en marcha la programación informativa destinada para alumnos de secundaria. En total, 140 alumnos del instituto As Barxas participarán en una conferencia sobre los petroglifos de O Morrazo. La actividad se impartirá por Anxo de Prado, que pertenece a los colectivos de conservación del patrimonio de Monte Penide y Monte Galiñeiro. El experto realizará un repaso y mostrará a los alumnos algunas curiosidades sobre los yacimientos ubicados en la comarca.

    A las conferencias acudirán un grupo de setenta alumnos del primer curso de ESO y un segundo alumno de setenta estudiantes del primer curso de secundaria y bachiller.


    5 de xaneiro de 2014

    La Voz de Galicia

    Localizan un hito de los límites de la Compostela medieval

    Está en el Camiño a Fisterra e incluye una piedra con inscripciones

    Compostela fue creciendo en círculos en torno a la leyenda de una tumba. Así fue configurando los llamados Xiros, o circunferencias concéntricas que tienen el eje principal en la catedral y que se fueron configurando a lo largo de los siglos IX, X, XI. El colectivo A Rula, un grupo de entusiastas aficionados a la arqueología que centra su actividad en la búsqueda y análisis de petroglifos, acaba de localizar un conjunto de extraordinario interés cuya misión sería indicar uno de los siete caminos que salían de Santiago, justo en el límite de uno de los puntos del Xiro da Cidade otorgado por Alfonso II en el año 834.

    La Pedra da Legua está a poco más de 4 kilómetros del Obradoiro, cerca de Roxos, en la parroquia de Villestro, en las proximidades del trazado actual del Camiño de Fisterra. Está formada por una piedra con inscripciones de diversas épocas, aunque una cruz patada de tipo visigótico era como las utilizadas por los monarcas asturleoneses, por lo menos desde Alfonso VII hasta Alfonso X, según A Rula. Hay que añadir un cruceiro de una sola pieza con inscripciones, de 1760, que no está catalogado en el PXOM de Santiago, y un monolito situado a unos cien metros en una finca particular.

    El grupo descubridor considera «incomprensible a súa situación actual e o esquecemento total deste conxunto tan singular». Y más tratándose de lo que se puede considerar «unha das poucas testemuñas directas da formación e consolidación do señorío eclesiástico de Compostela e da propia cidade».

    La Pedra da Legua está a unas 3 millas romanas de la catedral, la distancia que una persona podría recorrer en una hora. Había referencia a ella en algunas publicaciones, como la de Manuel Vilar en relación al Camiño de Santiago a Fisterra, pero se desconocía su localización exacta y estado actual. Los miembros del colectivo A Rula se encontraron en una visita al lugar con la laja con grabados debajo de la conocida como Cruz da Legua, y cerca de ella el monolito de grandes dimensiones.

    Empezaron entonces las comprobaciones consultando documentación diversa en torno a los Xiros da cidade de Santiago, los archivos de la catedral y los estudios de Fernando López Alsina y Álvaro Rodríguez Resino. Tras el descubrimiento de la tumba apostólica (813) y la construcción de la iglesia bajo el patronato de Alfonso II, en la Villa Sancti Iacobi, se le agregó un primer espacio de 60 kilómetros cuadrados en el 834.

    De este tiempo podrían ser algunos los escritos de la Pedra da Legua, que está bajo la maleza, en el posible paso de uno de los siete caminos de Compostela, en concreto del que se dirigía a Fisterra y Noia. Los de A Rula están convencidos de que el conjunto forma uno de los siete milladoiros de Santiago, que fueron sustituidos por pequeñas capillas. El de Villestro viene a alimentar el misterio, en este caso oculto bajo los tojos.

    La Pedra da Legua mide 6 metros de largo por unos 2,5 de ancho. Los grabados rupestres son de difícil interpretación, pues están muy desgastados a causa de la erosión. No obstante, se pueden distinguir al menos tres tipos de inscripciones diferenciadas por su diverso canon de escritura y tratamiento.

    En la zona central se observan los trazos de mayor tamaño (43 por 22 centímetros), que se pueden transcribir como «IUI»> o «IVI», aunque la «V» tenga un apéndice inferior y dos puntos en el superior, o que la primera «I» sea un báculo invertido. A la izquierda está la cruz patada de tipología visigótica y en la parte superior de la laja está la inscripción más larga, de 1,09 metros por 10 centímetros de alto. Son caracteres alfabetiformes de los que se puede interpretar la palabra «D(e)M(a)RC(a)TIOI». De la tercera se puede deducir un año: 1009.


    24 de xullo de 2013

    noticgalego

    A primeira visita nocturna aos Petróglifos de Teo contou con oitenta participantes

    Un total de oitenta persoas participarán por primeira vez nunha ruta nocturna para visitar petróglifos no Concello de Teo. Será este sábado 28 de xullo e dende a Concellaría de Cultura, que organiza esta actividade en colaboración co colectivo A Rula, valoran moi positivamente a boa acollida e o interese amosado. De feito hai máis demanda ca prazas e valórase realizar outra visita nocturna ós petróflifos máis adiante, cunha data aínda por confirmar.

    Nesta primeira ruta os participantes visitarán as estacións de petróglifos de Mouromorto, Cornide e Regoufe nas parroquias de Calo e Luou. E visítanse de noite por unha sinxela razón, estes gravados en pedra aprécianse mellor na escuridade utilizando luz artificial. A proxección de luz artificial, por exemplo dunha lanterna, xera uns efectos de luces e sombras, que permiten realzar os sucos das figuras e ensalzar toda a súa beleza.

    Dende a organización lembran a importancia de ir vestidos e calzados adecuadamente para a ruta. Trátase dun paseo nocturno pola noite de ó redor de seis quilómetros, polo que fai falla ir protexidos con calzado e roupa cómoda. É unha ruta dunha dificultade media. Tamén se recomenda levar unha lanterna.

    O lugar de encontro é Casa Carril en Cornide o sábado ás 21:00 horas. A continuación farase unha pequena explicación do que se vai poder ver durante a andaina para de seguido facer a ruta. Está previsto que a ruta dure ó redor de 3 a 4 horas.

    Esta actividade de posta en valor do patrimonio natural e arqueolóxico está coordinado polo Concello de Teo e o Colectivo a Rula.

    O cartel anunciador desta ruta está realizado por Víctor Santos e utiliza unha foto do arquiveiro municipal Pablo Sanmartín da estación I de Río Angueira en Cornide e un calco do arqueólogo Antonio de la Peña.

    20948433778_d3a1a53d24_k

    _________________________________________________________________

    crtvg7 de maio de 2013

    Bos días

    Un cazador de Muros descobre un petróglifo de catro mil anos de antigüidade

    Nas Pedragueiras, no Concello de Muros, un cazador deu cuns petróglifos escondidos pola maleza. Trátase, segundo o historiador e arquiveiro Pablo Sanmartín, de dúas estacións importantísimas para a arte rupestre galega.
    Os gravados ainda están sen catalogar pero todo indica que pertencen ó ano 2.500 antes de Cristo.Antonio Suárez e Domingo Rama son de Louro, no Concello de Muros, e coñecen estes montes por telos andado desde ben cativos, cando xa eran amigos.
    O fillo de Antonio, cazador coma o pai, chegou á casa coa nova do descubrimento dun petróglifo nas Pedragueiras, zona que hoxe está invadida pola maleza.Domingo Rama, carpinteiro e fotógrafo afeccionado, atopouse un día por casualidade cun colectivo de estudosos da prehistoria, o Colectivo A RULA, e contoulles o descubrimento do seu amigo Antonio. Entre os que escoitaban con atención estaba un historiador e arquiveiro, Pablo Sanmartín.

    Estes dous paneis de arte rupestre de recente descubrimento e ainda sen catalogar están moi cerca do xacemento máis emblemático do concello de Muros, a Laxe das Rodas. Este petróglifo foi descuberto nos anos cincuenta polo mestre franciscano de Domingo e Antonio, o padre Agustín. El iniciou toda unha comarca no amor polos gravados na pedra. Casualidade ou non, entre Muros e Carnota hai máis de 50 estacións de arte rupestre.


    24 de abril de 2013

    La Voz de Galicia

    El gobierno de Muros pedirá que se examine el petroglifo descubierto en O Areal

    J. Sande / A. Gerpe

    La estación de O Areal está sin catalogar. Juanma abelleira ronquete
    El ejecutivo muradano solicitará a Cultura que lleve a cabo un estudio del petroglifo descubierto en O Areal por un cazador, y cuyo hallazgo fue dado a conocer el pasado fin de semana por el vecino de Louro Domingo Rama al colectivo A Rula, integrado por estudiosos de estos elementos prehistóricos.
    La regidora, Caridad González, se refirió ayer a la necesidad de catalogar el yacimiento e incluirlo en el PXOM una vez se determinen sus características. También manifestó que es necesario adoptar las medidas de protección necesarias: «Es necesario preservar estos restos, que tienen un gran valor cultural e histórico».
    Caridad González también aludió a la gran riqueza que tiene el término de Muros, donde se encuentran algunos de los petroglifos más importantes de Galicia. Por su parte, el vecino Domingo Rama, señaló que la pieza posee «moitos gravados e unha elevada decoración».
    Limpieza de las estaciones Sobre las carencias en materia de señalización que, según distintas personas, tienen las principales estaciones de arte rupestre de Muros, la regidora indicó que se llevó a cabo un importante trabajo para que estuvieran perfectamente indicadas. Aunque reconoció que es posible que haya que hacer una revisión para comprobar que no faltan señales.
    Sobre el desbroce de la maleza en los lugares en que se encuentran los petroglifos, Caridad González comentó que hacia la época estival se acometen siempre trabajos de limpieza e indicó que este lluvioso invierno ha propiciado un mayor crecimiento de la vegetación.

    23 de abril de 2013

    La Voz de Galicia

    Un cazador de Muros descubre un petroglifo en el monte O Areal

    Los paneles están sin catalogar en un paraje tomado por la maleza

    X. Ameixeiras

    Los montes de Muros son un verdadero museo de arte rupestre. Entre árboles y vegetación se esconden más de una quincena de estaciones de petroglifos, lo que lo convierten en uno de los municipios más ricos de Galicia en esta modalidad. El pasado fin de semana, un colectivo de estudiosos de este fenómeno prehistórico localizó dos estaciones más que habían sido descubiertas recientemente por un cazador. Se encuentran en el monte O Areal, cerca de la aldea de Taxes y están sin catalogar. Las figuras están en tres paneles distintos próximos entre sí.

    Un colectivo de estudiosos de la prehistoria, A Rula, estaban el domingo en la Laxe das Rodas cuando, de pronto, apareció Domingo Rama Martínez, un carpintero muradán aficionado a la fotografía y a los petroglifos, y comunicó a los presentes que él sabía de uno más del que nadie tenía noticia. El grupo se dirigió entonces hacia el monte O Areal. Y allí estaban los grabados que encontró Antonio Suárez, más conocido como Toñito de Maruja. Se trata, según el historiador y archivero Pablo Sanmartín, de dos estaciones de gran importancia dentro del arte rupestre gallego.

    Fase inicial del rupestre galaico

    Los dos paneles más amplios tienen una serie de cazoletas principales comunicadas con otras secundarias por medio de segmentos y combinaciones de círculos. Uno es más amplio, está en la base y posee mayor cantidad de decoración. El segundo está en una posición más alta. Este es más reducido y algunas de sus figuras están más difusas. No obstante destaca uno de los círculos por su contundencia y ubicación. Podría tratarse de ejemplares correspondientes a la fase inicial del arte rupestre galaico, entorno a los años 2800 y 2500 antes de Cristo. Un poco más alejada, unos cinco o seis metros, hay otra estación en la que se ven dos combinaciones concéntricas unidas por radios.

    En la roca también hay una inscripción que podría ser del siglo XVIII y que tal vez tuviese como propósito fijar el límite jurisdiccional relativo al término de Muros, que es lo que parece indicar.

    La Laxe das Rodas, dada a conocer en 1956 por el maestro de la localidad Agustín González López, está bien señalizada y medianamente cuidada. La maleza avanza poco a poco sobre los paneles, que describen un calendario lunar. La estación está bien indicada y el acceso es fácil.

    Sin embargo, parece la excepción, pues la importancia del arte rupestre del municipio no se corresponde con la atención que recibe. Uno de los ejemplos es la Cova da Bruxa, uno de los conjuntos de petroglifos más importante de Galicia. En este lugar hay figuras antropomórficas, escenas de caza, con imágenes de acoso incluidas; pseudolaberintos, combinaciones de círculos, representaciones de cérvidos y, lo que lo hace especialmente singular, la representación de cánidos, que difícilmente aparecen en este tipo de manifestaciones artísticas.

    Se trata de una de las rocas con más superficie grabada de Galicia. Además, reúne una gran variedad de figuras, desde juegos geométricos hasta representaciones humanas, con figuras de distintos tamaños, lo que hace pensar a los expertos que el autor o autores ya pretendían dar profundidad de campo a las escenas. Uno de los paneles aparece más erosionado que el resto del conjunto.

    Cova da Bruxa

    Los miembros del Colectivo A Rula, que el pasado domingo realizaron un recorrido por los petroglifos muradanos, lamentaron que esta riqueza histórica esté sin señalizar y en medio de un área sin desbrozar. Algún organismo construyó un cierre de madera en Cova da Bruxa pero, en cambio, el área lleva mucho tiempo sin que se haya limpiado la maleza.

    También se quejaron por la imposibilidad de localizar la estación de grabados de Morosa do Paso, desde la que se divisa Muros y su mar, pero la maleza impide ver los dibujos.

    Tampoco hay indicadores para el petroglifo de Naraio, un conjunto de una decena de combinaciones circulares, algunas pseudolaberínticas. Es necesario ser un buen conocedor de esta riqueza cultural para acceder al lugar.

    Integrantes del colectivo A Rula, que realiza un seguimiento muy próximo a todas estas manifestaciones artísticas, indicaron que todo este patrimonio podría ser mejor aprovechado.


    Guardar

    Guardar

    Guardar