Novos petróglifos no val de Folgoso, Compostela.


Pouco a pouco imos completando o catálogo da arte rupestre da nosa comarca. Cremos firmemente que a elaboración dun catálogo o máis completo posible é a base imprescindible para afrontar con garantías estudos de conxunto [1] que aporten luz ás moitas incógnitas que, a día de hoxe, seguen a rodear a estes símbolos gravados na pedra.

Localización dos petroglifos no Val de Folgoso

Presentamos a continuación dúas novas estacións de petróglifos localizadas no Concello de Santiago, así como outros exemplos de gravados de factura recente.

Panorámica da aldea de Folgoso

Na actualidade constan catalogadas na parroquia de Figueiras un total de 6 estacións de arte rupestre prehistórica (Correxíns, O Pedroso, Souteliños, Chan de Figueiras, Codeseda e o petróglifo do Campo).

Plano de Figueiras ca situación dos petróglifos e mámoas catalogadas

De estes, no lugar de Folgoso, só o denominado petróglifo do Campo ou de Folgoso, no que Fernando Alonso Romero e Milagros Torrado Cespón afirman se conserva parcialmente unha representación da constelación de Orión.[2]

Petróglifo do Campo 1. Panel 1

Na ficha do Catálogo de Bens Patrimoniais do actual Plan Xeral de Ordenación Municipal descríbese do seguinte xeito:

Sobre un soporte granítico de pequeno tamaño, cunhas dimensións de 3,75 metros no senso norte – sur e 9 metros no senso leste-oeste, sitúase un conxunto de 6 cazoletas dispostas sen patrón aparente.

O diámetro das mesmas oscila entre os 4 e 7 centímetros e a súa profundidade entre 3 e 5 centímetros, presentando algunhas delas un perfil bastante anguloso e profundo, polo que non se descarta a súa orixe en datas recentes.

O alto grao de afección do soporte como consecuencia da extracción de pedra tradicional impide o coñecemento do conxunto dos gravados en orixe.

Vista do paso do rego desde o petróglifo do Campo 1. Panel 2 en primeiro plano

Ademais deste panel xa coñecido localizamos dous novos paneis. O panel 2 cunha soa coviña e o panel 3 con dúas coviñas. Pese á simplicidade dos motivos estes aportan información de interese xa que evidencian unha maior complexidade dos deseños orixinarios desta estación. Debe recordarse que a peneda está moi alterada por labores tradicionais de cantaría.

Ademais, estes motivos semellan recalcar a interrelación entre esta estación e o paso do rego así como a estación do Rego do Porto Marelo (que logo analizaremos), xa que si nos situamos no panel 1 a visualización dos paneis 2 e o 3 oriéntanos cara eses elementos.

Petróglifo do Campo 1. Panel 2.

A esta estación únense agora outras dúas localizadas nas proximidades, no pequeno val, e que comparten varias características en común, como veremos a continuación.

Petróglifo do Campo 1. Panel 3

Polo que respecta ao denominado Petroglifo do Chans de Figueiras só sabemos o que consta na ficha dos bens catalogados do actual PXOM de Santiago de Compostela. Na propia ficha fálase de unha referencia non localizable na actualidade. Atendendo á descrición é moi probable que se trate de unha confusión con algunha das moitas laxes con múltiples “picadas e tanteos” de canteiros na súa superficie que se distribúen por toda o Chan de Figueiras.

Laxe con marcas dos canteiros no Chan de Figueiras

O petróglifo do Rego do Porto Marelo.

Localízase nun penedo granítico de grandes dimensións situado nunha pequena lomba á beira do regato que lle da nome. As coordenadas UTM son 29 T 532881 4749038 (altitude: 269 m.) O penedo forma parte dun afloramento granítico que descende ata o rego. Un camiño de carro cruza o afloramento quedando o penedo con insculturas ao lado oposto do rego.

Rego do Porto Marelo

A parte situada á beira do regato atópase moi alterada polas actividades extractivas. Polo contrario o penedo no que se conservan as insculturas semella terse librado da acción dos canteiros. Isto puido deberse a que  na súa composición presenta gran cantidade de seixo feito polo que posiblemente tería sido descartado xa que faría que a extracción de pedra con fins económicos non resultase o suficiente rendible.

Petróglifo do Rego de Porto Marelo. Vista xeral do soporte

Descrición dos motivos.

Todos os motivos representados pertencen ao grupo xeométrico. Dividiremos a estación en 3 paneis para facilitar a descripción.

Panel 1. Zona superior

Panel 1. O panel ten unhas dimensións de 9,5 m de longo por 4 m de ancho. Na parte máis alta do penedo consérvanse ata 3 agrupacións de coviñas de diferentes dimensións gravadas nas protuberancias do penedo.

Panel 1. Sector central

O seu diámetro oscila entre os 7 cm e os 9 cm e unha profundidade de entre 1,5 cm e 2 cm. Presentan un alto grao de erosión. Contabilízanse neste panel un total de 20 coviñas e dúas cazoletas cun diámetro de 14 cm e unha profundidade de 5 cm.

Panel 1. Sector inferior

Panel 2. Nun petón próximo ao panel 1. dúas coviñas con unhas dimensións de 7 e 4 cm e  unha profundidade de 0,5 e 1,5 cm.

Petróglifo do Rego do Porto Marelo. Panel 2.

Panel 3. Na zona central da peneda, a máis regular, unha sóa coviña con un diámetro de 4 cm e unha profundidade de 1 cm.

Panel 3

O petróglifo do Campo 2.

Localízase nunha penedía granítica de gran fino que destaca sobre o terreo circundante, dedicado na actualidade a pastos, pese a estar moi alterada por labores extractivas de cantaría. As coordenadas UTM son 29 T 532878 4749543 (altitude: 284 m)

Petroglifo do Campo 2. Vista xeral

A laxe con insculturas se sitúa no cumio do afloramento que en gran parte permanece oculto baixo a terra e a vexetación. Trátase de unha laxe de gran fino de medianas dimensións (4,20 m x 2,80 m) que destaca sobre o nivel do solo. A superficie é bastante regular e horizontal caendo en altura cara ao suroeste consonte á orografía do terreo.

Detalle da combinación co suco radial de saída

Descrición dos motivos.

Todos os motivos representados pertencen ao grupo xeométrico. Componse dun total de 4 coviñas con suco en U moi aberto e unha combinación de dous círculos con coviña central e pequenos trazos radiais pegados á parte exterior do círculo.  Semella un motivo “soliforme”.

Vista xeral con luz artificial rasante

No medio destas figuras hai unha pía con forma de ril aparentemente natural cunha coviña/picada no interior. A combinación circular ten un diámetro de 22 cm, a coviña central 5 cm de diámetro e 2 cm de profundidade, do círculo interior parte un radio de saída. As coviñas exentas teñen un diámetro de 7 e 9 cm e unhas profundidades de 1,5 e 2 cm.

Petróglifo do campo 2

A paixase do Porto Marelo.

Os petróglifos do Folgoso – Porto Marelo, atópanse, como o propio nome evidencia, nun pequeno “porto”, é dicir, nun paso ou acceso no val que orixinou o pequeno “Rego do Porto Marelo”.

Son petróglifos que semellan sinalizar as vías de tránsito naturais a ambas beiras deste regato, cun amplo dominio visual sobre a súa contorna inmediata dominada por amplas zonas de pastos, “As Cortiñas”.

Val do Rego do Porto Marelo

Por outro lado, os petróglifos marcan tamén a liña de transición entre o val e o monte. Resulta significativo que os gravados figuren en afloramentos de bo porte, sendo aínda destacados puntos de referencia na paisaxe, a pesares da significativa perda de volume derivadas da acción extractiva dos canteiros, tal como reflicte a peneda do Petróglifo do Campo 1.

Son, polo tanto, fitos que articulan o territorio desde tempos inmemoriais, e que inevitablemente ollamos o ascender ao monte ou cando baixamos ao val.

Situación dos petroglifos en relación ao rego

Este pequeno chanzo natural no relevo marcaría tamén, en boa medida, a vida cotiá dos poboadores da Idade do Bronce, con poboados situados nas zonas altas ou a media altura, mentres as zonas máis baixas e húmidas do val ficarían deshabitadas e aproveitadas para o pastoreo. Unha pequena bacía fluvial esencial no día a día destes poboados situados na súa redonda inmediata.

Esta mesma disposición entre os petróglifos e a paisaxe repítese noutras zonas da comarca como acontece, aínda que a maior escala, nos petróglifos da Portela de Villestro. Gravados que contribúen a marcar unidades territoriais na Idade do Bronce, un xeito de “humanizar” a paisaxe, e mostra da capacidade do home para apropiarse do medio natural. [3]

Gravuras modernas de Folgoso.

Na entrada ao lugar de Folgoso pola estrada de Figueiras, a man esquerda destaca un penedo granítico de grandes dimensións de gran groso. Na superficie central, a máis horizontal, aprécianse uns deseños cun suco fino elaborados cunha ferramenta metálica que representan un corpo feminino espido sen cabeza nin brazos e pernas incompletas e os órganos sexuais destacados.  Dúas frechas rodean a parte inferior do corpo e sinalan á cintura. A esquerda do corpo un rudimentario corazón. Á dereita 2 peitos “exentos”.

A “venus” de Folgoso

Si seguimos a estrada que nos trouxo ata aquí, aos poucos metros, atopamos na aldea unha especie de praciña asfaltada case na súa totalidade. No centro, nunha laxe de pequenas dimensións a rás de chan, un corazón con siglas no seu interior elaborado con sucos grosos.

Nos penedos situados ao norte da estrada que leva a Folgoso localízanse dous corazóns máis e un laberintoide xunto con unha combinación de círculos concéntricos dos mesmos autores.

Gravado moderno. Corazón

Bibliografía.

  • Alonso Romero, F. e Torrado Cespón, M., “Orión en un petroglifo de Folgoso. Significado simbólico y práctico de los astros”. 2014. Andavira Editora.
  • Bradley, R., Criado, F. e Fábregas, R., “Los petroglifos como forma de apropiación del espacio: algunos ejemplos gallegos”, Trabajos de Prehistoria Vol. 51, 2. 1994. CSIC.
  • Lombao Vázquez, D.“Petroglifos da Comarca de Santiago”. 2014. TFG, Universidade de Santiago de Compostela.
  • “Inventario, catalogación e proposta de delimitación planimétrica dos petróglifos inéditos na comarca de Compostela” realizado polas empresas “Horizonte Norte” e “UAV Galicia” en colaboración co Colectivo a Rula entre novembro e decembro de 2016. Dirección Xeral de Patrimonio Cultural.

Notas.

[1] Apenas existen na actualidade estudos sobre o conxunto dos petróglifos da comarca, a excepción do TFG “Petroglifos da Comarca de Santiago”, presentado no ano 2014 polo membro do Colectivo Diego Lombao na Facultade de Historia da Universidade de Santiago de Compostela. Para o Concello de Teo a publicación do ano 2008 do Colectivo Ollarte, “Petroglifos do Concello de Teo”.

[2] Alonso Romero, F. e Torrado Cespón, M., “Orión en un petroglifo de Folgoso. Significado simbólico y práctico de los astros”. 2014. Andavira Editora.

[3] Son Bradley, Criado e Fábregas os que máis teñen estudado esta función dos petróglifos galaicos. De gran interese é “Los petroglifos como forma de apropiación del espacio: algunos ejemplos gallegos”, en Trabajos de Prehistoria Vol. 51, 2. 1994 para unha mellor comprensión.i

 

Advertisements

Os Petróglifos de Mallos en Santa María de Teo.


Situación.

A estación de arte rupestre coñecida baixo as denominacións de “Laxe da Estivada de Abaixo”, “Laxe da Estivada de Mallos”, “Laxe de Abaixo” ou simplemente “Petróglifo de Mallos”, emprázase no lugar de Mallos na parroquia de Santa María de Teo, coordenadas UTM: 29 T 539261 4733831 [1] e a unha altura de 83 m.s.n.m.

Figura no Catálogo do Patrimonio Cultural de Galicia co código GA15082071 e está incluída na relación de bens patrimoniais protexidos polo actual inventario do Plan Xeral de Ordenación Municipal do Concello de Teo.

Localízase nunha ladeira de suave pendente orientada ao sur/surleste e agochada no medio dun piñeiral do monte de Mallos, moi preto do río Ulla, nas terras máis baixas do val de uso tradicionalmente agrícola na contorna inmediata da aldea.

É esta unha situación pouco habitual entre os petróglifos do Grupo Galaico de Arte Rupestre da Comarca de Santiago, tanto pola súa localización a baixa altitude como pola súa proximidade ao río Ulla (a menos de 500 metros), e tamén pola ampla distancia que o separa das outras estacións rupestres do Concello de Teo coñecidas (as máis próximas atópanse a máis de 5 quilómetros no Monte Piquiño en Luou).

Plano de situación dos petróglifos do concello de Teo

Agás da nova estación localizada na paraxe do Pouso (que analizaremos na segunda parte da entrada), non temos coñecemento doutros xacementos ou achados arqueolóxicos catalogados na súa contorna inmediata nesta ribeira teense.

Plano de situación na ficha do PXOM de Teo do ano 2010

A ruta aos dous petroglifos no noso wikiloc: https://es.wikiloc.com/rutas-a-pie/petroglifos-de-mallos-24290095

1. A Laxe da Estivada de Mallos no tempo.

A estación rupestre da “Estivada de Abaixo” é, despois dos gravados de Ventosa en Ames [2] (debuxados polo magnífico Henrique Campo Sobrino no ano 1909) un dos primeiros petróglifos estudados na comarca de Santiago, sendo publicada por vez primeira no ano 1947[3] polo arqueólogo Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza.

Ramón sobrino Lorenzo-Ruza. Localización descoñecida. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Mais, como o propio autor sinala na súa publicación[4], en realidade as primeiras referencias relativas á laxe datan do ano 1930 cando o arquiveiro da Catedral de Santiago, Juan Pérez Millán, comunica ao pai do autor, o tamén arqueólogo Ramón Sobrino Buhigas a existencia desta estación. De feito, compre indicar que a estación de Mallos xa figura citada no Corpus Petroglyphorum Gallaeciae no epígrafe introdutorio onde sinala:

“el doctor Pérez Millán, profesor de Filosofía y letras en esta ciudad de Santiago, nos comunicó, el día tres de agosto de este año, el descubrimiento de otras estaciones de petroglifos en la parroquia de Teo, cerca de Pontevea”.

Desta cita debemos subliñar o feito de que fala de varias estacións cando posteriormente só figura unha no artigo de Sobrino Lorenzo, a Laxe da Estivada de Abaixo. Curiosamente, e por atoparse ao sur da provincia da Coruña, son os únicos gravados desta provincia que figuran no plano de situación que inclúe a última lámina do famoso Corpus. [5]

1935. R. Sobrino Buhigas. Plano de situación dos gravados do Corpus.

Foi deste xeito como J. Pérez Millán, con lazos familiares na parroquia de Santa María de Teo, posibilitou este primeiro achegamento á laxe de Mallos. Tratábase dun dos ilustres persoeiros da Compostela do momento que figuraban entre o amplo elenco de amizades da familia Sobrino.

Mestre na Universidade de Santiago e do tamén compostelán Colexio Manuel Peleteiro foi un dos chamados “custodios do Códice Calixtino” e considerado, xa no seu tempo, unha eminencia no campo da paleografía e da arquivística. Prolixo conferenciante e experto en temas tan “particulares” como a historia do calendario ou a figura do faraón exipcio Tutankhamon rematou a súa vida profesional afectado por unha grave enfermidade mental que o levou a considerar o Arquivo da Catedral como da súa propiedade, chegando mesmo a subliñar e comentar a lapis o propio Códice Calixtino e outros códices medievais.

Fotografía aérea do voo americano do ano 1956.

Só uns meses despois do achado do Petróglifo do Castriño de Conxo, Sobrino Lorenzo realiza, seguindo as suxestións do seu pai, a súa primeira visita a Mallos. Na compaña do seu incansable colega e guía de expedicións polos montes de Teo, Adolfo Calvo (practicante municipal e veciño de Luou) achéganse ese ano por primeira vez ó petróglifo da Laxe da Estivada de Abaixo, visita que repetiran asiduamente en sucesivos anos, tal é como reflicten as notas do seu interesante diario persoal publicadas por Ángel Núñez Sobrino. [6]

1947. Adolfo Calvo en Mallos. Fotografía de Ramón Sobrino Lorenzo. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Na súa publicación, Sobrino Lorenzo sinala a presenza de:

“círculos concéntricos con cazoletas y líneas radiales, puntos y cruciformes”. Gravados realizados con “surcos, obtenidos por frotamiento continuo sobre el granito, con forma en U muy abierta, de fondo y bordes redondeados”.

O estudo inclúe dúas fotografías da laxe e un interesante deseño das formas e distribución dos motivos nos distintos paneis do petroglifo:

“después de dibujados con signos con tiza, con objeto de hacerlos patentes, obtuvimos, mediante un cuadriculado hecho directamente sobre la misma peña y en papel milimetrado, un dibujo a escala de los grabados, obteniendo a continuación las dos fotografías que publicamos, en una de las cuales se ve este cuadriculado, ilustrándose también en este artículo con el dibujo a escala obtenido”.

1947. R.Sobrino Lorenzo-Ruza. Deseño inicial a lapis dos motivos da Laxe da Estivada. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

O arquivo familiar Sobrino – Núñez que custodia o seu sobriño, Ángel Núñez Sobrino, conserva estes e outros debuxos e fotografías realizados polo arqueólogo nas diferentes visitas, nas que quedan patentes o rigor e meticulosidade do autor no proceso de documentación e rexistro dos gravados, dende o inicial traballo de campo ata o posterior estudo no seu gabinete.

1947. R.Sobrino Lorenzo-Ruza. Deseño final a tinta dos motivos da Laxe da Estivada. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Sobrino Lorenzo subliña as similitudes existentes entre estes gravados de Mallos e os petróglifos do occidente europeo, máis concretamente da Europa atlántica (Irlanda, Escocia, Escandinavia e Inglaterra principalmente). Por outra banda indica a realización con ferramentas metálicas e xa en época histórica dunha das cruces da laxe, a situada sobre a combinación circular de maior tamaño e destaca o feito de que:

“estos cruciformes […] son hechos en épocas antiguas, pero ya históricas, con un fin de cristianización de lugares considerados como de cultos paganos”.

Remata a descrición da laxe aludindo á curiosa disposición das coviñas da zona superior (ao que nós denominamos panel 1) que, ao seu parecer, semellan representar algunha forma antropomorfa, idea que finalmente desbota, facendo unha interesante crítica aos perigos que poden producir o feito de achegarse a estas manifestacións artísticas con ideas preconcibidas dende o presente.

1947. R. Sobrino Lorenzo. Panel 1. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

Despois da atención prestada por estes autores ó xacemento, incomprensiblemente durante un prolongado período de tempo a estación permaneceu oculta pola densa vexetación ficando case esquecida para a comunidade científica, e incluso levou a algúns investigadores a considerala desaparecida, como así o recolle María Jesús Soto Barreiro na súa tese doutoral do ano 1986 onde sinala:

“R. Sobrino Lorenzo – Ruza dará a conocer en 1947 un estudio parcial sobre los petróglifos de los Mallos con una sucinta reseña que caerá en el olvido no pudiendo ser localizado posteriormente”. [7]

1947. R. Sobrino Lorenzo. Panel 2. Fondo Núñez-Sobrino (Arquivo Municipal de Teo).

A seguinte referencia á laxe é a sinalada polo arqueólogo Manuel Lestón, quen para a elaboración do catálogo arqueolóxico do PXOM de Teo [8], no ano 2001, localiza só unha parte da laxe entre a vexetación e realiza unha pequena descrición apoiándose no sinalado por Sobrino Lorenzo.

Lestón describe os motivos do seguinte xeito:

“na parte superior da laxe pode observarse unha combinación circular composta por 2 círculos concéntricos con cazoleta central, de aproximadamente 22 cm. de diámetro, e ó sueste desta hai 8 cazoletas de pequenas dimensións. Na parte inferior da laxe obsérvase unha gran combinación circular, moi mal conservada debido a que se encontra na zona empregada polos rapaces para escorregar, e nas súas proximidades 2 pequenas cazoletas, e 2 cruces modernas”.

Camiño de acceso á fraga

Xa no ano 2008 edítase a primeira guía dos petróglifos do Concello de Teo elaborada polo grupo Ollarte, un grupo de mozos e mozas de posgrao da Universidade de Santiago, que realizou unha completa labor de baleirado das fontes e do inventario dos petróglifos coñecidos ata ese momento. Na ficha dedicada ao petróglifo de Mallos seguen a descrición anteriormente citada de Manuel Lestón.

Non foi ata o ano 2012 cando o Concello de Teo, con motivo da realización dunha andaina pola beira do río Ulla [9], limpa e acondiciona o acceso á laxe logo de permanecer varias décadas entre os toxos e as matogueiras. Preto de 60 participantes [10] asistiron á primeira visita guiada a estación realizada polos técnicos municipais e membros que hoxe integran o Colectivo A Rula.

Visita ó xacemento na ruta Goza do Ulla 2012. Arquivo Municipal de Teo

Esta iniciativa permitiu que na actualidade a laxe poida ser visitada con certa comodidade pois o concello realiza limpezas periódicas na súa contorna e no camiño de acceso. Agardemos tamén que en breve se instalen carteis de sinalización e informativos na zona para facilitar á localización e interpretación dos gravados ós visitantes.

1.1 O interese suscitado no Colectivo.

O interese que suscitou o petróglifo no Colectivo da Rula, logo da ruta realizada polo Concello, animounos a realizar varias visitas ao petróglifo para seguir indagando sobre esta interesante estación da beira teense do Ulla e iniciar deste modo o seu estudo. O obxectivo final era analizar ó pormenor o grao de conservación dos gravados xa estudados previamente, así como o de achegar unha descrición o máis completa posible dos novos motivos localizados.

Mapa localización dos xacementos de Mallos

1.2 Mallos, un enclave histórico á beira do Ulla.

Iniciamos a análise histórica destas paraxes da bacía do Ulla baleirando as vellas fontes bibliográficas e documentais para deste modo tratar de coñecer un pouco mellor a historia e contexto do lugar onde se atopa o petróglifo. Curiosamente volvémonos atopar con outro ilustre arquiveiro da Catedral, Antonio López Ferreiro, quen na súa “Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela” do ano 1899 sinala que:

“en los confínes de la parroquia de Trobe con la de Teo, en el lugar de Mallos, hubo una iglesia dedicada a San Paio, que a principios del siglo XIV aún era parroquial. Es probable que esta iglesia date de los tiempos próximos al martirio de San Payo”. [11]

Localización das estacións e camiños antigos. IGN – ca.1940

Segundo os nosos informantes de Mallos, nos anos cincuenta do pasado século aínda quedaban restos desta antiga igrexa, hoxe desaparecida, nun lugar próximo situado a tan só 200 metros ao suroeste da Estivada de Mallos. Segundo Antonio Maceira Gago [12], foi neste lugar de Mallos onde residiron, a principios do século X, os pais do neno Paio, sobriños do Bispo Nausto que vivía á súa vez no veciño lugar de Trobe. O propio López Ferreiro sinala na súa obra como algúns dos bispos que tiñan:

“sus sedes en países dominados por los árabes, se refugiaron en la diócesis compostelana”.

Mais estes bispos refuxiados na diocese compostelá non se detiveron en Iria, senón que se asentaron en varias “granxas ou distritos” do interior do val na procura de maior seguridade. Nausto fica deste xeito en Trobe (no actual concello de Vedra), nun dos pequenos cenobios que existían na bacía do Ulla.

Na igrexa parroquial de Santo André de Trobe, situada a quilómetro e medio de Mallos, aínda hoxe se conserva a súa lauda sepulcral encaixada nunha parede interior da igrexa, e onde se pode ler unha inscrición [13] na que se eloxian as virtudes do prelado ao longo do seu periplo vital e que Fermín Bouza Brey considera

“por su ornamentación y sus caracteres epigráficos como la que mejor acusa el mozarabismo en Galicia bajo la influencia de lo mozárabe leones”. [14]

Sartego do bispo Nausto

Segundo López Ferreiro é de supoñer:

“que asistiesen a los funerales de su entierro [15] en Trobe, sus sobrinos Hemogio, que al poco tiempo fue Obispo en Tuy, y los padres del santo niño Pelayo (que lembremos residían en Mallos), mártir en Córdoba, que a la sazón contaría cinco ó seis años”. [16]

Ficha do sartego na Biblioteca Dixital Cervantes

Por outra banda, esta zona foi tamén un enclave relevante e estratéxico para o control do río Ulla para os Arcebispos de Compostela. Varios investigadores [17] (Antonio López Ferreiro, Pedro Varela Castro, Manuel Reimóndez Portela, Henrique Neira, Andrés Tarrío Barreiro, Manuel Gago, etc) sitúan na marxe estradense do Ulla, ó carón da Carballeira do Vao no lugar de Cora, o coñecido “Castelo da Insua” ou “Torre da Insua de Vea”. Trátase dunha fortificación documentada xa no século XIV que pertenceu á Mitra Compostelá mais foi cedida em varias ocasións, ao longo do tempo, a diferentes casas nobiliarias do val da Ulla.

Formaba parte dun antigo sistema de defensa e control do río (no que tamén figuraban outras casas – fortes como a Torre da Barreira ou a Torre do Maíndo), no que

“os sucesivos arcebispos nomeaban os casteleiros da torre, que directamente eles mesmos ou indirectamente a través dun terceiro se deberían dedicar, xunto cos homes baixo o seu mando, a garanti-la seguridade da zona de influencia da torre e en especial dos camiños e pontes máis próximos a ela, facilitando a circulación de persoas e bens cara a Santiago e dende alá cara a outros lugares e protexéndoos de eventuais bandidos”,

segundo nos relatan os investigadores Henrique Neira o e o finado Andrés Tarrío nun artigo publicado na revista “A Estrada. Miscelánea Histórica e Cultural“. É iste un  interesante estudo que da conta dos diferentes enfrontamentos e litixios entre os nobres que exercían de “casteleiros” do señorío da Torre da Insúa e os Arcebispos de Compostela polo control da mesma.

Imos só destacar o primeiro dos enfrontamentos no que o propio arcebispo Santiago Lope de Mendoza achégase á casa forte da Insua para recuperar a autoridade sobre a mesma, enfrontándose ós Núñez de Isorna que desobedeceran as súas ordes. O arcebispo aproxímase co seu exército precisamente dende os campos de Mallos, onde lembremos estaría a antiga igrexa parroquial situada a escasos metros ó norte da Insua. Iníciase entón a dura loita no que as “hostes” do arcebispo son atacadas con artillería “con tronos et con bonbardos et con uiratones” dende a Torre.

Estes enfrontamentos repetiranse ó longo do s. XV ata a destrución do castelo polos irmandiños, logo de resistir un heroico asedio durante varias semanas.
A última referencia ao Castelo procede do romántico e misterioso relato do escritor Barcia Caballero que recolle o xornal “El Heraldo Gallego” o 30 de abril de 1879,

“corrían acerca de esta torre los más estraños relatos; haciendo subir su antigüedad a una fecha fabulosa y atribuyéndole extravagantes orígenes”.

Na actualidade esta ribeira teense conta cun importante arboredo protexido entre as aldeas de Agromaior e a contorna de Mallos, conformando un espazo natural privilexiado que comeza no linde mesmo do Concello de Vedra na foz do río Pereiro no Ulla logo de pasar pola ponte da Dorna, un enclave onde aínda hoxe se conservan as ruínas de centenarios muíños na paraxe que foi escenario das vivencias do último barqueiro teense, José Rial, veciño de Mallos.

2. Descrición da estación.

E é aquí, neste importante enclave histórico e natural, onde se localiza esta interesante estación de arte rupestre ó ar libre. O seu estudo permitiunos constatar que se trata dun dos petróglifos máis interesantes e con maior número de motivos insculturados do Concello de Teo, xunto ós xacementos xa máis coñecidos da Pedra Bicuda de Loureiro (na parroquia de Luou) e Río Angueira en Cornide (na parroquia de Calo).

É un pequeno milagre que na actualidade se conserve este conxunto se temos en conta a súa situación, moi preto da aldea e rodeado de terras de intensa actividade agrícola [18], gandeira e forestal (nas últimas décadas), que veñen soportando unha forte presión antrópica sobre o medio natural nunha zona moi afectada polo minifundismo que caracteriza estas paraxes da ribeira teense.

Plano da división parcelaria e localización dos xacementos

Descrición do soporte.

O afloramento rochoso no que se atopan os gravados sitúase nun suave desnivel orientado cara ao surleste, nunha zona inicial da pendente que progresivamente descende cara o Ulla.

Ao carón da laxe situábase, ata hai uns anos, un enorme piñeiro manso que empregaban os veciños como referencia para a súa localización. Unha gran tormenta derrubouno hai uns doce anos e hoxe aínda permanecen no lugar os restos da súa gran “cachopa”.

Trátase dunha laxe granítica de boas dimensións, de gran fino que presenta unha forma bastante irregular que se adapta á pendente do terreo, apenas sobresaíndo sobre o nivel do chan no seu extremo sur e algo máis no extremo noroeste onde chega a alcanzar case un metro de altura (0,93 cm). Conta cunhas dimensións de 8,08 x 4,98 m.

A parte inferior da laxe semella ter continuidade baixo a camada de terra vexetal polo que non podemos desbotar a posible presenza doutros motivos aínda soterrados.

Co obxecto de facilitar a descrición do conxunto e seguindo as características morfolóxicas da laxe e a propia descrición xa realizada por Sobrino Lorenzo, dividiremos o afloramento en dous paneis principais. O Panel 1 na zona NO, e o Panel 2 na S – SL.

Panel 1. O situado máis ao norte é a parte do afloramento que máis sobresae sobre o nivel do terreo. Pese a súa irregularidade presenta superficies con tendencia á horizontalidade, mais pouco uniformes, divididas en tres partes por diáclases de considerable profundidade e largura. De estas superficies divididas por tres fracturas naturais a situada máis ó sur presenta unha superficie máis convexa, característica esta que aproveitou o gravador. As outras dúas superficies son de menores dimensións e maior horizontalidade. As superficies máis verticais orientadas cara o leste tamén foron utilizadas para gravar algúns motivos.

Mallos, panel 1

Panel 2. Presenta unha superficie máis regular e menor altura que a do panel anterior, e unha moderada inclinación seguindo o sentido do terreo. A zona central, onde se atopa o motivo principal, é a superficie mais regular, en tanto que nos bordes oeste, norte e leste a superficie tórnase máis irregular.

As superficies máis erosionadas, en boa medida por procesos de meteorización, son precisamente as pequenas protuberancias que se concentran nos bordos laterais en ambos paneis e tamén no sector central do afloramento.

Estes sectores teñen tamén unha cor moi clara, case branca, que posiblemente está indicando unha maior presenza de seixo. Nestas superficies hai pouca presenza de liques e musgos, ó contrario do que sucede coas superficies máis regulares, como son a parte superior do panel 1 e o sector central do panel 2 inclinado, que presentan cores máis escuras e abondosos liques e musgos.

Panel 2. Sector central

2.1 Descrición dos motivos.

A observación do afloramento baixo diferentes condicións, con luz natural e artificial, en mollado e en seco, a distintas horas do día e tamén de noite, e a través dos diferentes modelos de fotogrametría dixital realizados, revelounos a presenza de numerosos gravados en boa parte da superficie da laxe, na súa maior parte motivos de tipo xeométrico con sucos abertos en U e bordes redondeados, xunto á presenza de cruciformes e outros motivos con sucos en V con bordes de arestas vivas.

Panel 1.

Na parte superior, a zona máis ó norte, figura un conxunto de coviñas de diferentes formas e tamaños, un total de 14 (12 de forma circular e 2 de forma alongada), agrupadas entorno a un cazoleta de maior tamaño e de forma elíptica (18 cm de longo). Unha agrupación de coviñas que se estenden o longo duns 80 cm de longo por 60 cm de ancho.

Fotogrametría do panel 1 con lenda

As coviñas de forma circular oscilan dos 14 ós 5 cm. de diámetro cunha profundidade media duns 2 cm. Existen outras 5 coviñas illadas fora desta agrupación e unha pequena cruz (18 x 16 cm) ó norte situada á rentes do chan de suco ancho con 3 coviñas nos extremos de 3 dos seus brazos.

Varias coviñas do grupo sinalado comunícanse entre si por medio de pequenos sucos lineais, destacando unha pequena agrupación de catro coviñas unidas formando unha pequena cruz. Esta zona do panel 1 foi na que Sobrino Lorenzo comentaba, de xeito xocoso, que lle lembraba á forma dun rostro ou cara

“con ojos, naríz, patilla en lado derecho y un adorno como un sombrero, con dos palos o plumas salientes”.

Pormenor do Panel 1

Á marxe das coviñas e cazoletas completan este primeiro panel 6 combinacións de círculos concéntricos, varias situadas nos “petóns” ou protuberancias da laxe. Dúas delas situadas na zona máis elevada do panel foran xa identificadas no seu día por Sobrino Lorenzo e son as que teñen un mellor estado de conservación. Trátase dunha primeira combinación de 30 cm. con 3 aneis e coviña central con radio de saída cara o sur (número 1) e unha segunda combinación circular de 14 cm. formada por dous aneis e coviña central (número 2) de onde parte outro suco que enlaza co radio de saída da primeira combinación.

Panel 1. Combinación número 5

Unha diáclase que percorre esta parte central do panel divide esta zona coa parte leste da rocha onde figuran tres novas combinacións de pequeno tamaño (12, 10 e 9 cm. de diametro respectivamente) formadas unicamente por dous aneis e coviña central (números 3 e 4(2)). Dúas das combinacións figuran unidas por un suco. Finalmente no eixo central entre dúas liñas de fractura figuran 3 cazoletas illadas, unha pequena combinación de dobre anel (número 5) e coviña central situada o carón da diáclase (8 cm), e posibles restos doutras combinacións incompletas (número 6) practicamente inapreciables polo elevado grado de erosión que presenta esta parte do penedo.

Panel 1. Fotogrametría

Panel 2.

No segundo panel rexistramos ata 6 combinacións moi erosionadas ó localizarse na zona empregada polos rapaces da aldea para escorregar a xeito de tobogán e nos petóns laterais tamén moi degradados a causa da erosión natural. Tamén figuran varias cruces e outros motivos históricos de difícil interpretación.

Panel 2. Fotogrametría con lendas

Preside este panel a combinación de círculos concéntricos (número 1) emprazada na parte central que é a de maior tamaño de todo o xacemento (50 cm.), posúe 5 aneis moi erosionados (os dous exteriores incompletos) con coviña central. Un motivo que figura tamén nos diferentes deseños realizados por Sobrino Lorenzo.

Panel 2. Vista xeral

No bordo superior da combinación aparece unha cruz histórica (letra A) e unha aspa (X) sobreposta no centro, ambas realizadas cunha ferramenta metálica e insculturadas sobre o motivo prehistórico. Xusto encima da cruz e baixo tres coviñas que forman un triangulo contemplamos outros símbolos de reducido tamaño (letra C), un pequeno rombo (◊) e unha posible cruz grega.

Panel 2. Detalle do cruciforme central

Na parte superior do Panel, ó norte, figuran restos de tres combinacións (números 2, 3 e 4) practicamente imperceptibles pola forte degradación que sofre a rocha. Están situadas case nunha disposición horizontal e en paralelo sendo a de maior tamaño a situada no centro duns 35 cm de diámetro e 2 aneis (Falta segunda foto coas lendas). As outras combinacións de 11 e 10 cm (tamén moi deterioradas) sitúanse á esquerda e dereita da combinación de maior tamaño e posúen 2 e 3 aneis respectivamente, ambas con coviña central.

Panel 2. Zona superior

Os modelos fotogramétricos confirmaron a existencia dos gravados que logramos localizar nunha das visitas nocturnas ó xacemento. Xusto na parte inferior desta combinación central figuran dúas cruces (B) tamén históricas (unha delas moi parecida a cruz do sector central) e media ducia de pequenas coviñas sen orde aparente. O repertorio de motivos históricos complétase cunha nova cruz aillada (17 x 19 cm) na zona lateral ó NO deste segundo panel (foto).

Panel 2. Pormenor

No bordo leste da rocha existen dous círculos (número 5) formando una especie de oito (∞), elaboradas cun suco fino, probablemente sexan coetáneos os outros gravados históricos. No interior dun deles hai gravada outra pequena cruz. (Ver foto)

Finalmente no extremo inferior da rocha, ó Sur, consérvase un anel circular duns 20 cm de diámetro (restos dunha combinación?) e, no lateral oeste, unha última combinación (número 6) conformada por 3 aneis. Ambas foron gravadas aproveitando as protuberancias naturais de dous petóns da laxe.

Panel 2. Petón (número 6)

2.2 Tipoloxía dos motivos.

Motivos xeométricos ou abstractos.

Combinacións circulares. En canto ás combinacións circulares das 3 combinacións xa sinaladas por Sobrino e Lestón pasariamos a falar de 12 combinacións circulares de diferente tamaño e tipoloxía, que van dende os círculos simples ata as combinacións de cinco aneis concéntricos, con coviña central na maioría dos casos.

Panel 1.

Unha das características de boa parte destas combinacións circulares é a da súa adaptación á morfoloxía da laxe, as combinacións circulares acomódanse ás protuberancias naturais do afloramento granítico.

Panel 2. Zona inferior

É este un aspecto que tamén caracteriza a outros petróglifos da comarca, como acontece nos petróglifos da Pedra da Nave de Mourigade en Ames, Bouza Abadín en Dodro ou O Valado 1 na Portela de Villestro en Compostela. Esta característica prodúcese en catro das combinacións circulares que son as de maior tamaño a excepción da gran combinación central situada no panel inferior inclinado da rocha, que está gravada nunha superficie máis lisa e regular.

Panel 2. Combinación moi erosionada

Lamentablemente algunhas das combinacións atópanse moi erosionadas e son case imperceptibles nunha visita diurna ó petróglifo, incluso contando con boa luminosidade como acontece ó abrente ou no solpor.

Panel 1. Combinacións circulares con luz natural

Coviñas. Á marxe das combinacións circulares aprécianse tamén, como sinala Sobrino Lourenzo, coviñas e outros sucos e trazos moi erosionados. As coviñas ou cazoletas son de diferentes dimensións e formas, e localízanse por toda a superficie da laxe, aínda que sobresaen polo seu número as situadas na parte superior do panel 1 e na zona central do panel 2, xusto encima da combinación de maior tamaño. No panel 1 destacan as dúas cazoletas ovaladas rodeadas por un pequeno grupo de coviñas irregulares pero xa cunha tendencia máis circular. Os diámetros oscilan entre os 18 e 2 cm, e a profundidade entre os 5 e 2 cm, sendo a maioría de dimensións medias ou pequenas.

Panel 2, extremo inferior

Motivos históricos.

Cruces e outros. Motivos que podemos relacionar coa “cristianización da laxe” como sinalaba no seu día Sobrino Lorenzo, gravados elaborados cunha ferramenta metálica. Entre eles destaca unha cruz cunha aspa superposta (X) que figura ben representada no deseño do ilustre arqueólogo. É posible que se trate dunha representación arcaica dun crismón ou lábaro coa representación do monograma de cristo XP. A súa vez figuran próximos outros símbolos de pequeno tamaño de difícil interpretación (varias cruces, rombos, círculos rebaixados, etc…).

R. Sobrino Lorenzo-Ruza. Motivos do Panel 2. Cruciforme e combinación circular

Podemos constatar tamén a presenza de polo menos 4 cruces de época histórica máis  distribuídas pola superficie da rocha, e unha quinta na bordo superior da rocha, mais neste caso con sucos máis abertos e rematada en tres dos seus apéndices con pequenas coviñas. A súa localización, factura e relación con outros motivos prehistóricos dificultan a súa adscrición cronolóxica.

Panel 2. Cruciforme, coviñas e aneis

Esta tipoloxía de gravados históricos podería estar relacionada coa existencia da antiga igrexa parroquial de Mallos (situada a pouco máis de 200 m) e mesmo co xa referido pasado histórico deste enclave.

Superposición dos motivos históricos sobre os prehistóricos.
Pode constatarse en polo menos dous casos que dúas cruces se superpoñen parcialmente ás combinacións de círculos concéntricos no panel 2. O resto de motivos que pola súa factura poden ser considerados realizados en épocas históricas foron gravados en superficies “secundarias”, nos laterais dos paneis, superficies non empregadas aparentemente en época prehistórica.

2.3 Grao de conservación.

Á erosión producida polos axentes natural únese a xerada pola acción antrópica continuada ó longo do tempo. Neste senso debemos recordar que, como sinala Sobrino Lorenzo, Manolo Lestón e lembran os veciños de Mallos, a superficie da laxe foi empregada polos mozos como “pedra escorregadoira” a modo de tobogán.

Mallos. Panel 1

No Concello teense é bastante habitual atoparnos con este tipo de laxes ao longo da súa xeografía, hai laxes “escorredías, escorrédeas ou escorregadoiras” moi coñecidas polos seus veciños en Cacheiras, Luou e Teo. Laxes que constitúen todo unha referencia na paisaxe dende antigo. Incluso no propio Monte Piquiño en Luou existe na paraxe do Chan do Pouso un interesante petróglifo con interesantes aliñamentos de coviñas que os veciños denominan “A Laxe da Pena Escorredía”.

3. O petróglifo do Pouso. Unha nova estación en Mallos.

Durante o proceso de estudo do petróglifo de Mallos o pasado verán chegou ata nós a nova da posible existencia doutra estación con gravados rupestres localizada a tan só uns centos de metros de distancia da xa coñecida.

Petróglifo do Pouso. Vista xeral

Dende a vella cita de Sobrino Buhígas no corpus, que daba a entender a posible presenza de varias estacións, sospeitabamos que podería haber outras estacións en Mallos. E efectivamente, un grupo de mozos de Mallos localizou ao pé do vello camiño que dende a aldea de Mallos conducía ao río unha segunda laxe con gravados. Foi o seu propio descubridor Manuel Campos, veciño de Mallos, quen nos guiou por primeira vez ata a paraxe do Pouso, nunha primeira visita que contaba tamén coa presenza do concelleiro teense, Xurxo Francos e do técnico municipal de deportes Gonzalo Carrillo.

Logo do rexistro dos gravados procedeuse a súa catalogación realizada en colaboración coa empresa Horizonte Norte que en decembro de 2016 realizou a ficha estándar correspondente figurando con código GA15082112, agardando tamén que en breve se sume á relación de xacementos xa protexidos polo actual PXOM do Concello aprobado no ano 2010.

O Pouso. Vista xeral da laxe.

3.1 Localización e descrición do soporte.

Sitúase no medio dun camiño que atravesa o monte de Mallos non lonxe da encrucillada que conforma co sendeiro que leva á gran fraga de Agromaior. De feito unha antiga e desgastada rodeira de carro atravesa a laxe e divide en tres paneis ou sectores os diferentes gravados. O petróglifo figura na chamada paraxe do Pouso situada a uns 400 metros ao SE da Laxe da Estivada, coordenadas UTM 29 T 539614 4733603.

O Pouso, Fotogrametría

Tratase dunha laxe de gran fino de pequenas dimensións (4,16 x 1,80 m) case a rentes do chan. A súa altura máxima é 0,60 cm. Ten forma alongada no eixe leste/oeste, con unhas dimensións de 9,4 m no eixe NW-SE por 3,3 m. no eixo SW-NE. A superficie presenta unha forma irregular con tendencia á horizontalidade. Non podemos desbotar a posible continuidade do afloramento granítico por debaixo do terra, sendo posible a presenza de novos gravados aínda descoñecidos.

3.2 Descrición dos motivos.

A superficie atópase profusamente gravada concentrándose os motivos presentes en determinados sectores. Estes motivos son na súa totalidade coviñas de diferentes dimensións e formas. Contabilízanse un total de 44 coviñas (5 no sector este, 36 na zona central e 3 máis no sector oeste). As dimensións das coviñas oscilan entre os 20 cm. de diámetro da máis grande aos 3 cm. da máis pequena. En canto á profundidade varía entre os 6 e 1 cm. Presentan unha pátina regular e uniforme con bordes redondeados e moi suavizados. Completan o repertorio de gravados algúns sucos lineais (algúns con trazos perpendiculares) moi erosionados no bordo superior da laxe.

Vista xeral cenital

A distribución dos motivos transmite no espectador unha sensación de desorde, acumulándose as diferentes figuras sen orde aparente ou perceptible. Algunhas delas case unidas con escasa separación (horror vacui).

É interesante sinalar a presenza, ao igual que ocorre na estación de Mallos 1, de coviñas alongadas con forma elíptica. Feito que se repite tamén noutras estacións de arte rupestre da comarca como os petróglifos do Vilar en Ames ou Monte de San Miguel en Compostela.
Nesta laxe figuran un total de 4 coviñas ovais presentando formas bastante irregulares algunha de elas, especialmente dúas que poderían chegar a interpretarse como posibles podomorfos.

Detalle posibles podomorfos

3.3. Grao de conservación.

Podemos sinalar que, en termos xerais, o grado de conservación dos motivos é boa. Pode que a simplicidade dos motivos, que se reducen a coviñas de distintas formas, permitiu que soportaran ben os efectos erosivos dos distintos axentes presentes.

4. Cronoloxía.

Atendendo ao análise xeral dos motivos insculturados en ambas laxes obxecto de estudo podemos inscribilas dentro do denominado Estilo Atlántico datable temporalmente na Idade do Bronce, e polo tanto como pertencentes ao coñecido como Grupo Galaico de Arte Rupestre.

Petróglifo do Pouso

Non obstante, segundo a técnica de realización dos gravados temos que falar por unha banda de gravados prehistóricos que poderían terse realizados nun só momento ou ben en diversos períodos da prehistoria (sendo gravados inicialmente as combinacións que se adaptan á forma das diferentes protuberancias da laxe e posteriormente as combinacións que figuran na superficie máis lisa e regular). A diferenza doutros petróglifos da comarca non se aprecian procesos de reavivado destes motivos prehistóricos.

Por outra banda, estarían os diferentes motivos históricos (cruces de diferente formas, aspas, círculos…) realizados con ferramentas metálicas e que poderiamos datar no medievo ou xa en época Moderna, relacionados posiblemente co proceso de “cristianización” dun lugar de culto previo aínda que non podemos desbotar vinculación dalgunha cruz coa marcación de antigos lindes parroquiais ou de propiedade.

5. Conclusións.

Agardamos que ese pequeno estudo das laxes de Mallos contribúa a conservación e difusión entre a cidadanía desta importante mostra de arte rupestre prehistórico ó ar libre que presenta unhas características singulares, tanto polos diferentes gravados insculturados como pola súa situación xeográfica. Dúas laxes con morfolóxicas diferentes aínda que posúen gravados coas mesmas características.

Agradecemos finalmente aos veciños de Mallos (en especial a Manuel Campos e os propietarios da parcela da Estivada de Abaixo)e a Ramiro Viqueira (veciño de Calo) os datos achegados ó Colectivo, a súa colaboración e o interese que amosaron en manter e protexer estes interesantes bens patrimoniais ata agora case esquecidos deste recuncho da beira do Ulla, ao Concello de Teo polo labor de difusión desta importante paraxe a través das rutas realizadas e a Guillermo González Raviña por facilitarnos datos sobre a personalidade de quen foi o seu mestre, don Juan Pérez Millán.

Bibliografía.

  • Bouza Brey, Fermín. “Lauda sepulcral de Nausto Obispo de Coimbra”. Estudios sobre la monarquía asturiana, Oviedo 1971.
  • Lestón, Manuel. “Catálogo de Xacementos Arqueolóxicos do Concello de Teo”, Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, Xuño – Xullo, 2001 (Revisado no ano 2006). Código no catálogo: GA15082079
  • Lombao Vázquez, Diego. “Petróglifos da Comarca de Santiago”. Santiago de Compostela. 2014. Proxecto fin de Grao Inédito. Universidade de Santiago de Compostela.
  • López Ferreiro, Antonio. “Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela. Santiago”, 1898-1909. Imprenta y Encuadernación del Seminario Conciliar Central. Tomos I a XI.
  • Maceira Gago, Antonio M. “O Arciprestado de Ribadulla”. Fundación Caixa Galicia. A Coruña. 2001
  • Neira Pereira, Henrique. “Vedra da prehistoria ós inicios do século XX”. Departamento de Cultura do Concello de Vedra. 2006.
  • Neira, Pereira, Henrique, “Sobre a Torre da Ínsua de Cora”, in A Estrada. Miscelánea histórica e cultural. Número 10. 2007.
  • Nota con la copia del texto de la inscrición funeraria del obispo Nausto, que fue enterrado en la iglesia de San Andrés de Trobe. Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.17??. Consulta do 28 de maio de 2013.
    http://213.0.4.19/FichaObra.html?portal=111&Ref=306614
  • Núñez Sobrino, Ángel. “Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza (1915-1959): El trayecto vocacional de un arqueólogo”, En Pontevedra: Revista de estudos provinciais. N. 21. Deputación de Pontevedra. 2006
  • Sobrino Buhígas, Ramón. “Corpus petroglyphorum Gallaeciae”, Seminario de Estudos Galegos. 1935. Edicións do Castro. Edición facsimilar 2000.
  • Sobrino Lorenzo – Ruza. Ramón. “Un petróglifo en Mallos, Ayuntamiento de Teo (A Coruña)”. En Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Lugo. III, p. 23-24 (1947); pp.61-64.
  • Sobrino Lorenzo – Ruza. Ramón. “Bronce Mediterráneo y Atlántico. Noticias 134, 136”. Noticiario Arqueológico Hispánico 1 (1953). p. 193-194.
  • Soto Barreiro, María José. “Los petroglifos prehistóricos de la comarca compostelana”. Santiago (tese de licenciatura inédita). Universidade de Santiago de Compostela, 1986
  • VV.AA (OLLARTE). “Os petróglifos do Concello de Teo”. Ollarte: unha mirada ao patrimonio. Ed. Concello de Teo. 2008
  • VVAA. “El municipio de Teo en Unión de Teo y Vedra”. En: Revista Unión de Teo y Vedra. Órgano oficial de las Sociedades Agrarias de Teo y Vedra (1935). N.300. p.5-30

Notas:

[1] Datum: WGS 84.
[2] Petroglifos da Peneda Negra e as Laxes do Monte Castelo.
[3] Sobrino Lorenzo – Ruza, R. “Un petroglifo en Mallos,  Ayuntamiento de Teo (La Coruña)”. Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Lugo. III, pp. 23-24 (1947): pp. 61-64.
[4] Sobrino Lorenzo – Ruza, R. (1947). p. 61.
[5] Neste plano de situación aparece sinalizadas con tres puntos as localizacións da zona de Mallos.
[6] Núñez sobriño, Ángel. “Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza (1915-1959): El trayecto vocacional de un arqueólogo”. Pontevedra: Revista de estudos provinciais, nº 21. (2006).  “29 de Febrero de 1948 – Estuve en Mallos (Teo) viendo nuevamente los petroglifos que conocía”.
[7] Soto Barreiro, M.J. “Los petroglifos prehistóricos de la comarca compostelana”, Universidade de Santiago de Compostela , Tese de Licenciatura inédita. 1986.
[8] Lestón, M. “Catálogo de Xacementos arqueolóxicos do Concello de Teo“. Dirección Xeral de Patrimonio, Xuño – xullo 2001 (Revisado no ano 2006). Código no Catálogo: ga15082079
[9] http://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=3242458
[10] Entre os participantes figuran varios membros da familia propietaria da parcela onde fica o petroglifo.
[11] López Ferreiro, Antonio. “Historia de la Santa Apostólica Metropolitana Iglesia de Santiago de Compostela”. Santiago, 1898-1909. Imprenta y Encuadernación del Seminario Conciliar Central. Tomos I a XI.
[12 Maceira Gago, Antonio M. “O Arciprestado de Ribadulla”. Fundación Caixa Galicia. A Coruña. 2001
[13] http://www.cervantesvirtual.com/obra/nota-con-la-copia-del-texto-de-la-inscripcion-funeraria-del-obispo-nausto-que-fue-enterrado-en-la-iglesia-de-san-andres-de-trobe/
[14] Bouza Brey, Fermín. “Lauda sepulcral de Nausto Obispo de Coimbra”. Estudios sobre la monarquía asturiana, Oviedo 1971.
[15]Nausto finou o 21 de decembro do ano 912.
[16]Sucedeu o martírio en Córdoba o 26 de xuño do ano 925.
[17]Outros autores a sitúan no lugar da Insua en Luou.
[18]O topónimo “estivada” fai alusión o proceso que consiste na roza, queimado e a posterior preparación dun anaco de monte para ser cultivado con trigo ou centeo. As ortofotos do vó americano de 1956 amósanos a parcela nunha zona adicada a este tipo de produción agrícola.

Solsticio de inverno no Monte Piquiño


Achegámosvos unhas imaxes e vídeo dunha aliñación arqueoastronómica no solsticio de inverno entre os outeiros do Meau e o Outeiro do Ledo na área arqueolóxica do Monte Piquiño no Concello de Teo.

Plano de situación dos petróglifos

Dende o Petróglifo do Meau poidemos contemplar a saída do sol xusto por riba da peneda do petróglifo do Trono do Raíña situado na cima do outeiro do Ledo.

O sol semella despois ir subindo pouco a pouco polo outeiro. Á vez os raios de sol van acariñando e iluminado as dúas combinacións de círculos concéntricos do petróglifo do Meau, dispostos nun panel inclinado que recibe a luz nunha proxección case diagonal.

Trátase dun evento astronómico que só podemos observar nestas datas do ano e que foi localizado e está a ser investigado polo especialista da Rula neste campo, Antón Bouzas.

Vandalismo no petróglifo do Meau

A nota negativa das xornadas de observación foi o estado no que nos atopamos o petróglifo do Meau. Alguén procedeu a eliminar os musgos onde se sitúan os gravados puidendo provocar graves alteracións que poñen en risco a boa conservación dos gravados.

situación do Pico Sacro e Trono da Raíña

Fose feito de boa ou mala fe o que debe ser evidente para todo aquel que visite un petróglifo é que debemos evitar exercer calquera tipo de forza mecánica sobre a superficie onde se conservan os gravados que poida alterar definitivamente a pátina conformada ó longo do tempo.

Berdoias, terra de megalitos, petróglifos e fidalgos.


A Rula voa de novo cara novos horizontes detrás de antigos misterios que noutrora ilustres viaxeiros deixaron pendentes.

Os membros deste pequeno Colectivo sentimos especial devoción por aqueles recunchos do país nos que agroman antigos lugares que forman parte intrínseca da nosa historia aínda que ás veces non nos decatemos con facilidade, e, cómpre por tanto, prestarlle a nosa atención.

Así é que foi un todo un desafío o convite do Concello de Vimianzo para colaborar na organización dunha xeira nocturna pola parroquia de Berdoias que terá lugar o vindeiro día 4 de agosto.

Estades todos convidados!

 Berdoias, na terra de Soneira

San Pedro de Berdoias, no suroeste da Terra de Soneira, conserva unha boa mostra da antiga arquitectura tradicional que nos últimos tempos foi esmorecendo case que por completo na Costa da Morte, antigas edificacións produto do seu singular pasado histórico e berce dunha das familias fidalgas máis importantes da Costa da Morte, os Lema.

Primitiva casa da familia Lema en Berdoias. 1607. Fotografía. Manuel Rial

Á súa orixe remóntase ós tempos nos que o rei Filipe II, a finais do século XVI, lles concede o título de fidalguía ós irmáns Pedro e Alonso de Lema en recompensa polos servizos prestados na guerra das Alpujarras fronte os mouriscos de Granada. Fidalgos protexidos pola coroa que serían membros importantes do Santo Oficio da Inquisición (fundado polos Reis Católicos).

Foi, precisamente, Alonso de Lema, descendente do primeiro Alonso de Lema, o que levanta a primitiva casa de Berdoias no ano 1607, segundo recolle a inscrición do lintel da porta de entrada principal do inmoble:

“ESTA CASA ISO AL(ONS)º DE LEMA FA/MILIAR DEL S(ANTO) OFI(ICIO)º. AÑO DE 1607”.

Completa a inscrición os gravados dunha espada e unha palma, emblemas do “Santo Oficio de la Inquisición” presentes en moitos dos brasóns de edificios desta antiga institución distribuídos por toda a península. O referido Alonso de Lema figura como “comisario” da Inquisición no informe do proceso ás seis “meigas de Carantoña” (Vimianzo) que se custodia no Arquivo Histórico Nacional. Este comisario xogou un papel fundamental na liberación das presuntas bruxas, lideradas por Beatriz Fernández, e que procesara e torturara previamente o xuíz de Laxe ata lograr a súa confesión.

Detalle da inscripción

Segundo as crónicas foi este Alonso de Lema, home sensato e de importante peso político, o que sufragou tamén a construción da igrexa parroquial de Berdoias, no centro da parroquia e no lugar no que seu pai mandara facer a capela da Nosa Señora da O, trasladada ó lugar de Grixoa. Así o testemuña unha inscrición no exterior do muro sur da capela maior e o seu propio anagrama gravado nunha das claves da fermosa bóveda estrelada do seu interior.

A Arquiña dos Mouros

Estudos previos

Berdoias é tamén foco de atención para os estudosos do Megalitismo dende a primeira metade do século XX. A chamada Casota de Freáns ou “Arquiña dos Mouros” foi unha das antas estudadas polo matrimonio alemán dos Leisner durante a súa estadía galega na década de 1930, feito que lle outorgaría sona internacional. Os seus deseños e fotografías amosan que o dolmen non sufriu graves alteracións e modificacións nos últimos oitenta anos.

Casota de Freáns na decada de 1930. Fotografía G. Leisner

Posteriormente, A Casota, foi estudada por moitos outros autores como Luis Monteagudo, quen no ano 1948 documentaba con planos e deseños o dolmen e os seus gravados (que xa documentaran previamente os Leisner). Precisamente L. Monteagudo (1948), e posteriormente o arqueólogo Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza (1953), foron os primeiros autores en tentar plasmar en mapas e planos a situación das antas da Costa da Morte coñecidas a principios da década de 1950.

Deseño dos Leisner da Casota de Freáns. ca. 1930

Nestas últimas décadas cómpre salientar os traballos do profesor A. Rodríguez Casal que dirixiu o proxecto de “conservación e revalorización sociocultural do Patrimonio Megalítico da Costa da Morte (2001-2004)”. Un traballo que serviu de base o anunciado “Parque Megalítico da Costa da Morte” prometido pola Xunta de Galicia hai máis de 15 anos, e que aínda hoxe semella lonxe da súa necesaria execución a pesar da aprobación do consello da Xunta en 2016. O dolmen da Berdoias é un dos seleccionados para formar parte deste gran parque arqueolóxico.

Pormenor do mapa arqueolóxico elaborado por R. Sobrino Lorenzo Ruza no ano 1953. Borrador inicial

Así este monumento figura nos monográficos e guías de carácter turístico que no seu día publicaron asociacións como NERIA e o SEMESCOM (Seminario de Estudos da Costa da Morte), entidades que destacaron na loita pola protección, conservación e posta en valor do patrimonio megalítico nestas terras.

Deseño de L. Monteagudo. 1948

Descrición

As pequenas dimensións da Casota de Freáns, a súa forma e a ausencia de corredor e de estrutura tumular levou ós investigadores a incluílo no grupo de arcas megalíticas antecesoras das cistas da Idade de Bronce cunha datación aproximada entre o 2.500 e 2000 a. C. Neste senso, garda certa semellanza coa chamada “Fornela do Aplazaduiro” no veciño concello de Laxe.

Arquiña dos Mouros ou Casota de Freáns na actualidade

O dolmen atópase ó pé dun camiño tradicional que bordea a ladeira dun pequeno outeiro situado a pouco máis de 800 m da aldea. Posúe unha planta rectangular formada por 3 lousas verticais e unha cuberta monolítica de bo porte que mide 2,40 m x 3,50 m. A entrada oriéntase ó leste e ten unha lonxitude de 2,70 metros, unha altura media de 1,70 m e alcanza uns 10 metros de perímetro. A lousa de cabeceira fica acaroada a un muro lindeiro dunha parcela que se atopa á mesma altura que a cuberta do monumento.

Chama a atención o ben traballados e encaixados que están os diferentes esteos, o que debeu permitir o uso do dolmen como almacén ou refuxio para os pastores e veciños de Berdoias ata os nosos días, como reflicten dous pequenos rebaixes nos esteos laterais que permitían pendurar algún tipo de estante. É probable que este uso continuado ó longo do tempo sexa a causa de que o monumento chegara ós nosos días en bo estado.

Á marxe da súa singular estrutura cómpre destacar os gravados dos tres esteos verticais nas súas caras internas. Coviñas e cruces se distribúen dun modo peculiar o que levou a varios autores a falar de posibles representacións de constelacións, no que cada coviña estaría a representar unha estrela.

Nesta liña o arquitecto Emilio Fonseca Moretón publicou en 2009 un artigo no que trata de probar a presenza de todo un mapa estelar de hai catro mil anos de antigüidade gravado nos esteos da Casota dos Mouros. Deste xeito, e entre outras constelacións, a Osa Maior figuraría representada na parede oeste ou de cabeceira durante o equinoccio de outono.

Non obstante, e aínda que efectivamente na configuración das coviñas poida recoñecerse unha figura semellante ao carro da Osa Maior tornado cara arriba, esta posición correspóndese mais ben co equinoccio de primavera de hai 5000 – 4000 anos. Engadíndolle a isto a discrepancia existente entre o número de coviñas fronte ao de estrelas e considerando a ausencia de paralelismos claramente recoñecibles noutros casos similares, esta hipótese semella polo de agora dubidosa ou dificilmente demostrable.

Coviñas e cruces na lousa da cabeceira do dolmen. Posible representación da constelación da Osa Maior

Na parte exterior da lousa de cubrición, na zona pegada ó muro da leira, existe tamén unha cruz histórica, realizada cunha ferramenta metálica, que semella unha antiga marca de termo. No outro extremo do esteo figuran dúas coviñas.

Os petróglifos de Pedrouzos

Situación e descuberta dos gravados

Malia todo, o foco de atención das nosas visitas (non podía ser doutro xeito) son os chamados petróglifos de Pedrouzos. Trátase de dúas estacións situadas a escasos 50 metros unha da outra, nun outeiro da paraxe de Pedrouzos a pouco máis de 500 metros ó suroeste da aldea. Desde o outeiro tense un amplo domino visual sobre o val situado na súa contorna, cunha extensa pradería cara oeste e unha zona de monte ó leste con recentes plantacións de eucalipto tras a vaga de incendios que afectaron á zona nesta última década (2001, 2008, 2010 e 2015).

Plano de situación dos petróglifos de Pedrouzos na aldea de Berdoias (Vimianzo)

Os primeiros gravados foron localizados o 16 de novembro de 2003 por uns cazadores veciños do zona, segundo recolle unha nova do xornal “La Voz de Galicia” do 25 de xaneiro de 2004.

Só uns días despois o incansable Roberto Mouzo, un dos grandes defensores do patrimonio da comarca, localizou a segunda estación. Este enxeñeiro técnico, membro de numerosos colectivos e asociacións culturais da zona, foi tamén o autor dos primeiros e únicos debuxos do petróglifo -ata o momento- que incluiría no gran mapa do “Roteiro Megalítico pola Terra de Soneira” editado polo Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte no ano 2005, asociación da que tamén foi un dos seus maiores impulsores.

Fotografía da descoberta en 2003 dos petróglifos dos Pedrouzos. La Voz de Galicia. 27/01/2004

Descrición dos gravados

Debido a forte erosión que presentan moitas das figuras de ambas estacións fíxose preciso a elaboración de múltiples modelos 3d para poder precisar a descrición dos gravados e así tratar de amosarllos correctamente ós asistentes da xeira nocturna do vindeiro día 4 de agosto.

Distribución dos gravados en 4 paneis. Os Pedrouzos 1

O resultado final permitiunos localizar novos gravados que con luz natural era imposible apreciar. Deste xeito agora podémosvos ofrecer unha descrición pormenorizada e completa dos diferentes motivos insculturados.

Distribución dos gravados en 4 paneis. Os Pedrouzos 1

Asemade, a análise baseada nestes modelos e o estudo das súas características formais, técnicas empregadas e deseños dos diferentes motivos prehistóricos veñen a apuntar a unha mesma autoría e cronoloxía en ambas estacións e probablemente tamén no petróglifo do Outeiro de Recosto en Boallo situado a 1.800 m ó NO (preto do linde con Muxía) e co que gardan evidentes semellanzas formais e estilísticas.

A primeira estación localízase nunha ampla laxe granítica de gran fino situada na cima dun Outeiro de 261 metros de altitude. Os gravados distribúense en catro paneis con múltiples deseños de tipo xeométrico que podemos datar no período de transición entre o Calcolítico e a primeira Idade do Bronce, é dicir ca. 2100 – 1.600 a. C.

Pormenor dos gravados do Panel 2. Estación 1 dos Pedrouzos

Empezaremos a descrición dos diferentes paneis seguindo a orientación E-O. O primeiro panel está situado na parte superior da laxe nunha zona plana aínda que con certa inclinación cara o leste. Conserva unha combinación circular formada por tres aneis e coviña central cun radio de saída que parte da coviña central e descende pola rocha ata unha zona degradada pola acción dos canteiros. A dereita da combinación cara o NO hai unha pequena agrupación de 5 coviñas.

Na parte central da rocha, na zona máis chá, figura o segundo panel que contén tres novas combinacións de círculos concéntricos con tres aneis. Conforman unha agrupación sen apenas espazos libres entre os motivos situándose a máis grande encima das outras dúas. O grao de erosión dificulta a súa visualización, sobre todo a de maior tamaño, duns 40 cm de diámetro. Completan o panel varias coviñas illadas e restos doutras posibles combinacións practicamente esvaecidas.

Pormenor dos gravados do Panel 3. Estación 1 dos Pedrouzos

O terceiro panel, na zona máis afundida da rocha e na parte norte da laxe, presenta numerosas coviñas e cazoletas de diferente tamaño distribuídas por toda a súa superficie de xeito aparentemente arbitrario, ficando algunhas delas unidas por sucos moi esvaecidos.

O derradeiro panel sitúase na parte máis elevada e tamén menos uniforme. Por todo o bordo superior da peneda hai unha longa liña de coviñas e cazoletas, na zona lateral cara o oeste figuran máis coviñas, moitas delas rodeadas dun pequeno anel e outras agrupadas dentro dun suco que as rodea.

Tamén existen restos de polo menos dúas combinacións de círculos concéntricos con dous aneis e coviña central. Na parte sur deste último panel existen tres pequenas combinacións, unha delas practicamente imperceptible de dobre anel, otra con tres aneis e coviña central e unha última dun só anel e tamén con coviña no centro. Por último, na zona norte hai unha última combinación circular de dobre anel e cun suco de saída que descende uns 15 cm polo lateral da laxe orientada ó oeste.

Pormenor dos gravados do Panel 4. Estación 1 dos Pedrouzos

En resumo, esta primeira estación conta con cando menos 9 combinacións circulares aínda que existen evidencias dun número moi superior de gravados desta tipoloxía.

A segunda estación atópase nunha laxe do mesmo afloramento granítico pero situada na zona menos elevada. Os gravados figuran case a rentes do chan, e na superficie máis plana da rocha de formas moi irregulares e moi alterada pola acción extractiva dos canteiros. Está a menor altitude (250 m.s.n.m.) ca a primeira estación e preto da actual pista de acceso que bordea a aldea e sirve de acceso ás diferentes parcelas da zona.

Vista xeral da Estación 2 dos Pedrouzos

Os gravados figuran ó longo dun único panel lixeiramente inclinado cara ó sur e orientados cara un outeiro próximo situado ó sur a maior altitude. Estes gravados só son visibles cando nos achegamos a escasos metros deles polo súa cara suroeste, xa que o resto da superficie da peneda oculta o panel insculturado.

Como a primeira estación esta tamén presenta gravados de temática abstracta e carácter xeométrico pero a morfoloxía de sucos (máis ancho e fondo) e a diferente tipoloxía dos motivos representados indícanos que estamos ante un panel gravado en diferentes períodos (debido a procesos de reavivado e/ou a incorporación de novos motivos, se ben a maioría serían de adscrición prehistórica.

Modelo 3D da Estación 2

Seguiremos de novo a orientación E-O para describir as diferentes figuras agrupándoas en tres zonas. Na zona máis oriental do panel localízanse as dúas figuras de maior tamaño, a primeira é unha combinación circular de 3 aneis e coviña central que ten acaroada pola parte superior unha forma rectangular alongada moi erosionada e dividida en dúas seccións e unida á combinación por dous pequenos trazos. Na parte inferior da combinación tamén ten unido un círculo simple dividido en dúas partes por un suco que se prolonga fóra do anel en dirección sur. A continuación, unha segunda combinación que é a de maior diámetro das localizadas (uns 45 cm) e composta por catro aneis e coviña central. Ó seu carón un deseño ovalado dividido no seu interior en pequenos cadrados de cantos redondeados que proporcionan á figura unha forma que recorda a de balón de fútbol á figura.

Pormenor da Estación 2. Gravados históricos e prehistóricos

Pechan esta primeira zona de gravados, unha pequena cruz sobre un círculo, dous aneis unidos en forma de 8 e restos doutros motivos, probablemente círculos e pequenas combinacións unidas por sucos.

Na zona central e inferior do panel, case a rentes do chan polo que non é doado a súa percepción, figuran outras tres combinacións circulares dispostas de xeito semellante ó   segundo panel da primeira estación, unha combinación de maior tamaño con 4 aneis e dúas máis pegadas de inferior diámetro con dobre anel, unha delas con coviña central. Acompañan as combinacións pequenas coviñas illadas sen orden aparente.

Vista xeral da Estación 2

Na parte superior do panel constan 3 novas combinacións rapidamente identificables pola súa boa conservación e ancho suco con sección transversal en “U”.

A maior delas posúe 3 aneis e coviña central e ten acaroada unha estraña forma rectangular moi irregular segmentada en catro seccións por dous sucos, un perpendicular que parte da coviña central da combinación circular, e outro en horizontal, unido a unha diáclase natural, que divide o deseño en catro cadrados, os dous inferiores moi irregulares. A fenda horizontal prolóngase cara o oeste e serve de elemento delimitador inferior das outras combinacións situadas ó lado esquerdo da principal, situadas unha sobre a outra e unidas por un suco. Ambas teñen dobre anel, coviña central e suco de saída. A localizada na parte superior conta tamén cunha pequena forma ovalada unida á combinación pola súa parte inferior e seccionada a metade polo suco de saída que une ambas combinacións.

A combinación principal desta composición e os cadrados acaroados na súa parte inferior dispostos seguindo o suco lineal que parte da coviña central forman un curioso deseño que lembra outras composicións xeométricas noutros petróglifos galegos (Petróglifo do Monte Castelo e Peneda Negra en Ames, Petróglifo da Devesa da Rula 2 en Santiago, Petróglifos do Monte da Calvela en Vilarmaior, etc) que, coa cautela debida, poderían representar de xeito esquemático figuras humanas.

Na parte máis occidental da laxe e illada das anteriores, existe unha nova combinación de dobre anel e coviña.

Xunto ós motivos prehistóricos completan o repertorio iconográfico outros motivos de factura histórica (presentan diferente feitura e tipoloxía) que fican na parte inferior e central do panel ó carón dos motivos prehistóricos, sen alteralos e respectándoos. Trátase de cruces simples e cruces dobres con brazos rematados en círculos, cruces con pés circulares, formas en phi grego (φ), e outros motivos de difícil descrición polo seu deficiente estado de conservación. Estas cruces cos extremos adornados con formas esféricas ou pomos posúen certa similitude con outros conxuntos rupestres localizados noutras áreas arqueolóxicas galegas (petróglifo do Agro do Crego en Compostela ou o Petróglifo do Monte de Camoiras en Lugo) e interpretados como fitos para a delimitación de propiedades e xurisdicións tanto eclesiásticas como señoriais. Neste senso, podemos deducir unha posible relación coa delimitación dos coutos de Berdoias e Boallo que estableceu en 1622 o fidalgo Alonso de Lema. Desta forma “marcaban” unha laxe que xa posuía unha forte carga simbólica previa para os veciños coñecedores destes antigos gravados o que reforzaría a súa autoridade. Porén, a presenza das cruces pode relacionarse tamén con antigos rituais de cristianización dun lugar de culto pagán.

É nesta segunda estación onde se aprecian pequenos danos debidos ós incendios forestais dos últimos anos como pequenas fragmentacións da capa exterior ou alteracións na cor da patina que cobre a súa superficie da rocha en varias zonas.

Modelo 3D da Estación 2 dos Pedrouzos

Interpretación dos gravados

As laxes do Outeiro de Pedrouzo representan arquetipos clásicos do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre elaborados coa tradicional técnica do dobre suco propio da meirande parte dos petróglifos galegos sobre o característico soporte granítico de gran fino. A pesar de localizarse nunha zona onde a arte rupestre era case descoñecida hai só uns anos -lonxe dos núcleos clásicos de estudo da arte rupestre galega- estamos diante dun conxunto excepcional polo importante número de gravados representados, entre eles 17 combinacións de círculos concéntricos de diferentes tamaños, sen dúbida o elemento máis representativo da arte rupestre galaica e tamén do occidente atlántico europeo. Mais é probable que sexan só unha pequena parte dos existentes no seu día pois a zona presenta mostras evidentes dunha intensa actividade de extracción por parte dos canteiros dende hai séculos.

Visita previa co técnico de patrimonio de Vimianzo

O emprazamento nun outeiro granítico situado a media altura sobre o val coincide tamén coa paisaxe tradicional presente noutras áreas arqueolóxicas con arte rupestre galega.

Polo que respecta á interpretación dos gravados, segue a ser este un tema polémico entre os investigadores pois a maior parte dos motivos representados carecen de paralelos no mundo real como acontece nas laxes de Pedrouzos. Malia todo, semella que a súa realización está directamente relacionada co universo simbólico e ideolóxico destas comunidades asentadas na contorna próxima ós conxuntos rupestres.

Estes gravados que constitúen, por tanto, un representación colectiva da súa realidade social e do seu imaxinario común, un intento de “humanización” do espazo vital destas comunidades polo que é fundamental non só respectar os xacementos senón tamén preservar o seu contorno inmediato, chave para a explicar o seu posible significado.

Petróglifo de Boallo

Neste senso, os estudos realizados agora polo colectivo a Rula revelan unha peculiar e concreta disposición dos gravados en relación coas posicións da Lúa durante a idade do bronce. Analizada a configuración do horizonte observable desde a posición topográfica dos gravados e comparándoa coa posicións acadadas polo noso satélite en determinadas datas significativas, resulta que os petróglifos de Pedrouzos están situados estratexicamente para poder monitorizar os movimentos da Lúa durante o lunasticio maior.

Neste ciclo que se repite cada 18,61 anos, a Lúa acada as posicións extremas saíndo e poñéndose mais ao norte e ao sur que o sol durante os solsticios. Efectivamente, durante o ano do lunasticio a Lúa alterna estas posicións extremas cada mes, aínda que coincidindo únicamente estas posicións extremas coas lúas a novas e cheas durante os solsticios do inverno e do verán. Así, desde o petróglifo de Pedrouzos 2 pode verse sair a Lúa na posición extrema sur do lunasticio sobre o Castro de Sarteguas, o monte de 515 msnm que domina o seu horizonte. Paralelamente, a posición dos outros gravados de Pedrouzos 1 coincide coa que resulta precisa para poder controlar a posición extrema norte do lunasticio sobre o anterior de Pedrouzos 2.

Por conseguinte, pode concluírse que a posición topográfica de ambos gravados. un no alto do outeiro e o outro ben afastado cara abaixo ata lograr a precisa perspectiva requirida, fan desta estación un caso bastante excepcional cuxa correlación astronómica resulta imposible de explicar por efecto do azar.

Existen mais casos de petróglifos onde podemos atopar aliñacións arqueoastronómicas relevantes (pendentes de publicación), pero neste en concreto, o feito de que unha das aliñacións sexa totalmente antrópica con gravados situados en ambos extremos da liña observador – observado denota unha evidente intencionalidade.

Paradoxalmente, os petróglifos de Pedrouzos revelan mais información sobre quen fixo os gravados que sobre os propios motivos representados. Se ben descoñecemos aínda o que pretendía representarse, pois non pode establecerse unha correspondencia directa entre tipoloxías e eventos astronómicos concretos, si poden inferirse certas conclusións interesantes. Únicamente unha observación sistemática, repetida e transmitida ao longo de xeracións permitiría explicar satisfactoriamente o manexo dunha “astronomía do horizonte” empírica e precientífica como a que atopamos aquí.

O caso de Pedrouzos (entre outros) apuntaría por tanto á existencia dunha caste probablemente sacerdotal, que efectuaba observacións astronómicas rituais coa funcionalidade do manexo dun calendario prehistórico. Monteagudo xa interpretou hai tempo este tipo de outeiros como altares. Desde a perspectiva aquí prantexada, Pedrouzos representaría daquela un auténtico “altar da Lúa”. Nesta mesma liña, estes petróglifos ofrecerían tamén outra información relevante, pois se ben os cálculos astronómicos deste estudio foron realizados para unha data de hai 4500 anos, a variación das posicións da Lúa nun lapso de tempo de 1500 anos en adiante apenas se desprazou un cuarto de grao (medio disco lunar), indicando que o carácter de “altar lunar” de Pedrouzos se axustaría mellor á Idade de Bronce ca a épocas posteriores.

Conclusión

Dende o Colectivo agardamos que este pequeno estudo e a posterior xeira nocturna sexa só un punto de partida para novos traballos en prol da conservación e futura posta en valor desta interesante área arqueolóxica do lugar de Berdoias. Un proceso que obrigatoriamente debe iniciarse coa súa catalogación (aínda pendente) e inclusión no Inventario Arqueolóxico Municipal que posteriormente deberá recoller o futuro e necesario PXOM de Vimianzo. A delimitación de áreas de protección e amortecemento permitirá loitar contra posibles danos ocasionados polo paso de maquinaria pesada empregada na industria forestal nesta zona. De igual xeito, é fundamental manter un perímetro de protección limpo de broza ó carón das estacións para evitar novos danos no caso de novos incendios.

Rematamos agradecendo ó Concello de Vimianzo, e en especial ó seu tecnico Manuel Rial, polas xestións que permitiron a realización desta actividade.

Bibliografía

Notas de Prensa

Información da Ruta por Berdoias:

Wikiloc Colectivo A Rula

 

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

As faixas de protección do patrimonio no monte: a transformación dunha debilidade nunha oportunidade para unha infraestructura verde(social e ecosistémica)


Os incendios forestais do verán de 2016 afectaron gravemente a moitas áreas de petróglifos galegos. Este rico patrimonio cultural está en serio risco de desaparición, así como os miles de castros e mámoas espalladas polos nosos montes, que tamén están nun estado de abandono case xeralizado.

28102898554_98b09f532b_k

Vista xeral da Devesa da Rula tralo lume deste verán

A arte rupestre galega ao ar libre pode datarse entre o inicio da idade do bronce ata principios da idade do ferro. Estes gravados aparecen preferentemente a media altura, en torno a brañas e lugares favorables para o aproveitamento estacional da gandería, ou en pequenos outeiros penedíos das serras litorais e prelitorais. Considerados a nivel macro territorial, adoitan distribuírse ao longo de vellos camiños e rutas históricas que conectan a costa co interior, a través dos grandes vales e depresións que estruturan o relevo da Galicia occidental.

_utf-8_b_tw9udgvzigrlienhyw1h77-9bybkzxnwb2lzigrvigk_-_utf-8_b_bmnlbmrpbybkzsbbz29zdg8gzgugidiwmtyuanbn_

Vista xeral tras os lumes deste verán en Porto do Son

Descoñecemos practicamente a súa función e significado, aínda que podemos interpretalos como un xeito de apropiación do territorio, pois se adscriben ao período da nosa historia no que a tecnoloxía metalúrxica consolidou unha agricultura sedentaria mais intensiva que a previa do megalitismo, que conduciu finalmente ao xurdimento dos primeiros núcleos de habitación permanentes.

A conservación dos petróglifos galegos, ao igual que a das mámoas, castros e outros elementos, corresponde loxicamente ao ámbito e competencias do patrimonio, pero calquera esforzo pretendido ou realizado neste eido enfróntase a un problema sistémico de difícil solución: localízanse maioritariamente no monte, e o monte representa un fabuloso reto pendente para a sociedade galega do século XXI.

propiedademonteGalicia é un pais de montes, dado que mais de dúas terceiras do seu territorio son monte (68%) e unicamente existe un 30% de superficie agraria útil, onde se instalan os solos profundos, chans e produtivos. Aínda hoxe os cidadáns galegos, tanto urbanos como rurais, teñen interiorizado que os montes rozábanse para fertilizar aos cultivos permanentes (precisándose de dúas a cinco hectáreas de monte para manter unha hectárea de cultivo). Ademais disto servían para o pastoreo extensivo e o cultivo de cereal en “estivadas” (alternancias de cereal con barbeitos de toxos ou xestas durante varios anos) que practicaban os mais desfavorecidos, mediante a roza, queima e sementeira de parcelas de matogueira. mapaforestal

As vellas fames non só quedaron marcadas na mentalidade galega, pois deixaron tamén a súa pegada na paisaxe debido ás crises malthusianas, que desencadearon intensos procesos migratorios expulsando habitantes por centos de miles durante os séculos XIX e XX.

Sabemos por estudos paleobotánicos que un gran bosque atlántico primixenio cubriu Galicia ata o megalitismo. Nel prosperaban especies actualmente desaparecidas ou moi diminuídas, árbores como os teixos, as ulmeiras, os tilos, as faias e os pradairos, que se acompañaban de especies menos vigorosas como as abeleiras, os acivros, espiños, abruños, capudres, loureiros e outras. Estas formacións cheas de biodiversidade, e dominadas por inmensos carballos, rebolos e sobreiras de ata  500 ou incluso mil anos de idade, comezaron a ser desprazadas polos cultivos e matogueiras durante o neolítico.

petrosmasterplan-1Os nosos primeiros gandeiros vagaron polas serras atrás do gando, abríndose paso co lume e os machados de pedra, para sementar o cereal e fundar as primeiras agras e lugares habitados. A ocupación do territorio espallouse polas alturas, mais doadas de controlar polo lixeireza dos solos e a facilidade de desprazamento, en contraste coa selva impenetrable acantonada nos fondos de val. Cada unha das seguintes etapas históricas representou un renovado avance colonizador, baixando das alturas e ocupando os vales, expandíndose progresivamente como testemuñan os castros da segunda idade do ferro ou as fundacións baixomedievais.

A explosión demográfica inducida pola introdución do millo e a pataca desembocou no mínimo histórico de extensión dos bosques naturais a principios do século vinte. Previamente no século anterior extinguírase practicamente toda a gran fauna bioindicadora de bosques nativos que nos quedaba. Por volta dos procesos desamortizadores e a privatización e división dos montes comunais do século XIX, desapareceron os cervos de Galicia e os últimos osos dos montes de Oseira e o Candán. A mediados do século XX xa non quedaba en Galicia practicamente nada das comunidades animais e vexetais nativas dos bosques antigos.

Despois do colapso do sistema agrario tradicional nos anos sesenta, o xeneralizado abandono do rural no cambio de século deixou unha paisaxe ecoloxicamente desestabilizada e altamente inflamable. A desaparición das rozas tradicionais, da gandería extensiva e a ausencia de grandes herbívoros silvestres, combinadas coa maior produtividade forestal de Europa e unha seca estival de un a tres meses (o gradiente de norte a sur) fai medrar o mato vizosamente durante o ano para logo arder ciclicamente cada 6 ou 7 veráns, producindo un cóctel explosivo sen parangón noutras terras atlánticas ou mediterráneas.

cortasmadeiraA política forestal das últimas catro décadas continuou coa repoboación forestal practicamente exclusiva de especies pirófitas, promovendo o cultivo dos eucaliptos sen límite ou control efectivo. O sector forestal determina absolutamente todo que se fai nos nosos montes, sen outro criterio real que o produtivo, orientando toda a normativa vixente á madeira de baixa calidade.

Galicia produce o 50% das cortas anuais de España, o 43% da madeira serrada, o 33% dos taboleiros e o 35 % de pasta de papel. Segundo a Confederación de Empresas da Madeira (Confemadera) en 2014 cortáronse en Galicia 7,5 millóns de metros cúbicos por valor de 280 millóns de euros. Incluíndo a primeira e segunda transformación, o total do sector representou o 3,25 % do PIB galego, creando 20.000 empregos directos.

xestionmonte-conservacionpatrimonio-5Segundo o Consello de Contas, durante o quinquenio 2008-12 a Xunta gastou cada ano uns 150 millóns de euros na súa política forestal, dos que 100 millóns foron destinados á extinción de incendios. Isto entre en contradición co vixente Plan Forestal de Galicia (1992-2032), que tiña previsto un 13,20% para extinción fronte ao 86,80% para fomento das políticas forestais (ordenación, prevención e industria). Asemade incumpre o obxectivo de dedicar o 3% do orzamento autonómico ao sector, cando realmente estase a investir o 1,44%.

A propiedade dos montes galegos repártese nun exiguo 2% de titularidade pública, un 30% de montes veciñais en man común e un 68% de propiedade privada, que corresponde a 672.000 propietarios particulares, dos que se estima que entre un 30% e un 20 % son absentistas (ao non realizar ningún tipo de xestión).

Así, o tamaño medio da explotación forestal oscila entre 1,5 e 2,0 hectáreas  (Xunta de Galicia, 1992), sendo a parcela forestal media de 2.300 m2 (MMA, 2002), o que representa un atranco, pois as superficies inferiores a un terzo de hectárea adoitan ser rexeitadas polas empresas de tala e compra de madeira debido a súa insuficiente rendibilidade.

petrosmasterplan-2Unha política forestal correspondente a unha sociedade suficientemente civilizada e desenvolvida  perseguiría unha xestión sostible do monte, garantido o uso múltiple integrado das tres funcións fundamentais que este pode desempeñar: a ECONÓMICA, coa produción de madeira, froitos, pastos, cortizas, caza, pesca, cogomelos, plantas aromáticas, etc.; a AMBIENTAL coa regulación do ciclo da auga, a conservación dos solos, o sumidoiro de CO2 e a conservación da biodiversidade de fauna e flora; e finalmente a SOCIAL, orientada ao ocio, a educación, o turismo, e por suposto a conservación do patrimonio.

A realidade actual é que a administración gasta mais de 100 millóns de euros anualmente para protexer unha colleita anual de madeira que apenas alcanza os 300 millóns de euros, resultando que os custos de extinción non se corresponden coa contraprestación dun uso múltiple do monte, que atenda as funcións ambientais e sociais ademais das económicas.

petrosmasterplan-3Por tanto a pregunta obvia sería: se a industria e propietarios se benefician dun aporte público que pode alcanzar o 40% do valor do cultivo, non debería a cidadanía recibir a cambio o manexo ecolóxico e social dunha certa porcentaxe de superficie do monte?

Tal vez un quinto ou unha décima parte da porcentaxe do gasto, correspondéndose a entre un 10 ou un 20 % da superficie do monte? Porque os mais de dous millóns de cidadáns que non son propietarios teñen que sufragar cada ano os gastos de extinción? Resulta evidente que debido a que ninguén quere que o seu pais arda polos catro costados, pero se cadra vai sendo hora de equilibrar un pouco a balanza e recibir algo a cambio mais alá de evitar que ardan as vivendas espalladas polo territorio.

_utf-8_b_umv4zw5lcmfjae-_vw4gzg9zigv1y2fsaxa_-_utf-8_b_d__-___filename_1__g9zigrlc3bvaxmgzg8gsw5jzw5kaw9fra_-_utf-8_b_zxrhbgxlicbk__-___filename_2__bybwzxry77-9z2xpzm8gzg8_-_utf-8_b_ien

Pirófila retoñando na súa salsa

Na Galicia mais oceánica, entre o Miño e o Eo, os lumes poden correr de punta a punta atravesando un continuo de eucaliptais, pinares e matogueiras, sen apenas atoparse con bosques nativos de caducifolias que os deteñan. A rede hidrográfica de ríos e regatos xunto coas brañas e turbeiras do monte (actualmente afogadas por especies pirófitas) deberían empregarse para intercalar un mosaico heteroxéneo no tapiz vexetal, aproveitando as frondosas autóctonas para limitar o crecemento do mato e dificultar a facilidade de transmisión de lumes de copas.

A introdución dunha nova especie de eucalipto, o nitens, amplía o problema as áreas situadas por riba dos 500 metros, ata o de agora libres desta praga, pois o 90% do noso territorio sitúase baixo os 1.000 de altitude. A moderna silvicultura mecanizada e cada vez mais intensificada estraga cada vez mais xacementos arqueolóxicos coa práctica do subsolado profundo previo ás plantacións.

_utf-8_b_u2luywwgzgegcnv0ysbkb3mgcgv0cu-_vwdsr2w_-_utf-8_b_bwiztwdar1vnutjgagjxserzvzh1yw5cbj89_

Porto do Son 2016

O cultivo de madeira de rápido crecemento é sen dúbida lexitimo, e incluso representa unha oportunidade económica para o pais, pero esta realidade debería equilibrarse co cultivo de madeiras nobres de calidade, aínda que hoxe en día isto é case inapreciable. A especialización económica que polo visto nos toca no mercado capitalista globalizado favorece á madeira de rápido crecemento. Poren resulta inadmisible que isto se realice sen ningún tipo de control ou ordenación efectiva.

anexo2leimontesA Lei de Montes ignora absolutamente o patrimonio histórico e arqueolóxico, sen considerar unhas faixas de protección como as establecidas para outros elementos (aínda que insuficientemente), como as vivendas (con 30 metros de exclusión de pirófitas), vías de comunicación, gasolineiras e outras instalacións. O caso dos cursos de auga resulta paradoxal pois, ademais de ignorar os que non chegan a dous metros mínimos de anchura de canle, declara unicamente unha faixa de exclusión de pirófitas de 15 metros (a contar desde o dominio público).

_utf-8_b_rgvjb2xvcmfjae-_vw5zigrlc3bvaxmgzhvuigluy2vuzglvli__-___filename_1__bqzxq_-_utf-8_b_cu-_vwdsawzvigrhicbccmvpysaovmlhbmegzg8gq__-___filename_2__2fzdgvsbykuanbn_Os petróglifos galegos son particularmente sensibles aos lumes, por coincidir a súa área de distribución coa área de cultivo dos eucaliptos. Os danos provocados derívanse tanto dos fenómenos de termoclastia, que escachan a superficie das pedras polas altas temperaturas, como dos traballos de extinción con maquinaria pesada, que trituran todo o que atopan por diante.

Efectos do lume sobre o granito

Efectos do lume sobre o granito

O simple establecemento dun perímetro de protección de 5 metros desbrozados arredor  (limpo de mato), xunto a outros 20 mais de exclusión de pirófitas, significaría unha faixa de protección de 2.000 a 2.500 metros cadrados en cada un destes bens de interese cultural (ao radio de 25 metros compre sumarlle unhas mínimas dimensións da pedra).

Se calculamos que existen 3.000 petróglifos en Galicia, resultarían necesarias menos de 675 hectáreas para protexer toda a arte rupestre galega. Considerando que algunhas pedras son bastante grandes, pero que moitos gravados agrúpanse en distancias menores a 50 metros (e consecuentemente as súas faixas solaparíanse), e por último que dificilmente quedarían por descubrir outros tantos petróglifos como o número actualmente coñecido, poderíamos supoñer entón que unhas 1.000 hectáreas abondarían para todo o conxunto.

pedraquefala-1

A Pedra que Fala, Vista xeral despois do lume deste verán

Facendo un cálculo similar para as mámoas e considerando un radio medio de 15 metros, resultan 5.000 metros cadrados de faixa media (engadindo o núcleo da mámoa), que multiplicados por 6.000 unidades darían un total de 3.000 hectáreas de protección. No caso dos castros o cálculo sería dunha hectárea de media por castro multiplicada por 6.000 unidades, o que sumaría outras 6.000 hectáreas.

Engadindo mais elementos como círculos líticos, castelos altomedievais, poboamentos neolíticos ou calquera outro tipo de xacementos, aínda que coa salvedade de que só se pretende incluír aos que estean no monte (excluíndo aos correspondentes as terras agrarias ou solos urbanos), podemos supoñer que 10.000 hectáreas de faixas abondarían para protexer todo o patrimonio nos nosos montes.

14963427_1312796372088329_37169149_o

Mallos 2, Teo, despois da limpeza

Deste xeito, se xuntáramos todo o patrimonio espallado e actualmente perdido polos montes, agrupándoo coma aos pobos indíxenas derrotados dunha reserva india, precisaríamos unicamente dun cadrado de 10 x 10 quilómetros. Eses 100 km2 representarían o 0,5% da superficie de monte en Galicia, e aínda que pensáramos que nos quedamos curtos dificilmente superaríamos o 1% da superficie en caso de ter que ampliala. De verdade pode sosterse que xestionar ou manexar o 1% da superficie dos montes para protección do patrimonio resultaría excesivo, inapropiado ou imposible de levar a cabo?

Proceso de limpeza do entorno da Peneda Negra

Vista xeral da Peneda Negra trala súa recente limpeza

A institución das faixas de protección do patrimonio na lei de montes representaría un primeiro paso imprescindible para a creación dunha auténtica “INFRAESTRUTURA VERDE” nas zonas periurbanas, rururbanas e rurais de Galici, que proporcione servizos sociais e ecosistémicos (actuando como auténticos “SANTUARIOS DE BIODIVERSIDADE”, ao servir de focos de dispersión e colonización das especies silvestres).

14954347_1312792718755361_1172168152_o

Pedra da Loba despois do lume

Concretar as mellores vías para desenvolvelas, mediante sancións, compras, subvencións, compensacións, expropiacións agrupacións, concentracións, asociacionismo, esponsorización, certificacións forestais, custodia do territorio, ou calquera outra ferramenta que puidera empregarse é a cuestión metodolóxica a resolver.

Pero xa estamos tardando en afrontar entre todos: cidadanía, propietarios, industria, gobernos e oposicións, o deterioro do patrimonio cultural dos nosos montes, que ademais de irreversible, supón a perda de múltiples oportunidades de desenvolvemento social, económico, turístico, cultural e de proxección exterior.

Sen esquecer que un verdadeiro uso múltiple do monte, orientado á unha auténtica protección do medioambiente e a biodiversidade que compense xusta e democraticamente o modelo forestal actual, debería acadar un mínimo dun 10% da superficie do monte de utilidade pública, necesariamente distribuída por todas e cada unha das parroquias galegas. Pois a estratexia mais acaída para xestionar un territorio tan intensamente antropizado como o noso debe basearse na conxunción da conservación da natureza e a protección do seu patrimonio.3uso-negro

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Petróglifos e lumes forestais


xxxO pasado mércores día 26 tivemos a ocasión de participar nunha interesante xornada organizada por “Compostela Aberta”, co título de “Petróglifos e lumes forestais: xornadas sobre o Patrimonio Cultural do Concello de Santiago de Compostela”.

14963513_1312792212088745_870474263_o

Devesa da Rula 3. Marcas das orugas mecánicas

Logo da terrible vaga de lumes do pasado verán, con lamentable incidencia na área arqueolóxica da Portela de Villestro no termo municipal compostelá, a organización desta actividade semellaba non só interesante senón tamén moi necesaria. Dende o Colectivo felicitamos os organizadores do acto, en especial a Raquel López e María José Boveda,  as que queremos agradecerlle o ternos convidado a participar.

14970992_1312792215422078_2072676174_o

Mouromorto 2 . Antes e despois do lume de 2015

Foi unha honra poder expor as nosas ideas ó carón de profesionais como Iñaki Vilaseco ou o especialista Manuel Santos Estevez. A xornada serviu para pór en común interesantes visións da problemática situación do noso patrimonio e sinalar posibles medidas de actuación dende diferentes perspectivas, o eido profesional e institucional, o lexislativo e mesmo o asociativo. A charla rematou cun intenso debate co público asistente e consideramos que resultou enriquecedora para todos os presentes.

14971484_1312791772088789_1525270088_o

Cruciforme. Pedra Mencía

De seguido resumimos a nosa pequena contribución na xornada.

Na nosa exposición partimos dunha premisa fundamental,  na actualidade a nosa arte rupestre atópase seriamente ameazada.

14923009_1312792582088708_204643720_o

Porto do Son. 2016

Trátase duns bens culturais moi sensibles e fráxiles, en grave risco fronte non só ós factores ambientais senón tamén a propia acción do home. O uso da maquinaria pesada en labores forestais e de extinción, os lumes e outras actividades ameazan seriamente a súa conservación e alteran de xeito irreparable a súa contorna.

30597365435_829315c9b5_oEsta situación vese agravada pola actual situación de abandono do rural galego e as desacertadas políticas forestais que configuraron unha paisaxe desestabilizada e altamente inflamable onde atopa acubillo a nosa arte rupestre.

Nos últimos anos o ritmo de destrución do noso patrimonio é alarmante polo que faise preciso adoitar xa unhas mínimas medidas que garantan a protección e conservación do noso patrimonio.

14954347_1312792718755361_1172168152_o

Pedra da Loba

Na procura de protexer o que consideramos un patrimonio singular, único e irrepetible, o Colectivo A Rula presentou hai preto dun ano unha proposta de traballo ós concellos de Ames, Teo e Compostela e a Dirección Xeral de Patrimonio na que se incluían unha serie de medidas de carácter preventivo a adoptar e que consideramos esenciais para protexer estas manifestacións artísticas da nosa prehistórica.

Pretendíamos e pretendemos con esta proposta que lles servise de ferramenta de traballo, de análise inicial e debate entre os diferentes axentes implicados na preservación do noso patrimonio e na procura do seu aproveitamento e a súa rendibilidade social a través de diferentes medios e canles.

28435867930_9bc95d9268_k

Devesa da Rula

Nesta proposta incluíamos unha serie de medidas mínimas de urxente aplicación para evitar as consecuencias directas que os lumes forestais teñen sobre a nosa arte rupestre, entre elas:

  • A catalogación de todos os petróglifos e a súa inclusión nos diferentes Plans Xerais de Ordenación Municipal dos Concellos da Comarca. É evidente que non podemos protexer aquilo que non se coñece.
  • Eliminación das plantas arbóreas e arbustivas nun radio duns 5-10 m. arredor das laxes insculturadas.
  • Mantemento periódico dunha cinto de protección mediante rozas periódicas na contorna dos petróglifos (antes do verán).
  • Establecemento de canles de colaboración cos propietarios e as comunidades de montes procurando a súa “complicidade” nesta loita pola protección do noso patrimonio e o medio ambiente.
  • Divulgación, con especial insistencia no ámbito do ensino.

28720263715_865a5dca74_kUnha serie de medidas preventivas básicas que acompañamos doutras que podiamos considerar más técnicas ou concretas como:

  • Establecemento dunha carta de riscos que determinara os factores que poidan incidir negativamente na conservación dos xacementos.
  • Esixir unha maior coordinación entre as diferentes entidades e organismos que xestionan o noso patrimonio e os nosos montes.
  • Intervencións puntuais naqueles conxuntos que, en razón do seu valor histórico, artístico, estado de conservación ou localización, demanden un tratamento individualizado para asegurar a súa conservación futura.
  • Establecemento de áreas de protección xeral nas zonas arqueolóxicas máis relevantes que preserven os restos arqueolóxicos e a súa contorna inmediata (ex. Monte Piquiño, Devesa da Rula, etc…).
Proceso de limpeza do entorno da Peneda Negra

Proceso de limpeza do entorno da Peneda Negra. 2016

É certo, que estas medidas supoñen a asunción de certo esforzo orzamentario mais consideramos que o seu custo é socialmente asumible, e incluso podemos afirmar que é socialmente demandado. Trátase, desde o noso punto de vista, máis de lograr certa vontade e compromiso por parte das entidades e administracións competentes na conservación e protección do noso patrimonio, sexa cal for a súa cor política.

14963427_1312796372088329_37169149_o

Mallos 2. Limpeza preventiva no verán de 2016

Logo dun ano de presentarmos a nosa proposta podemos sinalar que os resultados acadados foron en xeral positivos. A implicación dos Concellos de Teo,  Ames e a Dirección Xeral de Patrimonio plasmouse en diferentes proxectos que contribuíron a mellorar significativamente o estado xeral dos petróglifos e a súa contorna inmediata, ao tempo que as conversas mantidas coa Dirección Xeral de Patrimonio e o Concello de Compostela nos últimos meses auguran un futuro máis prometedor para os petróglifos de Santiago, que arestora seguen en situación moi preocupante, e da comarca en xeral.

Desde o colectivo seguiremos loitando e contribuíndo, dende as nosas posibilidades, a que isto pronto sexa unha realidade. Poucos días despois tivemos outra fructífera xuntanza en Compostela da que tamén daremos conta na maior brevidade.

Guardar

Guardar

Guardar

Ruta polos petróglifos da Fieiteira


28690090763_9df7a1f968_k

Preto de medio cento de persoas participaron na visita que comezou ó solpor do sábado e rematou ben pasada a media noite.

 

Na noite do pasado sábado tivo lugar a primeira ruta nocturna ós petróglifos do Outeiro da Fieiteira, organizada polo Concello de Ponteceso en colaboración coa asociación cultural Colectivo A Rula da comarca de Compostela, uns veteranos na realización destas longas noites de pedras á luz da lúa.

Preto de medio cento de persoas participaron na visita que comezou ó solpor e rematou ben pasada a media noite. A actividade iniciouse no local social de San Adrián de Corme cunha pequena charla sobre a arte rupestre na Costa da Morte, con especial atención -non podía ser doutro xeito- ós petróglifos e patrimonio cultural do Concello de Ponteceso.

Abriu o acto o concelleiro de Educación, Asociacionismo e Patrimonio, Carlos Penedo Casmartiño, que como bo anfitrión agradeceu a asistencia dos veciños e turistas e destacou o traballo de limpeza realizado na contorna dos petróglifos, comprometéndose tamén a seguir apostando pola súa protección e difusión coa sinalización da ruta e a instalación de paneis explicativos.

O polifacético Suso Lista achegou a súa peculiar visión dos gravados repasando a súa historia e as vicisitudes sufridas dende o seu descubrimento a principios dos anos noventa. Cerraron o coloquio os membros do Colectivo A Rula, que botaron man das novas tecnoloxías, como os modelos 3D, para explicar ós asistentes as características que fan tan singulares estes gravados do promontorio cormelán.

De seguido, iniciouse a bo ritmo o percorrido de dous quilómetros que separaba a casa veciñal das laxes da Chousa dos Pratos. A brigada da Rula dispuxo entón os equipos técnicos precisos para simular a luz máis axeitada e asombrar ós asistentes ó alumear os diferentes paneis insculturados das laxes da Fieiteira. A bruma do mar foi cubrindo lentamente o ceo, mais a temperatura era ideal e as conversas ó carón das laxes foron animadas e moi interesantes.

Os curiosos deseños xeométricos daban pé a múltiples interpretacións, por máis que os guías sinalaban a imposibilidade de saber con precisión o que aquelas comunidades nos quixeron transmitir. Os membros da Rula non deixaron de recalcar a importancia de non pisar ou riscar os gravados evitando o seu deterioro e animaron ós asistentes a visitar os petróglifos ó abrente ou ó solpor cando a súa visualización é máis propicia. Degustando un vaso de chocolate quente, unha sorpresa final do técnico de turismo Javier Couto, mentres contemplamos por última vez a estación principal da Fieiteira iluminada polos focos, remataba esta primeira xeira nocturna ós petróglifos de Ponteceso. A boa acollida entre os asistentes augura novas edicións destas máxicas noites de verán.

Ligazón ó álbum coas fotos da visita no flickr

Ligazón á nova en La Voz de Galicia

 

Agresións ós petróglifos do Concello de Teo


Hai só uns días recibimos as malas novas dunha nova agresión en dúas das estacións de gravados rupestres máis relevantes do Concello de Teo, o petróglifo de Outeiro de Corno en Regoufe (Luou) e Río Angueira en Cornide (Calo). A través do noso correo, Javier C.F. remitiunos as fotos que acompañan esta pequena entrada no blog, que ogallá nunca tiveramos que facer.

Rio Angueira

Rio Angueira

Como reflicten as imaxes o autor ou autores dos danos non só riscaron co que semella xiz de cor branca a superficie dos gravados senón tamén que gravaron unha cruz ó carón do único zoomorfo do petróglifo de Outeiro de Corno situado na parte inferior do panel. Un acto vandálico que supón un dano irreparable neste singular xacemento.

Cruz en Outeiro do Corno

Cruz en Outeiro do Corno

Descoñecemos o fin exacto de tales actos, quizais simplemente fora por ignorancia pero de calquera xeito non hai ningún tipo de xustificación posible. Lamentablemente novas deste tipo repítense a cotío a pesar dos esforzos en concienciar e educar á cidadanía no respecto ó noso patrimonio, a realidade demostra que hai xente que descoñece que un petróglifo é unha obra de arte prehistórica ó ar libre da mesma importancia que poidan ter as pezas expostas en calquera dos nosos museos. A ninguén se lle ocorre ir a un exposición a pintar por riba dun cadro, pois de igual xeito deberiamos ser conscientes que non se pode tocar e moito menos gravar por riba destes gravados que forman parte do patrimonio cultural legado polos nosos devanceiros.

Queremos lembrar que remarcar os gravados con outra pedra, ou simplemente con xiz, para facilitar a súa visualización supón unha alteración do risco orixinal modificando para sempre a súa fisionomía. Os petróglifos son pezas artísticas milenarias que reflicten o paso do tempo polo que non podemos frustarnos se o visitalos non podemos apreciar con todo detalle os seus motivos. Como sinalamos nas nosas charlas e rutas se queremos contemplar en todo o seu explendor estas manisfestacións artísticas temos que visitalos á mañá cedo ou ó solpor, e senón pola noite cunha lanterna ou foco para poder admirar polo miúdo todos os deseños.

Cornide

Cornide

O Colectivo A Rula deu traslado destes feitos ó Concello de Teo que a súa vez deu parte ó Seprona para iniciar as dilixencias oportunas. O obxectivo é que este tipo de incidentes non se repitan máis. Recordar tamén que recentemente o Concello inicou os trámites para que ambos petróglifos, xunto co petróglifo da Pena Bicuda de Loureiro (Luou), reciban a declaración expresa como Bens de Interese Cultural (BIC).

A nova na web do Concello de Teohttp://teo.gal/actualidade/nova.php?id=1769&lg=gal

A nova na CRTVGhttp://www.crtvg.es/informativos/danan-petroglifos-en-teo

A primeira gran laxe de arte naturalista en Compostela


No Colectivo A Rula tiñamos sospeitas de que máis tarde ou máis cedo aparecerían no termo municipal de Compostela máis representacións de tipo naturalista pero non imaxinábamos que tivese estas dimensións e relevancia. De feito, no seu día escollimos como logo da nosa pequena comunidade o único zoomorfo localizado ate ese intre nas terras de Compostela -un pequeno cervo situado na paraxe de Pinal no linde co Concello de Ames- como unha arela e premonición de novas descubertas.

O Colectivo organizouse co obxecto de reivindicar a importancia da área de Compostela como un importante foco de arte rupestre, xa que fora relegado históricamente pola maioría dos investigadores a un segundo plano. Mais cada vez faise evidente, tanto polo número de achados localizados (a maioria nos termos municipais de Ames, Teo e Compostela) como pola longa tradición de estudos realizados na nosa comarca, que a arte rupestre de Compostela merece unha maior atención. Malia todo, é certo que o número relativamente escaso de estacións con motivos naturalistas en comparación con outras zonas semellaba avaliar esta antiga visión que os achados dos últimos anos están a cambiar.

Esta pequena entrada supón só unha primeira achega ó Petróglifo dos Cortellos 3, conscientes de que serán precisos novos estudos máis polo miudo e unha posible intervención arqueolóxica.

27995594415_bbff8a2461_k

A Pedra da Loba (Cortellos 3) constitúe, ó noso entender, unha nova mostra do importante patrimonio arqueolóxico da Portela de Villestro pero tamén un xacemento excepcional tanto pola gran cantidade de zoomorfos representados, nunha zona onde os gravados de tipo naturalista son escasos, como pola presenza de escenas de equitación dentro do mesmo panel, xa que xunto coa laxe de Río Angueira 2 en Cornide (Teo) serían as dúas únicas estacións con este tipo de representacións.

Situación e descrición do conxunto

A laxe atópase na parte alta do monte de San Miguel[1], a escasos metros da paraxe da Devesa da Rula onde se sitúan a maioría dos gravados da zona.

Plano de Situación

Situación

Desde o lugar de Os Cortellos, ó descender uns metros ó antigo camiño de volta ó val reparamos hai algún tempo nun afloramento de grandes dimensións onde localizaramos un pequeno círculo con coviña central situado nun penedo ó pé mesmo do sendeiro. Subidos ó con chamounos a atención unha laxe plana e alongada con bastante inclinación que seguía a liña de caída natural da ladeira ubicada a escasos cinco metros ó Sur.

Esta laxe, bautizada como Pedra da Loba ou Os Cortellos 3, sitúase no medio dun pequeno cavorco na vertente da valgada que descende ó val do río Roxos. Este espazo forma un pequeno anfiteatro natural en forma de media lúa situado baixo un eucaliptal polo que a dificultade de visualización dos gravados acentúase. Ó elevar a vista cara o sur, divísase ó lonxe o teito do veciño Concello de Teo, o Alto da Grela, e a súa dereita os cumes do Castelo Redondo e o Meda xa en Padrón[2].

A laxe atopábase parcialmente cuberta pola vexetación, ó retirar as ramas e follas da parte inferior localizamos o primeiro, e quizáis, o máis singular de todos os cervos pola súa atípica cornamenta circular. Sucesivas visitas a distintas horas do día e a contemplación ó solpor con luces artificiais permitíronos ver con maior precisión a gran cantidade dos motivos que conserva o petróglifo.

pedra da loba-11

Localización

A rocha ten unhas dimensións de 6,30 m de longo por 3,10 metros de ancho na súa parte central (a máis ancha) e a súa superficie fica dividida tanto vertical como transversalmente por varias diáclases naturais. Está orientada ó SE e na súa inclinación N/S segue a forma da pendente do terreo circundante. Non obstante, temos que salientar que é moi probable que a laxe continúe tanto pola parte superior como polos laterais baixo o talude de terra vexetal que a cobre, polo que estes datos serían só indicativos. De feito, alomenos un dos zoomorfos situado no lateral esquerdo da pedra está parcialmente soterrado. Neste senso, agardemos que o traballo futuro dos arqueólogos nos permita contemplar a totalidade da superficie da laxe que probablemente inclúa un número maior de gravados.

Como acontece co resto de petróglifos do Monte San Miguel e Ventosa, o soporte empregado é o tradicional granito fino de dúas micas, moi apreciado tamén polos canteiros como se desprende da multitude de evidencias da intensa actividade extractiva na zona.

Sector central

Gravados no sector central e inferior do panel

En canto ao estado de conservación dos motivos podemos sinalar que é en liñas xerais aceptable. Resulta significativo o diferente grao de erosión existente entre os motivos do sector superior da composición e os de zonas inferiores, se ben cómpre indicar que, máis que responder a unha diferenza cronolóxica parecen responder a unha maior exposición ós axentes erosivos dos elementos gravados na parte superior da laxe.[3]

Lamentablemente son tamén evidentes os danos provocados polo lume en varios sectores da peneda. A fragmentación da capa superficial da rocha (termoclastia) nalgunhas zonas e incluso a perda de fragmentos en varios motivos insculturados volven a pór de manifesto a necesidade das reclamacións feitas polo Colectivo diante das administracións públicas competentes (Concello de Santiago e Dirección Xeral de Patrimonio) para que adopten medidas preventivas urxentes como a catalogación e a limpeza desta área arqueolóxica que garantan a conservación deste valioso patrimonio. Pola nosa parte, seguiremos a divulgar a existencia entre a veciñanza destes gravados pois consideremos que é o mellor xeito que temos para protexelos.

Descrición

O repertorio iconográfico da Pedra da Loba inclúe maioritariamente motivos naturalistas pero tamén se constata a presenza de algúns deseños xeométricos.

A erosión dos gravados dificulta unha boa lectura polo que foi preciso empregar a iluminación rasante artificial e recurrir á fotogrametría dixital para poder rexistralos correctamente, algúns deles só conservados de xeito parcial.

Os motivos xeométricos

Combinación de círculos concéntricos

Combinación de círculos concéntricos

O elenco de gravados xeométricos fórmano media ducia de coviñas de pequeno tamaño (2-3 cm de diámetro) distribuidas por toda a laxe e unha pequena combinación circular de dous aneis e coviña central (de 18 cm de diametro) moi erosionada situada no sector central esquerdo da peneda.

A existencia destes pequenos elementos xeométricos resulta interesante para entender a posible contemporaneidade de ambos grupos de deseños pois semella que tanto a técnica, conservación e o aspecto formal dos gravados son similares. De igual xeito, permite estudar posibles relacións estilísticas cos deseños dos petróglifos situados nas cercanías.

Os motivos naturalistas

Os cervos

Vista xeral

Vista xeral da parte superior

Este conxunto de gravados componse de polo menos 19 zoomorfos (cervos e cabalos) distribuídos por toda a superficie de laxe pero concentrados en cinco grupos en función da división do espazo xerado polas diáclases da laxe[4]. O estudo dos deseños mediante o levantamento fotogramétrico permitiunos contemplar restos moi esvaecidos doutros zoomorfos que na actualidade son case imperceptibles e que constatan a posible existencia dunha grea maior de animais.

cervo no sector central inferior

cervo no sector central inferior

En xeral todos os zoomorfos presentan certa homoxeneidade en canto o seu estilo e técnica de elaboración. Son deseños moi estilizados, sen chegar á esquematización, elaborados mediante dous trazos cun espazo no interior de reducidas dimensións, conformando corpos moi estreitos e alongados, pequenas colas de trazo simple e colos e cabezas en ocasións moi alongadas e rematadas con dúas pequenas liñas que semellan representar as orellas ou pequenos cornos.

Sector superior

Sector superior

A liña dorsal recta en paralelo á liña ventral no deseño xeral dos zoomorfos leva a algúns investigadores[5] a clasificalos no que denominan “grupo estilizado recto” en oposición ós zoomorfos característicos da zona de Campo Lameiro, Moraña, Cotobade… con deseños máis curvos na composición dos corpos e con colas representadas cunha liña dobre.

Neste senso, os gravados figurativos desta laxe presentan características semellantes ós zoomorfos dos petróglifos da zona do Barbanza e Muros – Noia pero tamén á outra gran laxe con motivos naturalistas da comarca compostelán, a Pedra Bicuda de Loureiro (Luou – Teo). A técnica de gravado empregada (dobre suco), as características no deseño xeral e tamaño dos motivos evidencian o gran parentesco formal entre ambos petróglifos aínda que a disposición xeral dos motivos sexa diferente.

A pesar destas características comúns no deseño dos gravados, hai neste panel detalles especialmente singulares que merecen que lles prestemos unha maior atención.

Extremo inferior

Extremo inferior

En primeiro lugar, só un dos cérvidos aparece cunha pronunciada cornamenta. Este “gran” cervo macho preside a zona central e inferior do panel. Un exemplar de pequeno tamaño, 32 cm de largo, pero que presenta unha curiosa cornamenta de forma case circular de 19 cm de ancho con sete puntas en cada hastado orientadas cara o interior do círculo, unidas entre si e en sentido transversal ás hastas de liñas curvas. Só atopamos certas similitudes con este tipo de cornamentas circulares presentes en varios cervos de pequeno tamaño coas puntas das dúas cornas unidas no interesante petróglifo da Cova da Bruxa do Concello de Muros.[6]

Outra das características dos gravados é a súa disposición formando pequenos grupos tanto na parte central do panel como na parte superior aproveitando os marcos espaciais dispoñibles entre as diáclases.

Sector central

Sector central

Na zona inmediatamente superior o cervo macho, que ocupa tamén un lugar central, consérvase un dos elementos máis plásticos desta laxe, tres posibles cervos de diferentes tamaños ordenados en liña practicamente unidos que semellan ascender polo panel. A cabeza do primeiro cervo figura apoiada no lombo do cervo seguinte e o mesmo acontece co que vén a continuación, deseñando unha singular escenografía. Un dos moitos exemplos comparables conservados na nosa arte rupestre é o xa clásico da laxe V do Monte Ardegán en Moraña.

Cervos do petróglifo da Laxe V do Monte Ardegán - Moraña

Cervos do petróglifo da Laxe V do Monte Ardegán – Moraña

No primeiro cervo chama a atención que o corpo figure composto por tres trazos que mesmo semellan reproducir non só o corpo senón tamén os cuartos traseiros e dianteiros do animal. Mais isto tampouco é algo excepcional na arte rupestre galega e deseños semellantes figuran noutros petróglifos como nun dos cervos do Coto da Siribela e noutros xacementos de Campo Lameiro. Os outros dous cervos posúen as dúas patas dianteiras en arco acentuando a sensación de movemento dos animais.

Cervos do sector superior

Cervos do sector superior

Na parte superior da laxe destacan varios cervos moi estilizados, algúns deles incompletos. Un dos máis curiosos conta con 6 pequenos trazos que representan as extremidades. Nesta parte do panel destaca unha parella de posibles cervos de longa cabeza e pequenas orellas ou cornos que fican en paralelo un sobre o outro. Situado na parte superior, o animal de menor tamaño (probablemente cun xinete no seu lombo) ten as patas e a cabeza apoiadas sobre o cervo situado debaixo. Unha escena similar figura no extremo superior esquerdo da laxe aínda que o seu estado de conservación é peor. Unha curiosa representación (unha posible cópula, unha doma?) que nos lembran outras composicións semellantes na Laxe das Lebres na Caeira (Poio) ou na estación da Quinta da Barreira en Valença do Minho.IMG-20160702-WA0006

Os cabalos e os homes

Detalle de un dos xinetes a cabalo

Detalle de un dos xinetes a cabalo

Ademais dos cérvidos outras das características deste gran panel é a presenza de varios cabalos, polo menos dous deles con xinetes. Son facilmente identificables por unha característica común na arte rupestre galega, ás súas longas colas.

É precisamente un destes cabaleiros o que abre outro destes grupiños de zoomorfos formando case un círculo na parte central dereita da composición, ofrecendo a sensación no espectador de que o cabaleiro persigue os outros dos animais.

Monta

Detalle de dous cervos na parte superior do panel, un deles cunha posible monta

A representación do xinete é moi simple, trázase o contorno dous sucos verticais e dúas pequenas liñas que representarían as extremidades superiores (non figuran as inferiores). A composición xeral destes cabalos tamén é sinxela pero non exenta de detalles como amosa a representación do falo, o arqueo das patas dianteiras e as pequenas orellas do équido. É unha mágoa que a mala conservación dun dos cabalos situado na parte superior esquerda do panel, moi erosionado debido os danos provocados polo lume, non permita asegurar con total certeza a presenza, máis que probable, deste segundo xinete.

Levantamento fotogramétrico

Levantamento fotogramétrico

Outro feito destacable é a “posible” monta sobre dous cervos (cabalos?) na parte superior da laxe, só unha hipótese porque a forte erosión destes motivos dificulta a súa lectura e rexistro.

As escenas de equitación relativamente frecuentes no grupo galaico da arte rupestre son, así e todo, puntuais na nosa comarca. A outra laxe da bisbarra con este tipo de escenas atópase na paraxe do Río Angueira no Concello de Teo. Porén, os gravados da laxe teense son, en xeral, máis esquemáticos e presentan trazos formais distintos.

Sector superior

Sector superior

Todos os zoomorfos do panel manteñen un mesmo patrón de orientación a pesar das diferentes disposicións dos animais no panel, sempre de esquerda a dereita, un posible intento de plasmar a orde natural da marcha da manda. A presenza da figura humana (que causa o caos na grea) pode motivar o deseño dos zoomorfos que ten o seu carón, que ofrecen unha maior sensación de movemento que os cérvidos máis estáticos situados na parte superior da laxe.

Para rematar a descrición dos elementos figurativos sinalar a presenza dun pequeno antropomorfo situado na parte inferior do panel, entre o cervo de cornamenta circular e o grupo de cervos en fila. Con forma de X de liñas curvas e posible representación esquemática de cabeza e falo. Un elemento de gran relevancia na composición que podemos asociar os zoomorfos da parte superior nunha posible representación dunha escena de pastoreo ou caza.

A escenografía

Fotogrametría cos sucos resaltados manualmente

Fotogrametría cos sucos resaltados

Unha das características máis salientables de este xacemento é que se trata da primeira laxe do concello compostelán no que se evidencia unha clara composición narrativa.

A disposición da laxe en pendente, a súa situación preto da paraxe chamada “Os Cortellos” onde fica unha penedía de grandes dimensións que permitiría o cercado e control do gando nunha zona próxima a vía de acceso natural ás chairas situadas na cima do monte, son factores que avalan a hipótese dunha posible escena de condución dos animais por parte dos xinetes.

A inexistencia de armas ou outros elementos que amosen unha acción violenta fainos pensar que a idea dunha posible escena de caza sexa menos probable.

Conclusións

A Pedra da Loba supón só o último achado no foco máis importante de arte rupestre da nosa comarca, a zona comprendida entre a Portela de Villestro (Compostela) e os montes do lugar de Ventosa na parroquia amiense de Santo Estevo de Covas.

pedra da loba-24

Presentación pública da laxe durante a visita nocturna do 9 de xullo

Para nós a aparición desta complexa laxe demostra, unha vez mais, a necesidade urxente de levar a cabo prospeccións intensivas e unha catalogación exhaustiva dos xacementos xa notificados no seu día polo Colectivo.

Non obstante, non é unha descuberta máis para engadir ó catálogo de gravados do grupo galaico senón que debería abrir novas liñas de investigación no eido académico e servir de acicate para que as institucións públicas sexan conscientes da relevancia de protexer e pór en valor esta área arqueolóxica.

A nova descuberta amplía o número de petróglifos con representación de animais na comarca a 6, a Peneda Negra en Ames, Outeiro do Corno, Río de Angueira e Pena Bicuda de Loureiro en Teo e O Pinal 1 e Os Cortellos 3 en Santiago de Compostela. Tamén é xunto co de Río Angueira os dous únicos xacementos con escenas de monta.

Agardemos que o noso traballo non fique esquecido nun recuncho da rede e que permita reactivar o compromiso dos diferentes gobernos municipais e autonómicos na protección e divulgación destas manifestacións artísticas do noso patrimonio cultural e deste xeito evitar que o seu coñecemento non siga restrinxido ó reducido mundo dos estudosos e afeccionados á arqueoloxía. A día de hoxe, resulta lamentabelmente que non exista ningún petróglifo da comarca cunha pequena sinalización que permita e facilite a súa visita na área de Compostela[7].

Presentación pública da laxe na pasada visita nocturna do 9 de xullo

Presentación pública da laxe na pasada visita nocturna do 9 de xullo

Desexamos que esta situación mude pronto, e que os traballos que está a realizar na actualidade a Dirección Xeral de Patrimonio e o Concello de Ames para a posta en valor do petróglifo do Monte Castelo e conservación da Peneda Negra en Ames sexa só un primeiro paso dun longo camiño sen retorno.

De momento nos tentaremos seguir amosando a arte rupestre da Comarca a todos aqueles que o desexen dentro das nosas posibilidades. E así, o pasado sábado 9, aproveitamos a 3ª visita nocturna ós petróglifos da Devesa da Rula para presentar por vez primeira ós participantes a estación obxecto desta entrada. A todos eles grazas por ternos acompañado nese fermoso momento.

Album fotográfico no noso Flickr da Ruta nocturna pola Devesa da Rula 2016

Bibliografía

  • Colectivo A Rula: “A Pena Bicuda de Loureiro, arte rupestre no Monte Piquiño”, Entrada no Blog do Colectivo A Rula do 5/02/2016
  • Santos Estévez, M.: Petroglifos y paisaje social en la prehistoria reciente del noroeste de la península Ibérica”. En TAPA: traballos de arqueoloxía e patrimonio, ISSN 1597-5357, Nº 38, 2008, ISBN 978-84-00-08733-2, páx. 13-216
  • Soto Barreiro, M.J.:”Los petroglifos prehistóricos de la comarca compostelana”. Santiago (tese de licenciatura inédita). Universidade de Santiago de Compostela, 1986
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, R. ; Guitián Castromil, J.; Guitián Rivera, J. e de la Peña Santos, A.: “Petróglifo galaico con una representación de tipo Peña TÚ” en Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueología. LVII (2004), p. 183-193.
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, Ramón; Peña Santos, Antonio de la; Rodríguez Rellán, Carlos. “Río de Angueira 2 (Teo, A Coruña): un conjunto excepcional de escenas de monta”. Revista Gallaecia. Núm. 2011, (30): 29-51
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, R.: Guitián Castromil, J.; Guitián Rivera e J. Rodríguez Rellán, C.: “Entre dos mundos: los grabados al aire libre de Pena Bicula de Loureiro (Teo, Galicia, España). Revistas Espacio, Tiempo y Forma. Series I-VII. Espacio, Tiempo y Forma, Serie I, Prehistoria y Arqueología (ISSN: 1131-7698; eISSN: 2340-1354). Facultad de Geografía e Historia. UNED, 2013, p. 173-195
  • VV,AA.: “Arte rupestre prehistórica do Eixo Atlántico”. Eixo Atlántico del Noroeste Penínsular. Vigo, 2006

Notas

[1] Coordenadas xeográficas 29 T 531074 4748037

[2] Facilmente recoñecible polos tres aeroxenadores situados no seu cumio

[3] É este outros dos factores que aconsellan unha intervención arqueolóxica con certa urxencia. A forte inclinación da laxe e a gran cantidade de desprendimentos de pedras situados na parte superior da rocha  fai que se vexa moi afectada por procesos derivados das escorrentías.

[4] Esta utilización das diaclases naturais como elementos para organizar as distintas escenas foi constatada polos investigadores en multitude de petróglifos do Grupo Galaico da Arte Rupestre.

[5] Santos – Estévez, 2007

[6] Outros exemplos de cornas pechadas atópanse tamén en laxes como a do Coto da Siribela en Ponte Caldelas, o Chan da Lagoa en Campolameiro, a Laxe da Sartaña no Porto do Son ou Os Mouchos en Rianxo, pero o deseño xeral dos cervos difire bastante deste motivo dos Cortellos 3.

[7] As dúas únicas iniciativas reseñables foron a sinalización do Petróglifo de Oca por parte da Deputación da Coruña nos anos oitenta do século pasado e a sinalización levada a cabo pola Asociación A Gentalha do Pichel nas laxes máis destacadas do Concello de Santiago hai uns anos.

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Visita nocturna ó petróglifo do Monte Castelo en Ames. Últimas prazas !!!


Comprácenos anunciar que o vindeiro sábado 16 de xullo visitaremos a recentemente “redescuberta” estación de arte rupestre prehistórica do Monte Castelo na parroquia de Covas, Ames.

Será a primeira ruta nocturna nas terras amienses organizada polo Colectivo A Rula e o Concello de Ames pero agardemos que só sexa a primeira de futuras colaboracións.

A actividade abrirase cunha pequena charla introductoria sobre os petróglifos da Comarca de Santiago, con especial atención aos petróglifos de Ames. De seguido, visitaremos o petróglifo do Monte Castelo 2.

Por razóns técnicas e de seguridade só podemos convidar a un pequeno grupo (60 persoas) mais prometemos repetir novas xeiras nocturnas para que todos aqueles que o desexen poidan coñecer este xacemento situado na  área arqueolóxica de Ventosa que esta semana inicia a súa valorización social.

Se queredes acompañarnos só tedes que enviarnos un correo electrónico e agardar a nosa confirmación. A actividade é, como sempre, totalmente de balde.

Deixámovos o “teaser” que preparamos para ocasión….

 

ANOTÁDEVOS AXIÑA en colectivoarula@gmail.com !!!

Ligazóns relacionadas

 

Visita nocturna pola Devesa da Rula


Comeza o verán e cumprimos o terceiro aniversario do Colectivo. Que mellor momento para anunciarvos a primeira das nosas xeiras nocturnas pola comarca neste xullo que prognostican caloroso.

Iniciamos o noso periplo polo noso patio de xogos particular, a Devesa da Rula, o próximo sábado 9 de xullo. Será unha nova noite de estrelas e petróglifos na compaña de todos aqueles que procuredes novas experiencias. Non será unha xeira máis, pois guiarémosvos por novos recunchos máxicos que agocha o interior desta paraxe na portela do val do rego de Roxos (Villestro – Compostela).

O percorrido e a distancia será similar ó doutras ocasións (podedes ver a ruta na nosa conta de wikiloc) pero levaremos novos brinquedos, haberá novidades e unha gran sorpresa final!!!

Por razóns técnicas e de seguridade só podemos convidar a un pequeno grupo, mais prometemos repetir as veces que sexa preciso para seguir desvelando eses segredos dunhas laxes aínda por descubrir.


Se queredes acompañarnos só tedes que enviarnos un correo electrónico e agardar a nosa confirmación. A actividade é, como sempre, totalmente de balde.

ANOTÁDEVOS AXIÑA en colectivoarula@gmail.com !!!

“A grade prehistórica”. A Pedra da Grada ou dos Tres Curas, un novo deseño de tipo Outeiro do Corno na comarca de Caldas.


“A Loba (2001-2016), membro animal fundador do Colectivo, que nos acaba de deixar na procura dos misterios que se agochan nos solsticios.”

A descuberta da Pedra da Grada

No sempre dinámico panorama dos estudos da arte rupestre galaica xorden a cotío novidades que evidencian as limitacións que presenta o actual catálogo de xacementos de arte rupestre. Mais segue a sernos difícil de comprender que gravados tan excepcionais e singulares, situados en laxes facilmente accesibles, recoñecibles e coñecidas pola veciñanza, sigan pasando desapercibidas como aconteceu con este petróglifo da Pedra da Grada.

Hai só un par de semanas Isaac González García, veciño da zona, púxose en contacto co Colectivo para falarnos dunha laxe que, segundo comentaba, tiña gravados semellantes ós do petróglifo teense do Outeiro do Corno I. De inmediato a nova suscitou o noso interese, incrementado pouco despois ó achegarnos a través das redes sociais un pequeno debuxo e pequenas referencias sobre as características xerais e historia da laxe.

Un par de días despois achegámonos á zona e quedamos abraiados ó contemplar por primeira vez o deseño e dimensións deste singular gravado. Repetimos as visitas en sucesivos días cos nosos equipos coa intención de documentar coa maior precisión posible as gravuras, traballo que agora vos presentamos.

Localización e referencias históricas

Entorno inmediato

Contorna inmediata á laxe

A chamada “Pedra da Grada” constitúe un fito natural que predomina sobre a súa contorna inmediata, unha xeografía bastante chan e con poucas elevacións, o que facilita a súa rápida localización.

Quizais por este motivo fose empregada xa dende o Medievo como marco divisor de varias parroquias (Briallos en Portas, Arcos da Condesa en Caldas de Reis e Saiáns en Moraña) e aínda serve na actualidade como fito lindeiro entre os concellos de Portas, Caldas de Reis e Moraña, os tres pertencentes á comarca de Caldas.

Imaxe do bolo partido e sinalando a localización do gravado

Imaxe do bolo partido coa sinalación da localización do gravado

De feito, un deslinde realizado por don Jesús Vila entre o 1889 e 1890 (localizado por Isaac) recolle o seguinte:

“Aberto cara Arcos ata dar na pedra chamada da Grada ou dos Tres Curas que dista cincocentos catro metros da anterior, e que se chama quizais así por ser un punto divisorio do que irradian os tres concellos de Caldas cara o norte, Portas contra o sur, e Moraña contra o leste. Por conseguinte, aquí dáse por terminada a divisoria”.

Mapa de situación

Mapa de situación

Este afloramento granítico localízase a 207 metros de altitude (coordenadas UTM:  29 T 531282 4713518 – Datum: wgs 84) nun extremo do Monte de San Martiño (Caldas de Reis). Sitúase nunha pequena planicie, a só uns metros do nacente do rego de Arcos, nunha encrucillada entre o camiño de monte que transcorre paralelo ó linde entre Caldas e Moraña e o antigo Camiño de Búa que remata en Corrigatos (Moraña) e que pasa ó carón do campo de fútbol de Saiáns.

Pedra do Sol dos Cabalos-4

Un dos grandes penedos que conforman a “Pedra do Sol dos Cabalos” preto da Pedra da Grada.

Nesta zona abundan outros afloramentos graníticos que dan nome a paraxes de curiosa toponimia como a “Pedra do Sol dos Cabalos”[1], moi afectada pola actividade extractiva dos canteiros e que tamén serve de linde entre Caldas e Moraña.

Detalle da inscrición

Detalle da inscrición na Pedra do Sol (Saiáns – Arcos)

Descrición do xacemento:  soporte e motivos

A propia Pedra da Grada consérvase na actualidade fracturada case na súa totalidade en dúas partes. Cóntanos Isaac que hai anos unha cuadrilla de canteiros tentaron levar a laxe para facer postes para as viñas. O feito debeu chegar ata as autoridades porque no último momento interveu a Garda Civil para impedírllelo xa que a pedra como marco divisorio que é debía continuar no lugar e permanecer inalterable, dado o seu valor legal. Esta actuación “in extremis” permitiu a persistencia do xacemento ata a actualidade. Curiosamente nesta ocasión o marco salvou o petróglifo.

Os grillos na parte finalmente non partida

Os grillos na parte da laxe sen fracturar

Trátase dun gran con granítico de case 2,5 metros de altura, de gran moi groso e numerosos fragmentos de ortosas de feldespato.

Conserva un motivo de grandes dimensións situado na metade sur do penedo, na zona central dun panel case vertical orientado ó suroeste. Os eucaliptos situados ó carón do penedo impiden o paso da luz e dificultan a observación con luz natural dunha figura cunhas dimensións xerais de 1,75 m de alto por 1,02 m de anchura (na base). Tal vez o seu parecido coa tradicional ferramenta agrícola da grade explique o nome da laxe que, á súa vez, dá nome á paraxe na que se localiza.

O gravado da Pedra da Grada entronca claramente co grupo iconográfico “Peña Tú”,  fundamentalmente pola súa forma rectangular segmentada en oito franxas horizontais e remate absidal bastante pronunciado. Porén, tamén presenta características propias como a substitución deses trazos, que representan esquematicamente un rostro en Peña Tú, por catro arquiños en liña, de 12 cm de alto por 11 cm de ancho cada un, apoiados sobre a primeira banda rectangular interna.

Cabe salientar tamén o gran tamaño do ídolo, o máis grande dos localizados ata o momento en terras galegas e, probablemente, un dos máis grandes de todos os coñecidos na actualidade.

Levantamento fotogramétrico

Levantamento fotogramétrico

A figura vai estreitándose pouco a pouco dende a base (máis ancha) ata o extremo superior rematado nesa característica ábsida. Presenta un dobre suco no bordo exterior da figura (outra das características comúns nesta tipoloxía) pero tamén nas diferentes bandas rectangulares do interior, agás na superior. Esta dobre liña continuada que define o contorno da silueta e contorno interior das diferentes bandas mantén sempre unha equidistancia entre ambas liñas.

Outra das particularidades do ídolo da Pedra da Grada son as súas esquinas inferiores, a diferenza das formas redondeadas do Outeiro do Corno esta posúe vértices ben marcados e pronunciados.

Detalle do extremo superior

Detalle do extremo superior

Baixo a ábsida superior e baixo os catro pequenos arquiños aliñados hai oito bandas horizontais. En diversas fotografías podemos apreciar a posible existencia de pequenos círculos (4 ou 5) no interior das tres primeiras bandas, apenas perceptibles pola forte degradación da pátina da pedra. As outras franxas rectangulares en dirección á base non semellan posuír ningún outro gravado, aínda que tampouco o descartamos totalmente.

Outro elemento específico deste exemplar é a entalladura ou lixeiro estreitamento que se aprecia no sector inferior entre a penúltima e última banda.

Rectángulo na Pedra da Grada

Cadrado na Pedra da Grada

Os gravados teñen sucos de sección transversal en U e bastante anchos e profundos. O seu estado xeral é bastante bo, aínda que desigual. O gran groso deste soporte granítico “pouco habitual” nos petróglifos galegos dificulta bastante a súa visualización. A parte superior do gravado está máis deteriorada, polo que foi preciso empregar a fotogrametría e a fotografía nocturna para poder rexistrar correctamente os motivos.

Por outra banda, na parte superior da laxe, ó carón da fenda realizada polos canteiros, atopamos un gravado histórico con evidencias de ter sido realizado con ferramentas metálicas. Trátase dun pequeno cadrado que asociamos ós traballos levados a cabo por antigos topógrafos. Estariamos ante un antigo sinal xeodésico dos realizados a finais do século XIX ou principios do século XX, en estreita relación co xa citado uso da laxe como marco divisorio entre concellos e parroquias.

O grupo “Peña Tú”

cadro do grupo Peña Tú - Fonte ASAGA

Cadro dos deseños do grupo Peña Tú (Terroba Souto, Y. 2015)

Este esteliforme é un motivo iconográfico moi singular e pouco frecuente no noso pais, sendo o terceiro documentado en Galicia despois do petróglifo de Outeiro do Corno[2]  en Teo e do petróglifo de Basoñas[3] no Porto do Son.

Fotogrametría de Outeiro do Corno I

Fotogrametría de Outeiro do Corno I

A este “grupo galaico” pódense incorporar algunhas representacións gravadas en sepulturas megalíticas e incluso pequenas pezas escultóricas como a de Paredes de Abaixo en Paradela, localizada a carón dunha mámoa polo investigador Vázquez Seijas nos anos corenta do pasado século.

Ídolo Peñatu

Ídolo Peña Tú (ou Peñatu)

Os seus deseños vincúlanse cos gravados e pinturas da chamada tipoloxía “Peña Tú”[4] en referencia ó xacemento localizado no Concello de Llanes en Asturias, o primeiro estudado e o máis coñecido que se converteu no “patrón” deste peculiar modelo iconográfico.

Segundo os especialistas trataríase dunha representación antropomorfa ultraesquematizada de corpo rectangular co interior segmentado en bandas horizontais e remate superior en ábsida máis ou menos pronunciado, algúns deles están acompañados de armas en posición pasiva (coa punta cara abaixo) como tamén acontece no gravado teense.

Tabuyo del Monte

Tabuyo del Monte. Museo de León

Estes gravados localizábanse inicialmente só nunha pequena franxa da cordilleira cantábrica e do norte de León. Outros exemplos destacados desta mesma categoría icónica son os de Sejos e Hoyo de la Gándara en Cantabria e o de Tabuyo del Monte en León (actualmente no Museo de León).

Debemos sinalar tamén a localización de pinturas rupestres en covas e abrigos naturais que presentan gran paralelismo con esta mesma iconografía, como as pinturas rupestres de Fresnedo en Asturias[5] ou o máis recente achado do Ídolo de Ojo Guareña en Burgos.

No noroeste Peninsular.

A morfoloxía xeral da figura da Pedra da Grada aproxímase máis o modelo de Peña Tú ca o seu paralelo galego de Outeiro do Corno, mais na arte rupestre do NW existen outros deseños con certas semellanzas que nos levan a sospeitar que estaríamos ante unha iconografía máis habitual do que nun primeiro momento poidera parecer. É o caso do motivo acaroado ó gran reticulado do petróglifo de Agro das Calzadas en Buriz[6], no Concello de Guitiriz, ou o do petróglifo do Monte da Laje, en Valença do Minho, no Norte de Portugal. En ambos casos tamén se constata un extremo superior absidal e as consabidas divisións internas.

Monte da Laje

Monte da Laje – Valença do Minho

Cómpre destacar, no caso de Buriz, a gran similitude que presenta coa Pedra da Grada, tanto na súa localización xeográfica, ambas en pequenas chairas preto de mananciais e ó carón de antigos sendeiros, como nas características morfolóxicas e de composición da laxe en xeral, cons graníticos redondeados e de bo porte e gran moi groso que presentan os gravados na parede orientada ó sur e nun panel case vertical.

Esta disposición vertical do gravado de seguro dificultaría o traballo do gravador, que ben puido empregar, no caso da Pedra da Grada, algún tipo de escada para a súa realización. No futuro deberemos prestar maior atención a este tipo de laxes, pouco habituais ata agora na arte rupestre galega, e que en moitas ocasións desbotamos de antemán nas sondaxes.

Guríz

Agro das Calzadas – Porta do Alén – Buriz  (Guitiriz)

Interpretacións dos gravados

Este novo “esteliforme” galaico constitúe, por tanto, un novo elo de relación entre o chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre e a arte rupestre da franxa cantábrica e do noroeste da meseta, de carácter máis esquemático, que certos autores fan extensible ós idoliños-placa, presentes en boa parte da Península. Ven a por de novo de manifesto un nexo de unión entre dous focos de arte rupestre que ata hai poucos anos se consideraban totalmente independentes. Novas liñas de investigación no futuro deberán profundizar nesta adición tipolóxica ó repertorio coñecido da arte rupestre galega.

Ídolo Peña Tú

Ídolo Peña Tú (Bueno & Fernández Miranda, 1980)

En xeral, a maioría dos autores relacionan estes deseños con figuras humanas esquematizadas e moi abstractas. Ídolos antropomorfos relacionados con individuos de certo prestixio que en ocasións son representados ó carón das armas propias e identitarias do seu estatus guerreiro. Guerreiros ou xefes tribais que reflicten unha certa desigualdade social nestas primitivas comunidades da nosa Prehistoria.

Outros autores, non obstante, propoñen que ditas figuras serían versións setentrionais das coñecidas estelas alentexanas e do Suroeste peninsular coas que tamén presentan certos paralelismos estilísticos.

Outeiro do Corno I - Teo

Outeiro do Corno I

Finalmente, a localización destas laxes preto de necrópoles megalíticas levou a varios investigadores a defender a teoría de que estariamos ante algún tipo de representacións de carácter funerario.

Con respecto as pautas seguidas para a elección do emprazamento,  nesta ocasión o autor do gravado seleccionou intencionalmente un elemento natural ben recoñecible na paisaxe para posteriormente plasmar na zona máis visible da laxe unha mensaxe, quizais un sinal de aviso, coa intención de ser contemplado a certa distancia por calquera que percorrera esta antiga vía de tránsito usada dende a antigüidade ata os nosos días. A acción dos axentes naturais  que foron erosionando os gravados, pode explicar que tempo despois pasase desapercibida, agás para a veciñanza da contorna que xornada tras xornada observaba unha figura que asociaron cun elemento común da súa vida cotiá.

Tipoloxías Peña tú

Tipoloxías Peña tú (Fabregas et. al, 2003)

Cronoloxía

En relación a súa posible cronoloxía, os investigadores sitúan os referentes máis destacados do grupo en torno 1.800-1.500 a.C. Non obstante, a diferenza doutros gravados, o petróglifo da Grada non está asociado con armas metálicas o que dificulta a súa adscrición cronolóxica. Certos autores sinalan a posibilidade de que sexan precisamente este gravados non relacionados coas armas os máis antigos, herdeiros dunha longa tradición que se remonta ó Neolítico e que se mantivo viva durante toda a Idade do Bronce.

Conclusión

Atopámonos ante un dos máis importantes achados da arte rupestre ó ar libre nestes últimos anos que reactiva interrogantes que expliquen o emprego dun modelo esquemático recoñecible e aceptado nunha ampla franxa do territorio entre o Atlántico e a cornixa cantábrica. Gravados que nos transmiten unha mensaxe concreta arestora descoñecida.

Calco do Agro das Calzada. Antonio de la Peña Santos. 1980

Calco do Agro das Calzada (Peña Santos, 1980)

Dende o Colectivo demandamos que os organismos públicos competentes inicien os trámites necesarios para a catalogación do xacemento, como primeira medida necesaria e esencial para garantir a súa protección e conservación. Lamentablemente o estado xeral dos petróglifos desta tipoloxía en Galiza é moi mellorable e permanecen no máis absoluto descoñecemento para o gran público e en perigo constante a causa dos incendios e outros axentes.

Debemos lembrar que boa parte destes xacementos foron declarados monumentos histórico – artisticos (Peña Tú) ou bens de interese cultural (Sejos). Son verdadeiras iconas e referentes culturais para as xentes das comarcas onde se localizan e son considerados valiosos monumentos da Prehistoria do Noroeste peninsular. A simple incorporación dun novo gravado desta tipoloxía ó noso catálogo de arte rupestre constitúe un feito excepcional, á marxe doutras consideracións como a boa factura e dimensións únicas deste gravado da Pedra da Grada.

Xacementos próximos en Moraña.

Cabeza de San Pedro de Rebón

Cabeza de San Pedro de Rebón

Pedrafitas: – Lapa de Gargantáns (San Martiño de Gargantáns), Cabeza de San Pedro (entre as parroquias de Rebón e Amil)

Petróglifos: P. Gargantáns (S. Martiño de Gargantáns), P. Ardegán (S. Martiño de Gargantáns), P. Do Deitadeiro (S. Martiño de Laxe), P. De Cotaredo (Longás – Santa Xusta), P. Chan de Deus (Conles – Santa Xusta)

Xan de Deus

Xan de Deus

Mámoas: Mámoa de Santa Lucía (Santa Lucía), Mámoa do monte Ardegán (Longás – Santa Xusta), Mámoa de Paraños (S. Martiño de Gargantáns), Necrópole do monte Laceira (Monte Laceira – Laxe), Mámoa de Guillarei (Cortiñas – Santa Lucía), Mámoa da Pallota (A Pallota – Rebón), Mámoa de Silvoso (Santa Cruz de Lamas).

Non queremos rematar este pequeno artigo sen agradecer a Isaac ter compartido con nós o seu achado e o ternos permitido facernos voceiros da existencia deste excepcional xacemento que de seguro sorprenderá a moitos especialistas e afeccionados á arte rupestre tanto como nos sorprendeu a nós. Esta é outra mostra máis da relevancia das achegas que están a facer os afeccionados á arqueoloxía nestes últimos anos ó coñecemento da arte rupestre. Neste senso, resulta significativo o valor das redes sociais como novo vehículo de difusión e comunicación entre os diferentes axentes que interactúan neste eido.

Tamén queremos agradecer as suxestións feitas vía facebook polo investigador lucense Xabier Moure.


Notas.

[1] Esta Pedra do Sol dos Cabalos é un conxunto de grandes bolos, nos que destacan dous penedos contiguos polas súas dimensións e paredes verticais de máis de 5 metros de altura. Tamén se observa na zona restos de muros de basta factura apoiados nalgúns dos penedos. A denominación de Pedra do Sol dos Cabalos déunola un operario que estaba a traballar nas inmediacións do campo de fútbol, mais nos mapas que temos consultados atopamos por un lado a Pedra do Sol e pola outra a Pedra dos Cabalos.

[2] Fábregas Valcarce et al. (2004).

[3] Fábregas Valcarce et al. (2006).

[4] Hernández Pacheco et al. (1914).

[5]Mallo e Pérez. (1971).

[6]Peña e Rey. (2001).


Bibliografía:

 

 

Ruta polos petróglifos do promontorio de Corme


Convidados pola Fundación Eduardo Pondal e o Concello de Ponteceso achegámonos a unha das zonas de arte rupestre máis singulares do país, o Promontorio de Corme, na zona máis oriental da Costa da Morte. Guiados polo polifacético Suso Lista, veciño e gran coñecedor da zona, e na compaña do alcalde, Xosé Lois García Carballido e o concelleiro de Cultura, Carlos Penedo Casmartiño, percorremos boa parte dos sitios con arte rupestre máis relevantes do municipio. Foi só unha primeira aproximación para coñecer a zona que será obxecto de novas achegas por parte do Colectivo.

24616801440_b3e2d6d385_k

Vista xeral do Petón da Campaíña

Boa parte dos xacementos foron localizados no ano 1997 durante os traballos de avaliación e seguimento de impacto arqueolóxico derivados da instalación do Parque Eólico de Ponteceso, aínda que cómpre destacar que xacementos como o Petón da Campaíña eran moi coñecidos con anterioridade polos veciños da contorna.

a feiteira Clase maxistral

Contemplando a laxe principal da Fieiteira

Posteriormente, no 2002, os arqueólogos Manuel Santos Estévez e Patricia Mañana Borrazas publicaron unha pequena síntese coas características principais destes xacementos na Revista Gallaecia da USC.

Malia todo, os petróglifos de Corme nunca obtiveron a atención merecida e boa parte das laxes permanecían esquecidas baixo os toxos e matogueiras. Un bo exemplo era o estado no que se atopan as laxes da Fieiteira que puidemos visitar grazas á limpeza previa dos accesos por parte das brigadas municipais. Desde aquí o noso agradecemento ó Concello.

A Fieiteira – Meixoeiro

Situado na zona central do promontorio e nun outeiro con boa visibilidade localízase o conxunto máis complexo e máis relevante do Concello. Na Fieiteira atopamos a maior concentración de gravados localizados ata agora na Costa da Morte. Ata 15 paneis insculturados situados entre dous grandes penedos graníticos. Destaca, polo seu tamaño e número de gravados, a laxe principal duns 6 metros de lonxitude (N-S) e 2,5 de ancho (E-O).

A fieiteira-6

A Fieiteira . Laxe central

Se temos en conta o tipo de soporte (granito de gran fino), a súa situación en laxes case planas a ras de chan e pouco visibles a certa distancia e a técnica dos gravados, poderíamos indicar que presenta similitudes coa arte rupestre atlántica, mais a tipoloxía dos gravados non son nada habituais: Cruces inscritas en círculos, escaleiriformes, ferraduras, círculos simples, “vermiformes” (óvalos alongados e divididos por liñas transversais), reticulados, etc. Curiosos deseños que forman conxuntos heteroxéneos que manteñen certos paralelismos con outros grupos focalizados do noso territorio como en Cequeril (Cuntis), nas estacións próximas ó Castro de Montaz na parroquia de Laro (Silleda), Lesende (Lousame), As Canles (Campo Lameiro), etc.

A fieiteira-3

A Fieiteira. Detalle dos reticulados nunha das laxes pequenas

A Regadiña

As Regadiñas

A Regadiña

No extremo meridional do Promontorio, e á beira da estrada que conduce de Corme ó Roncudo, localízase a estación da Regadiña. Os motivos figuran na parte superior e central dunha laxe de forte inclinación. Nela atopamos ata 19 motivos formados na súa totalidade por cruces inscritas en círculos e cadrados irregulares, en varios dos cadrados hai pequenas coviñas entre os brazos da cruz. A maioría dos círculos están na parte superior da laxe e, na parte inferior,  localízanse os deseños máis cadrados de esquinas redondeadas.

O Petón da Campaíña.

No extremo noroccidental do Parque Eólico de Corme, ó abrigo dunha gran rocha granítica, atópase un dos “santuarios” rupestres máis singulares do noso país, tanto polas súas características como pola súa peculiar localización nun punto privilexiado da paisaxe con vistas á ría.

Petón-3

Vista xeral do sector central

Os gravados distribúense aproveitando as propias irregularidades da rocha e presentan deseños variados e de difícil interpretación. Destacan as coviñas e cazoletas de distintos tamaños, os sucos de liñas entrecruzadas e ondulantes, ferraduras, círculos sinxelos, rebaixes, coviñas e unha curiosa figura humana en falso relevo duns 25 centímetros de alto situada na parte central e nunha posición privilexiada na parede do abrigo.

24616740050_25a93cfcd5_k

Vista xeral do abrigo

No chan figuran os gravados mellor conservados e tamén de tipoloxías máis tradicionais como varios círculos simples con coviña central. Tamén se poden apreciar na parte superior da parede de abrigo varios gravados, aínda que a maioría atópanse moi deteriorados pola erosión. Completa o repertorio de gravados unha cruz latina máis recente, cunha pátina máis viva e pouco erosionada.

Un grupo singular na arte rupestre atlántica

A visita ás laxes do Promontorio de Corme permitiunos admirar unha tipoloxía de gravados pouco comúns dentro do Grupo Galaico da Arte Rupestre e únicos na Costa da Morte. Á marxe dos motivos comúns a outras zonas do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre, como as coviñas e os círculos, identíficanse outros menos frecuentes como os óvalos, cruces inscritas en círculos e cadrados, reticulados e escaleiriformes, etc…

24842059981_5c14948c7d_k

Fotogrametría A Fieiteira

Estas características nos deseños así como as técnicas de gravado empregadas (uso pouco habitual de baixo relevo) levaron a algúns investigadores a falar dun “estilo propio de arte rupestre diferente do estilo clásico da Idade do Bronce coñecido noutras zonas de Galicia” (M. Santos Estevez & PM Borrazás, 2002).

a feiteira

A Fieiteira. Reticulados e cruces

Tampouco está clara a cronoloxía e a adscrición cultural dos gravados, aínda que parece claro que corresponden a diferentes períodos. Existen gravados prehistóricos e outros medievais e incluso modernos como as cruces realizadas con ferramentas metálicas como a presente no Petón da Campaíña ou as localizadas hai un par de anos en Brantuas.

Petón da Campaíña

Petón da Campaíña

Tamén, como acontece noutras zonas de Galicia, é evidente que moitas das figuras foron reavivadas ou regravadas durante moito tempo, como evidencia a estación da Regadiña. Un feito que poida derivar da propia necesidade de facilitar a “lectura” e interpretación duns gravados que hoxe en día seguen a ser un misterio.

Subliñar, por último, que á marxe das estacións ó ar libre, é moi significativa a localización de ata cinco abrigos naturais con gravados, sendo o Petón da Campaíña o máis relevante.

As demandas do Colectivo

Non podiamos desaproveitar esta oportunidade para demandar ós dirixentes locais presentes melloras no estado destes xacementos pois urxe adoptar medidas que garantan a súa protección e conservación.

24284081874_d87847bd5b_k

Detalle do antropomorfo

Entendemos que se debería comezar por inventariar todas as estacións, rexistrar correctamente todos os motivos insculturados e incluír no catálogo patrimonial do PXOM de recente aprobación todos os xacementos. Requisito fundamental para protexelos e evitar os feitos denunciados anos atrás como consecuencia das actividades forestais e industriais nas áreas arqueolóxicas sen ningún tipo de seguimento e control ou os danos evidentes que reflicten varias laxes da Fieiteira polas limpezas dos montes con tractores con cadeas.

Petón da Campaiña-2

Petón da Campaíña. Sector central

Cómpre tamén, a limpeza periódica dos xacementos e do seu perímetro para evitar que se vexan afectados polos incendios forestais, así como a localización dos propietarios das leiras cos que acadar acordos que permitan que as xeracións futuras poidan desfrutar destas mostras milenarias de arte rupestre.

Petón da Campaiña Conquista

Vista xeral do Petón da Campaíña

Os petróglifos son xacementos arqueolóxicos moi sensibles tanto ós factores ambientais como á propia acción do home que non só dana os xacementos senón tamén altera de xeito irreparable o seu contorno (véxase o Petón da Campaíña cun dos aeroxeneradores do Parque Eólico a escasos metros).

24842045871_c1e8b6df2a_k

Fotogrametría A Fieiteira

Divulgar implica concienciar á poboación da singularidade destes bens culturais con actividades educativas e pedagóxicas que sensibilicen á veciñanza da súa importancia, facéndoos participes na loita pola súa conservación e protección. Porén, a realización destas actividades debe adecuarse as características destes xacementos evitando, por exemplo, que centenares de persoas visiten ó tempo estes petróglifos.

24909028456_b83088aaaf_k

Fotogrametría A Fieiteira

A xestión correcta destes bens, seguir potenciando novos traballos de investigación e a súa posta en valor contribuirán positivamente no territorio. O importante patrimonio arqueolóxico da zona debe supor un elemento diferencial cun gran potencial turístico que cómpre aproveitar e que redundará tamén noutros sectores económicos deste recuncho da Costa da Morte.

Fotogrametría A Regadiña

Fotogrametría A Regadiña

Dende o Colectivo queremos agradecer a atención e boa acollida do equipo de goberno de Corme representado polo seu alcalde e o concelleiro de Cultura. Agardemos que a ilusión e boa vontade que nos transmitiron se plasme en feitos nun futuro próximo, o Colectivo A Rula estará para botar unha man.

Bibliografía:

Notas de Prensa


A Ruta no wikiloc do Colectivo:

A Pedra Ancha do Camiño de Fisterra


1993_calco-pedra-ancha_sector-a_costas-goberna_novoa_panel-superior_22944552130_o

Calco Costas Goberna . 1993

Entre as moitas especificidades que conforman a personalidade propia da nosa arte rupestre prehistórica ocupa un lugar destacado un conxunto de estacións con paneis con representacións exclusivamente de armas. Cuantitativamente son un conxunto minoritario dentro do Grupo Galaico de Arte Rupestre mais por diversas causas teñen sido obxecto desde sempre dunha atención preferente por parte dos estudosos na materia.

Entre estas rochas panoplias nesta ocasión fixamos a nosa atención nunha das máis setentrionais, a Pedra Ancha de Dumbría.

1993_calco-pedra-ancha_costas-goberna_panel-inferior_22944551620_o

Calco Costas Goberna . 1993

O xacemento arqueolóxico de Pedra Ancha localízase preto do Alto do Fragoso na parroquia de San Pedro de Buxantes en Dumbría (UTM: 29 T 492060 4759095).

1993_calco-pedra-ancha_costas-goberna_novoa_xeral_22944552540_o

Calco Costas Goberna . 1993

Trátase dun gran afloramento granítico de máis de 36 m de longo por 10 m de ancho e preto de 5 de altura que constitúe o elemento natural de referencia na paisaxe da súa contorna. Salienta a súa situación a escasos metros do camiño real que foi dende a Idade Media e segue sendo o itinerario xacobeo de Compostela a Fisterra. A só cincocentos metros ó leste atópase o outro referente espacial desta zona, neste caso artificial, a fábrica de Carburos Metálicos de Ferroatlántica que alterou radicalmente este espazo xeográfico nas últimas décadas.

Pedra Ancha 1-3Esta estación de arte rupestre ó ar libre foi localizada polo veciño Modesto García Quintáns, antigo Director do Instituto Xeográfico Nacional da Coruña, en 1991 durante unha xornada de caza cos seus compañeiros da cuadrilla de Buxantes.

plano-pendentes_-pedra-ancha_fragoso_22609833884_o.jpg

Plano de localización

Logo dunha pequena publicación en La Voz de Galicia ese mesmo ano, foi dada a coñecer nun artigo da revista Brigatium en 1993 polos investigadores Fernando Javier Costas Goberna, Pablo Novoa Álvarez e José María Albo Morán que destacan por primeira vez a relevancia desta rocha panoplia e salientan a súa estraña localización en relación co escaso número de petróglifos destas características na Galiza setentrional en xeral e na Costa da Morte en particular. Con posterioridade foi estudada e citada por numerosos investigadores e arqueólogos como F. Alonso (1993), F.J. Costas Goberna e E. Pereira García (1998), Vázquez Varela (1999, 2007), A. de la Peña Santos e F. J. Costas Goberna (2006), B. A. Casado e A. del Peña Santos (2011), etc…

 DESCRICIÓN DOS GRAVADOS.

Pedra Ancha 1-2Na parte superior deste enorme penedo figuran un gran número de pías naturais que a erosión e chuvia foi creando co devir da historia. Porén, é na parede oriental nunha zona de forte inclinación, case vertical, onde se atopan os dous paneis insculturados cunha importante representación de armas propias dos inicios da metalurxia: dúas espadas curtas ou puñais e catro alabardas, semellantes ós exemplares de cobre localizados en varios xacementos arqueolóxicos galegos, e tamén varios deseños triangulares que denominaremos “escutiformes” e que identificamos por asociación co resto das armas con algún tipo de escudo descoñecido no rexistro arqueolóxico por estar confeccionado con materiais orgánicos perecedoiros.

1991_08_31_descubiertos-en-dumbra-unos-petroglifos-que-representan-armas_23045493630_o

Nova da descuberta na Voz de Galicia do 31 de agosto de 1991

Non podemos desbotar tampouco outras hipóteses sinaladas polos investigadores que os identifican como posibles mascaras, idoliformes, representaciones antropomorfas sacralizadas, estandartes e incluso carros de guerra gravados cunha perspectiva cenital semellantes ós representados nas estelas estremeñas e alentexanas (G. Pascual Hermida, 2011). Deseños triangulares moi semellantes localízanse noutros petróglifos do grupo galaico da arte rupestre como Auga da Laxe (Gondomar), Mogüelos (Cangas) e sobre todo gardan moita similitude coas figuras do Castriño de Conxo en Santiago de Compostela.

Pedra Ancha 1-4Na parte central da cara oriental é onde figuran estes 3 escutiformes dispostos case en liña. As súas dimensións oscilan entre os 60 e 70 cm de longo por 40 de ancho. Ó carón dun deles atópase tamén un puñal ou espada curta de tipo espigo (sen cravos de suxeición) con empuñadura e coa posible representación do nervio central moi erosionado

Na parte inferior da laxe e á dereita do primeiro grupo de gravados, atópase un segundo panel duns 3 metros cadrados situado case a rentes do chan. De esquerda a dereita figuran dúas alabardas de folla triangular, a primeira con nervio central e a segunda con varios sucos paralelos no fío, ambas cun longo suco a modo de mango; un segundo puñal con nervio central e colocado en posición activa (mirando cara arriba) e unha terceira alabarda máis pequena de fío case cadrado e deseñada con varios sucos e que tamén presenta un longo suco a modo de mango. Á dereita destes deseños pechando o panel atópase unha cuarta alabarda tamén de folla triangular de liñas máis redondeadas e varios sucos paralelos representando ós nervios no fío. Entre a terceira e a cuarta alabarda figuran representadas varios gravados históricos, cruces de factura relativamente moderna que quizaiPedra Ancha 1-7s oculten outras representacións prehistóricas como outro posible escutiforme (J.M. Vázquez Varela, 2007).

As alabardas representadas, todas orientadas na mesma dirección á dereita, son similares ós modelos Carrapatas da Idade do Bronce localizadas nos rexistros arqueolóxicos do NO peninsular.

Pedra Ancha 1-8A conservación dos gravados é en xeral bastante boa a pesar das continuas enxurradas no inverno. A auga que conteñen as enormes pías naturais da parte superior vai escorregando polas zonas máis inclinadas da laxe onde figuran os gravados. Malia todo, o proceso de meteorización directa pola acción do vento e a auga non semella por en perigo a conservación dos grabados.

En definitiva, a representación deste amplo repertorio de armas, cando menos nove entre ambos paneis, converten a Pedra Ancha na rocha panoplia máis importante da Costa da Morte e un dos xacementos de arte rupestre prehistórica desta tipoloxía máis representativos do noso país.

ANÁLISE.

Na análise de calquera estación de arte rupestre ó ar libre é fundamental avaliar o seu contorno inmediato. Nesta ocasión éo aínda máis, pois o afloramento granítico da Pedra Ancha destaca na paisaxe como o elemento natural máis sobranceiro nesta penechaira do Fragoso hoxe gravemente alterada pola acción antrópica. Desaparecidas case por completo as mámoas da paraxe de Maias, só fica na zona outro xacemento arqueolóxico de certa importancia, o chamado Castro da Fragoso da idade do Ferro, situado a uns 400 m, ó suroeste da gran peneda.

Pedra Ancha 1-14O outeiro da Pedra Grande constitúe por tanto un fito espacial fundamental neste territorio, marca o linde entre a chaira e as suaves pendentes do val que se van acentuando ó achegarnos ó río Fragoso que dá nome á zona e o xacemento castrexo. Dende a Peneda Grande podemos divisar unha ampla panorámica de toda a chaira onde se practicaba o pastoreo ata hai unhas décadas e preto de importantes recursos naturais como os numerosos mananciais da zona e o río. Sitúase tamén nunha vía de tránsito natural usada dende a prehistoria ós nosos días, como testemuña a presenza do itinerario da senda xacobea.

Pedra Ancha 1-5A localización dos gravados na parede orientada ó camiño, na súa parte central e case vertical da parede, evidencia a vontade dos gravadores para facer visibles estas figuras á certa distancia.

A pesar da erosión en días con boa luminosidade aínda é posible observar dende o camiño os diferentes motivos (tal e como reflicte a primeira fotografía) e a pesar da plantación de eucaliptos situados na parcela lindeira que dificulta a súa visualización na actualidade.

Pedra Ancha 1-6Como complemento á hipótese territorial, J. M. Vazquez Varela (2007), sinala unha segunda interpretación da laxe como lugar de celebración de rituais guerreiros. A representación de toda esta panoplia reflicte unha forte carga simbólica que podemos relacionar con outras funcións, dende servir de sinal disuasoria e aviso a outros grupos da zona (tamén en relación coa anterior hipótese de linde territorial), ata indicar o lugar de celebración de rituais colectivos vinculados á guerra conmemorando o inicio ou fin dunha acción bélica. Quizais esta exhibición pública dos armamentos dos guerreiros xogase un papel fundamental para definir os modelos sociais imperantes nesas sociedades.

A presenza de gravados de diferentes períodos evidencian a querenza e atracción continuada destes antigos poboadores por esta peneda, deixándonos testemuños perdurables no tempo que dificilmente poderemos interpretar dende os valores culturais actuais. A Pedra Ancha tivo diversas funcións e significados ó longo da súa dilatada historia. As cruces de factura histórica que tamén podemos relacionar con varias funcións, “cristianización” dun lugar de culto pagán anterior, coa demarcación de límites territoriais ou incluso co paso dos peregrinos camiño a Fisterra, son os últimos sinais desta longa tradición gravadora.

SINALIZACIÓN

Pedra Ancha 1-10Durante a nosa visita ó petróglifo numerosos peregrinos achegáronse a nós para preguntarnos que era o que mirabamos con tanta atención no outeiro. Parolamos un bo anaco cun pequeno grupo de madrileños e dúas rapazas da Alemaña e a maioría quedaron abraiados ó contemplar as distintas figuras do gravado. Ninguén coñecía a sua existencia e todos subliñaban o feito de non existir unha mínima sinalización e información sobre o xacemento.

Pedra Ancha 1-12Dende o Colectivo é algo que tampouco comprendemos. Trátase dunha estación de doada localización e acceso, ó carón mesmo do camiño, polo que é incomprensible que o elemento patrimonial máis importante do treito xacobeo en Dumbría non sexa valorado como corresponde. Pensamos tamén que o custo das accións necesarias para a súa posta en valor non sería moi elevado. Un proxecto que implicaría a adquisición das parcelas, a eliminación da plantación de eucaliptos da parcela lindeira, a limpeza e acondicionamento da zona, o estudo, documentación e análise de todos os motivos (en prol de posibles melloras para súa conservación) e a sinalización axeitada do enclave. Un proxecto cunha dobre finalidade, garantir a correcta conservación do ben cultural e ó mesmo tempo facilitar a súa visualización e desfrute polos veciños da zona, ós turistas e peregrinos. Nun concello como Dumbría que conta cun importantísimo patrimonio arqueolóxico (máis de cen xacementos arqueolóxicos catalogados) cómpre iniciar a valoración e divulgación dos elementos patrimoniais máis singulares e únicos.

Neste senso, o Petróglifo da Pedra Ancha é un mostra excepcional de arte rupestre que debería converterse nun novo recurso turístico do Concello e unha nova icona para o camiño de Fisterra onde por desgraza tamén se atopan ás súas beiras outros petróglifos na mesma situación.

Pedra Ancha 1-9Queremos agradecer a Modesto García e a súa cuadrilla de caza, todos eles veciños de Dumbría, pola súa compaña nunha xornada entrañable e por desvelarnos segredos e historias destas paraxes únicas. Eles son un bo exemplo de como a práctica de actividades cinexéticas responsables non só é compatible coa protección e divulgación do patrimonio cultural senón tamén beneficiosa.

Para saber máis:

  • Costas Goberna, J.F., Novoa Alvarez, Pablo e Albo Morán, José Mª (1993). “Los grabados rupestres de armas de Pedra Ancha (Dumbria, A Coruña”, En: Brigantium. Bol. Museo Arqu. Hist. Coruña.Vol. 8. pp. 245-262
  • Alonso Romero. F. (1993). “El camino jacobeo a Fisterra”. Edicións Xerais. Vigo
  • Vázquez Varela, J.M. (1999). “Ideología, imagen y sociedad en el inicio de la Edad del Bronce en el Occidente de la provincia de A Coruña”. Deputación de Coruña. A Coruña
  • Peña Santos, A. de la e Costas Goberna J.F. (2006). “Roteiro de Petroglifos de Galicia”, En Hidalgo Cuñarro, J.M. (Coordinador) Arte Rupestre prehistórico do Eixo Atlántico. Vigo.
  • Vázquez Varela, J.M. (2007). “Funciones y significados de los grabados rupestres de armas prehistóricas de A Pedra Ancha (Dumbría, A Coruña”, En: SEMATA, Ciencias sociales e Humanidades. vol. 19. pag. 15-20
  • García Quintáns, Modesto (2008): “El ayuntamiento de Dumbria: Historia, tradiciones y costumbres”. Deputación da Coruña. p. 117
  • Guitián, J (2008). Pedra Ancha de Dumbría, entrada no Blog: Petróglifos de Galicia
  • Vilar Álvarez, Manuel (2010). “El Camino al fin de la Tierra”. Asociación Cámaras Oficiales de Comercio, Industria y Navegación de los Caminos Jacobeos. p. 68
  • Peña Santos, A. de la e Aparicio Casado, B. (2011) “Guía de los petróglifos de Galicia”. Ed. Cumio. p. 26-29

Obradoiro de Iniciación á fotografía de petróglifos. Resumo.


O pasado sábado 3 de outubro tivo lugar no Parque de Arte Rupestre de Campo Lameiro o primeiro obradoiro de iniciación á fotografía de Petróglifos. Pouco tempo atrás, cando o equipo que dirixe o parque nos propuxera a súa realización, só intuímos as dificultades que entrañaba levalo a cabo pero tamén sabiamos que dun xeito ou outro tiñamos que facer todo o posible para realizalo. Tratábase da primeira vez que se desenvolvía unha proposta deste tipo en toda Galicia, e a isto témoslle que sumar que o feito de se realizar en Campo Lameiro implicaría, en moitos casos, maiores desprazamentos para os posibles participantes.

Queremos agradecer ós novos xestores do PAAR o esforzo que están a levar a cabo desenvolvendo o seu proxecto renovador no parque, tentando achegalo á idea orixinaria e a que moitos de nós temos sobre o que debe chegar a ser. E cremos certamente que a realización de actividades como este obradoiro fotográfico forma parte dese camiño a seguir.

cartel-fotografia

E chegou o día, e comezamos de vagariño a ollar distintos exemplares de publicacións sobre arte rupestre galega e comentamos a ausencia case xeneralizada da fotografía de petróglifos nelas. E coa escusa entramos no tema…

Apoiados en multitude de imaxes dimos un repaso á fotografía de petróglifos ó longo do tempo, desde os pioneiros ata os autores actuais e á chegada das novas tecnoloxías. A continuación pasamos a tratar unha parte máis técnica, o equipo. Amosamos un equipo recomendable e Anxo de Prado  rematou sabiamente este apartado concretando: ilusión, lanterna e cámara fotográfica son os únicos elementos realmente necesarios para iniciarse neste tipo de fotografía.

Seguidamente falamos das distintas técnicas de fotografado, das nosas experiencias, demos algúns consellos para aplicar na preparación da sesión, na iluminación e no postprocesado. E resoltas algunhas dúbidas procedemos a dirixirnos ó exterior a desenvolver a parte práctica.

Xa no  parque achegámonos ata a Laxe dos Carballos e alí puidemos visualizar a Anxo de Prado en acción, un espectáculo xa de por si recomendable, que a continuación, os participantes picados pola curiosidade tentaron emulalo. Ó pouco tempo decatáronse de que seguindo as instrucións pódese tentar repetir o  método, e a partires dese momento perseguiron incansables a foto perfecta.

Tiñamos pensado achegarnos a continuación ata Outeiro do Cogoludo pero déronnos as 12 en compaña do gran cervo e os 12 decidimos rematar a sesión con esta foto de grupo.

Só nos resta decir grazas e que esperamos que desfrutarades da actividade tanto coma nós levándoa a cabo.

1a promocion master class anxo

II andaina nocturna ós petróglifos de Teo, Resumo.


Logo de rematar esta segunda edición da ruta ós petróglifos teenses, é difícil sentirnos máis recompensados cos resultados acadados, incluso por riba das nosas ambiciosas expectativas iniciais.

Nas dúas xeiras houbo cheo absoluto de participantes, sendo imposible acoller a un maior número por razóns técnicas e de seguridade. Malia todo, máis de 150 persoas puideron contemplar con todo detalle os diferentes motivos que posúen estas mostras de arte rupestre milenarias en dúas noites fabulosas e moi emotivas. Algúns destes gravados só se poden observar en días cunhas condicións excepcionais de luz polo que incluso 21770462482_299b5fdfaf_kaqueles asistentes que coñecían previamente as laxes quedaron abraiados dos segredos que ocultaban estes paneis iluminados coas nosas lanternas e focos. O percorrido realizado destacaba pola gran diversidade de motivos que posúen estas laxes, dende os característicos gravados de temática xeométrica, que caracterizan á arte rupestre galaica e atlántica, ós gravados de motivos figurativos en Río Angueira 2 ou na laxe panoplia de Outeiro do Corno 1 co seu singular deseño central. Unha ampla variedade de figuras que espertou gran interese e innumerables conversas que denotaban a curiosidade amosada por todos os participantes.

12010590_984628821601133_3898257904379252770_o

Tamén aproveitamos a ocasión para render unha pequena homenaxe a Ramón Sobrino Lorenzo coa intervención de Ángel Núñez Sobrino, custodio do seu legado, e proxectamos un pequeno vídeo cunha retrospectiva coas súas fotografías e deseños antigos dos xacementos que investigou na nosa comarca. Festexamos, por último, o terceiro aniversario da nosa asociación agasallando ós presentes coas nosas camisetas personalizadas.

O obxectivo de seguir a difundir o coñecemento deste espazo arqueolóxico tan singular do concello teense cumpriuse pero á vez acadamos outras pequenas metas iniciadas hai dous anos coa nosa primeira visita. Dende entón o concello de Teo realiza limpezas continuas e programadas no contorno das laxes e mantén limpos os accesos, sinalizouse a ruta e un maior número de veciños coñecen e visitan con frecuencia esta área arqueolóxica. Sen dúbida, isto é a mellor recompensa ó noso traballo.

A 21791712381_23d60ac506_knosa intención, e pensamos que tamén a do Concello, é seguir a realizar periodicamente este tipo de andainas, tanto diúrnas como nocturnas, para continuar divulgando o patrimonio cultural teense á súa veciñanza e a cidadanía en xeral. Asemade, seguiremos solicitando ás institucións públicas que manteñan o seu compromiso e implicación á hora de procurar a protección e posta en valor destes xacementos. Trataremos tamén de realizar novas rutas por novas paraxes, quizais menos coñecidas pero que de seguro non deixaran de sorprendervos.

12027822_980448402019175_1485651542599195744_n

Queremos rematar agradecendo ás persoas e institucións que participaron e colaboraron neste actividade. En primeiro lugar ó Concello de Teo e en especial ó Departamento de Cultura que dirixe a concelleira Pilar Faxil e coordina a súa técnica, Lucía Mosquera, por darnos outra oportunidade para seguir transmitindo a nosa paixón pola arte rupestre; á brigada de xardíns que dirixe Xurxo Francos,  xa que sen o seu labor sería imposible realizar este tipo de roteiros; a don Ángel Núñez Sobrino por lembrarnos a figura de Ramón Sobrino Lorenzo Ruza, un dos grandes arqueólogos do noso pais no centenario do seu nacemento, e permitirnos amosarvos imaxes únicas do seu traballo; á Casa Grande de Cornide e á Casa Carril pola súa acollida e atención; e sobre todo a todos os que participástedes polo interese amosado e o voso ánimo que nos obriga a seguir con novos proxectos.

Deixámosvos unha pequena galería de imaxes desta “II Andaina ós petróglifos teenses”

21593446918_e7df67fde5_k 21594446849_40270fb4d0_k 21781295025_4c853f0e1f_k  21160864443_18c09649ef_k 21161170423_c58446a21a_k  21593446918_e7df67fde5_k 21593752280_24a559483d_k 21594104638_a986620ebd_k 21594132178_035efd3d24_k 21594446849_40270fb4d0_k(1)   21594623339_efc36b7642_k  21769830062_f9aeb6ffc3_k  21781295025_4c853f0e1f_k 21790863141_6cc3a62c41_k 21790880811_7075f86134_k 21791712381_23d60ac506_k      12019756_980448405352508_4455336711703245976_n 12027291_984628978267784_2833616308389262831_o 12027822_980448402019175_1485651542599195744_n 12034256_984629338267748_7838744403669346978_o 12038578_984628494934499_63166951982662172_o 12039275_980448392019176_5467357903259644360_n 12039766_1003890632995907_9022091796191566724_n 12045802_980449208685761_5741365560979316198_o21160541753_453d296ab0_k 12046624_1003890542995916_5477442976893196184_n12002235_1003890506329253_4146618328206691078_n 12052427_980449515352397_5626483211487061709_o12010521_980449392019076_2472601498314854990_o12006324_1003890246329279_5217979561781878515_n12010590_984628821601133_3898257904379252770_o21594446849_40270fb4d0_k12011317_1003890309662606_3016088981806887251_n

Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza, mestre da arqueoloxía galega, nos 100 anos do seu nacemento.


Este ano celébrase o centenario do nacemento de don Ramón Sobrino Lorenzo Ruza (1915-1959), ante tal efeméride o noso colectivo non pode desaproveitar a oportunidade de renderlle unha merecida homenaxe a un dos grandes referentes no estudo da arte rupestre en Galicia, continuador do labor iniciado polo sei pai, Ramón Sobrino Buhigas, autor do famoso “Corpus Petroglyphorum Gallaeciae”, o primeiro gran inventario da arte rupestre do noso país.

20153133679_783e648591_k

Petróglifo da Pena Bicuda de Regoufe

Ramón Sobrino L. foi un home do Renacemento que alumeou as tenebrosas décadas da posguerra galega coa súa paixón por recuperar, divulgar e transmitir o legado que os nosos devanceiros nos deixaron nesas laxes cheas de gravados cuxo significado segue a ser na actualidade todo un misterio sen resolver e que cada día atrae a máis investigadores e afeccionados.

Panorámica da necrópole do Monte Piquiño

Panorámica da necrópole do Monte Piquiño

A súa vida profesional como mestre de debuxo na escola de Artes e Oficios “Mestre Mateo” e como aparellador municipal no Concello de Santiago vincularíao para sempre ás terras e xentes de Compostela. Non obstante, foi o estudo dos nosos xacementos arqueolóxicos, primordialmente dos petróglifos e xacementos megalíticos, o que o unirían sentimentalmente e para sempre á nosa comarca. Lembremos que Ramón Sobrino Lorenzo foi o descubridor ou divulgador de xacementos tan relevantes como o petróglifo do Castriño de Conxo, e o do Monte Pedroso en Santiago de Compostela, dos gravados de Oca en Ames ou dos petróglifos de Mallos, Outeiro do Corno ou da Pena Bicuda de Regoufe en Teo. Tamén no concello teense foi o primeiro en subliñar a relevancia dunha das áreas arqueolóxicas máis importantes da comarca, a necrópole megalítica do Monte Piquiño.

Croquis da Laxe da Estivada de Mallos

Esbozo da Laxe da Estivada de Mallos

Como arqueólogo foi comisario local das escavacións arqueolóxicas en Compostela e membro da Real Academia Galega polo que percorreu a pé as nosas vilas e pequenas aldeas para acceder ós xacementos arqueolóxicos acompañado de veciños e amigos que foi coñecendo durante o seu periplo vital. Óscar Lojo – Batalla Sampedro, alcalde republicano en Ames, Gustavo Varela Gutiérrez de Caviedes, catedrático de Ciencias Naturais no Instituto Cervantes e mestre na Universidade de Santiago de Compostela, Juan Pérez Millán, profesor e coengo-arquiveiro da catedral, Adolfo Calvo, practicante municipal de Teo, etc, son algúns exemplos deste abano de curiosos persoeiros da bisbarra compostelá que cómpre significar, pois foron eles os que en moitas ocasións achegaron a Sobrino Lorenzo a estas paraxes recónditas na busca dos antigos vestixios destes primeiros poboadores do noso país. Exercían como anfitrións, amigos, confidentes e mesmo guías nas expedicións que Ramón Sobrino Lorenzo repetía polos nosos montes sempre co seu equipo as costas, composto –como reflicten as vellas instantáneas- pola súa cámara Kodak Retina, un catalexe, o seu fotómetro, as cintas métricas, a carteira de cartafoles de coiro e os cadernos e lapis. Con estes aparellos logrou deixar testemuño perdurable destes novos xacementos que logo publicaría nos xornais e revistas científicas máis prestixiosas da época.

20346288371_0b6eda5ff9_k

Petróglifo do Outeiro do Corno

A súa meticulosidade e rigorosidade no estudo e análise dos xacementos contribuíu a mudar a visión da arqueoloxía galega para convertela nunha verdadeira disciplina científica. Mestre do debuxo arqueolóxico como os seus predecesores na Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra (E.Campo, Castelao, Feijo Alfaya, E. Mayer, Souto Cuero…) logra nos seus deseños unha gran plasticidade sen esquecer a precisión na súa execución técnica, o que proporciona fermosas obras artísticas e incuestionables documentos científicos.

Ramón Sobrino Lorenzo participa do espírito renovador e multidisciplinar da Xeración Nós e representa certa continuidade co traballo, estilo e metodoloxía dos eruditos do Seminario de Estudos Galegos, institución erradicada polo fascismo. Como sinala outro dos grandes investigadores actuais neste eido, Antonio de la Peña:

“Sobrino Lorenzo, la figura más brillante en la historia de la investigación de los grabados rupestres galaicos […] alcanzó el nivel más alto […], su amplio dominio bibliográfico (herdanza do seu pai), su profundo conocimiento del terreno en el que se movía – no en vano conocía de primera mano la práctica totalidad de los complejos rupestres conocidos entonces – y su aparente alejamiento de condicionamientos ideológicos, dan a su obra una extraordinaria coherencia”

O desaparecido petrógifo do Agro da Cacharroa

O desaparecido petróglifo do Agro da Cacharroa

20310466075_ee971ff8d5_k

Laxe da Estibada de Mallos

O seu legado, conservado grazas ó inestimable labor do mestre e investigador, Ángel Núñez Sobrino, constitúe un verdadeiro tesouro documental que aínda non foi debidamente tratado e valorado. Preto de 2.500 documentos gráficos e documentais entre negativos, positivos, debuxos e anotacións nas súas axendas persoais constitúen un fito de referencia fundamental para abordar o estudo do megalitismo e do chamado “Grupo Galaico de Arte Rupestre” en Galicia en xeral e na nosa comarca en particular.

Nestas últimas semanas o noso colectivo tivo o privilexio de achegarse por primeira vez a unha pequena parte deste fondo grazas a amabilidade e facilidades dadas por Ángel Núñez Sobrino, feito que dificilmente poderemos agradecer.

A análise de todo este material xerou de inmediato novas liñas de investigación para o futuro, como o estudo da evolución da paisaxe destas paraxes durante a segunda metade do século XX, facilitounos novos indicios para tentar localizar xacementos arestora en paradoiro descoñecido (Liñaredo, Labanquiños ou Troitosende en Ames ou o petróglifo do Agro da Cacharroa en Teo), permitiunos comparar o estado actual destes bens arqueolóxicos coa súa situación fai máis de medio século, certificar grazas as súas fotografías de que xa era coñecedor de moitas estacións de arte rupestre que pensabamos que foran descubertas nos últimos anos como o petróglifo do Outeiro do Corno en Regoufe (Teo) ou o Petróglifo de Monte Grande en Piñeiro (Ames).

Son tamén materiais fundamentais para continuar coa nosa misión principal, a divulgación. Documentos que debidamente seleccionados e tratados enriquecerán calquera actividade sobre o patrimonio cultural na nosa comarca, proporcionarán novos recursos para a elaboración de materiais pedagóxicos e mellorarán a posta en valor dos nosos bens patrimoniais.

Petróglifo da Pedra Bicuda de Regoufe

Petróglifo da Pena Bicuda de Regoufe

Para render esta pequena homenaxe co gallo do centenario do seu nacemento proxectaremos, durante a charla previa á visita nocturna ós petróglifos teense dos días 19 e 26 de setembro organizada en colaboración co Concello de Teo, unha escolma destas imaxes inéditas do arquivo Sobrino – Nuñez do patrimonio teense e da comarca datadas a finais dos anos corenta e na década dos cincuenta. Tamén contaremos coa presenza de Ángel Núñez que nos falará do seu labor como custodio e divulgador deste interesante arquivo familiar.

E todo nun inmellorable escenario como é a Casa Grande de Cornide, cuxos propietarios e actuais xestores mantiveron con acerto a esencia da vella residencia de matices indianos do que foi o seu propietario o libreiro republicano Manuel Tarrio Meldi, que para salvar a vida tivo que abandonar o seu fogar e regresar a Arxentina despois do golpe de estado franquista. Tras máis de corenta anos a vivenda foi reformada en 1976 polos seus actuais propietarios que decidiron abrir en 1992 un dos primeiros aloxamentos de turismo rural da comarca, labor continuado polo actual xerente, Carlos Feal.

Podedes visualizar aquí o tríptico que elaboramos para a ocasión: http://www.calameo.com/read/002506678da246c9f0fd1

Todas as imaxes utilizadas nesta entrada forman parte do fondo “Ángel Núñez Sobrino , orixe: Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza (1915-1959)” do Arquivo Municipal de Teo.  O Colectivo A Rula actuou como intermediario nesta importante achega documental ó Concello de Teo

BIBLIOGRAFÍA:

II andaina ós petróglifos de Teo.


20512942344_2afc5b19b1_kUnha vez máis presentamos da man do Concello de Teo a segunda andaina nocturna para que coñezades algún dos petróglifos teenses máis interesantes.

Trátase dunha nova edición das xornadas que organizamos xa hai dous anos nas que despois dunha charla introdutoria nas instalacións da Casa Grande de Cornide sobre a arte rupestre prehistórica na comarca e sobre o percorrido da ruta, visitaremos as dúas estacións do Río Angueira (Cornide – Calo) e as 3 do Outeiro do Corno (Regoufe – Luou).

Pero nesta nova edición quixemos engadir algunhas novidades e sorpresas. Entre elas faremos unha pequena homenaxe a Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza, co gallo do 100 aniversario do seu nacemento e tamén aproveitaremos para celebrar o 3º aniversario do Colectivo, polo que sortearemos entre os asistentes varias camisolas co noso “Manolo”, o cerviño futbolista do Petróglifo do Pinal 1 (Villestro – Compostela).

Podédesvos anotar de balde no Departamento de Cultura do Concello de Teo, lembrade que son 70 prazas para cada xeira por rigoroso orde de inscrición e que xa comezou onte. Comunicarvos, por último, que todos os que queirades aloxarvos na fermosa casa indiana da Casa Grande de Cornide e asistades a ruta contaredes con prezos especiais.

Podedes consultar a ruta no noso wikiloc: Ruta da 1ª Andaina nocturna ós petróglifos teenses.

Esperámosvos…..

Camiseta Rula

Obradoiro de Iniciación á fotografía de Petróglifos no PAAR de Campo Lameiro


O vindeiro sábado 12 de setembro achegarémonos ata o Parque de arte rupestre de Campo Lameiro. Os xestores do centro convidáronnos a falar  sobre a fotografía dos petróglifos e nos, como non, aceptamos gustosos o convite.

O obxectivo que nos marcamos é o de proporcionar aos asistentes os coñecementos básicos para introducirse no fotografado da nosa arte rupestre, tanto ca finalidade do rexistro de novas laxes e/ou motivos como co obxectivo dunha reprodución máis ou menos artística das insculturas. Para iso, despois dunha breve introdución á historia e actualidade da fotografía de petróglifos, repasada a equipa necesaria para introducirse e as distintas opcións de fotografado e iluminación procederemos a realización de sesións prácticas de fotografado nalgunhas das laxes máis destacadas do PAAR.

Pero que mellor que un exemplo para facernos entender. Nesta ocasión escollemos un detalle de unha das laxes menos coñecidas das incluídas no Parque de arte rupestre de Campo Lameiro, o Chan da Isca:

“Exemplo dos perigos e virtudes da fotografía de petróglifos con luz rasante artificial”.

As seguintes fotografías foron realizadas con un flash. A diferenza entre elas reside únicamente na colocación da fonte fixa de iluminación, o flash. Se analizasemos a primeira fotografía poderíamos estar a pensar nunha posible cópula entre dous cervos cunhas siluetas arqueadas que se confunden. Se analizamos a segunda fotografía observamos algunha liña recta que non logramos asociar e unhas posibles patas do tren dianteiro do cervo con silueta arqueada. Na terceira imaxe observamos un cervo cun gran corpo rectangular e dúas liñas conformando un cuarto de círculo tralo tren das patas dianteiras.

Analizando as tres imaxes decatámonos que estamos diante da superposición de dous cervos de caracterísiticas tipolóxicas moi dispares que, iso sí, comparten entre sí a cabeza e o colo. O situar a fonte de iluminación en diferentes posicións conseguimos aislar os motivos insculturados en dous momentos temporais diferentes.

Chan de Iscas. Detalle fotografado con diferentes iluminacións.

Chan de Iscas. Detalle fotografado con diferentes iluminacións.

De este e outros temas falaremos…

 

A redescuberta do Monte Castelo. Unha excursión ó ano 1909.


A localización do Petróglifo de Monte Castelo despois de 60 anos en paradoiro descoñecido.

Entre as laxes esquecidas e consideradas como desaparecidas nos montes da comarca compostelá figuraba en letras maiúsculas a case lendaria laxe dúas do Monte das Pedras ou do Monte Castelo descuberta por Oscar Lojo Batalla a principios do século XX na parroquia amiense de Santo Estevo de Covas.

Deseño de Enrique Campo dos motivos do Monte Castelo 2. Museo de Pontevedra

Dicimos lendaria xa que o impresionante deseño realizado polo ilustre Enrique Campo no ano 1909, o gran debuxante da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra, tíñanos cativados pola súas suxestivas formas e plasticidade, pero as poucas novas existentes sobre o xacemento nas últimas décadas dábano por desaparecido como consecuencia das labores extractivas de cantería practicadas na zona no século pasado.

Mapa-Monte-Castelo-corrixido v2

Plano de situación

Nas fichas incorporadas ó Catálogo de Bens Patrimoniais do Plan Xeral de Ordenación Municipal de Ames só figura como unha referencia, proporcionando unha situación aproximada dentro da zona de cautela do achegado Castro de Ventosa ou Castro do Castelo. [1]

Logo de varios intentos frustrados de dar coa laxe chegounos o éxito cando menos o agardabamos. Como acontece ás veces a persecución dun determinado obxectivo lévate a atopar nese traxecto outro ben distinto, mais de igual ou maior relevancia. Iso si, como recolle o saber popular convén “que a inspiración te colla traballando”.

Algo así sucedeu hai un par de semanas, cando nunha revisión máis dos vellos sendeiros que do lugar do Castelo conducen á zona da grande laxe con gravados da Peneda Negra, localizamos máis de sesenta anos despois a laxe dúas do Monte das Pedras. A nosa intención inicial era a procura de novos vieiros de acceso ó magnífico e pouco valorado petróglifo da Peneda Negra e a constancia levounos a dar con outra mostra non menos excepcional da nosa arte máis primixenia, unha xoia perdida. [2]

A laxe do Monte Castelo na Historia.

Como xa sinalamos, as dúas laxes do Monte Castelo, unha delas permanece en paradoiro descoñecido, foron descubertas na primeira década do século XX por un dos persoeiros máis relevantes da historia recente de Ames, Oscar Lojo Batalla Sampedro (Vilouta, 1873-1963), sobriño de Castro Sampedro, o que fora presidente e fundador da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra. Apaixoado pola arqueoloxía, a súa figura será lembrada pola súa labor política como alcalde do Concello de Ames durante o periplo republicano (1931-1936)

Busto adicado aOscar Lojo Batalla en Tapia

Busto adicado a Oscar Lojo Batalla en Tapia

e polo cariño e respeto dos seus veciños, sobre todo da súa parroquia natal de Tapia, cos que mantivo sempre unha estreita relación. Estes veciños e amigos realizaron varias homenaxes póstumas para honrar e lembrar ó “señorito” como alcumaban ó seu veciño máis distinguido. Amigos e veciños dedicáronlle no ano 1969, poucos anos despois do seu pasamento, un busto nun pedestal que se conserva diante da antiga escola de Tapia que el mesmo sufragara persoalmente e mandara construír.

Oscar Lojo guiaría en 1909 a expedición integrada por Enrique Mayer, afamado acibecheiro e gravador compostelá, e por Enrique Campo que se achegarían ata as laxes da Peneda Negra e do Monte Castelo. Durante a visita E. Campo elaborou os magníficos deseños que posteriormente se exporían na Exposición Rexional de Compostela de 1909, segundo a información achegada por Ángel Núñez Sobrino, custodio e divulgador do importante arquivo da familia Núñez – Sobrino.

Na actualidade a obra deste primeiro gran debuxante da Sociedade Arqueolóxica, pioneiro do debuxo artístico e arqueolóxico en Galicia, consérvanse no Museo de Pontevedra. Enrique Campo inclúe no debuxo a seguinte lenda:

“Monte do Castelo. Próximas al Castro de Castelo, al N. También se llama Monte de Pedras. Sobre el muro de una gran cerrada, bajo el Monte de Ventosa. Frente a Lombao” e a data do “21 de setembro de 1909”.

Varias décadas máis tarde, no ano 1948 Ramón Sobrino Lorenzo Ruza en compañía doutro ilustre arqueólogo, Luís Monteagudo, e guiados unha vez máis por Oscar Lojo repetirían a visita á Laxe do Monte das Pedras e á Peneda Negra. Na axenda persoal de Ramón Sobrino, publicada por Ángel Núñez Sobrino, figura a seguinte nota ó respecto:

“Salimos Luis Monteagudo y yo hacia Pena Negra (Ventosa. Ames). Dibujo la peña y la dejo fotografiada. Comemos y a la tarde vemos el castro y descubro yo el segundo petroglifo, dibujado ya por Enrique Campo. De este solamente obtengo un dibujo. Día magnífico”. [3]

Deseño de Sobrino Lorenzo de Monte Castelo 2

Deseño de Sobrino Lorenzo de Monte Castelo 2. Arquivo Ángel Núñez Sobrino – Museo de Pontevedra.

Estas visitas repetiríanse en varias ocasións nestes anos de finais da década dos corenta e principios dos cincuenta, tal como recollen outras notas desta mesma axenda persoal.

“10 de Julio de 1949. Voy a la peña, cerca del castro de Ventosa. Saco 6 fotos. Salen todas bien, Regreso. Gasto 65 pesetas”. [4]

Ramón Sobrino Lorenzo Ruza complementa esta información nun dos seus apuntamentos recollidos no Noticiario Arqueolóxico do ano 1953 dedicado ás laxes do Concello de Ames onde sinala:

“Los de esta zona, a saber: éste de Laxe Negra, el de Laxe de Monte de Pedras (frente al castro de Ventosa), el de Liñaredo, el de los montes de Tapia y el de Penedo do Toutón en Monte Pedroso (coñecido actualmente como o petróglifo de Correxíns en Figueiras) fueron todos ellos desbiertos por D. Oscar Lojo Batalla quien nos acompañó y nos dió las referencias para su localización”. [5]

Nesta mesma publicación recolle esta breve descrición da estación:

“Ames (La Coruña). Parroquia de San Juan de Cobas. Laxe del Monte de Pedras. (Próxima al castro de Ventosa) – Petroglifo. Lám. LX.2. Se ha obtenido dibujo y fotografías del mismo, para su publicación con otros de esta zona que se citan. Está constituído por motivos de complicada morfología unidos entre sí, en una piedra pequeña, de unos 2 x 3 m. A 100 metros de él se encuentra el Castro de Ventosa, con un solo recinto y bien conservado. Este petroglifo está sin publicar, si bien existe un dibujo del mismo, debido a E. Campo Sobrino, en la Sociedad Arqueológica de Pontevedra, cuya colección está actualmente en el Museo de Pontevedra. 10-VII-1949” .[6]

19502122766_bd807992d7_k

Fotografía de R. Sobrino Lorenzo do Monte Castelo. Noticiario Arqueológico Hispánico.

Achega o autor tamén unha fotografía da laxe que figura neste interesante noticiario arqueolóxico que, sen dúbida, constitúe unha fonte fundamental para pescudar os primeiros achados de arte rupestre na comarca de Compostela.

Ata os anos oitenta non localizamos máis novas sobre a laxe do Monte Castelo. Nun dos epígrafes da interesante tese doutoral de María José Soto Barreiro recóllese unha descrición dos diferentes motivos baseados no debuxo de E. Campo e subliña as semellanzas con algúns dos motivos da Peneda Negra, mais a citada investigadora sinala:

“lamentablemente este interesante petroglifo ha desaparecido a causa de las extracciones de cantería que se realizaron. Una vez más se pone de manifiesto la falta de protección que se viene dispensando a estas manifestaciones de arte rupestre”. [7]

Sen quitarlle razón en relación coa segunda parte do seu comentario, feito que por desgraza sigue vixente tres décadas máis tarde, por sorte a laxe atópase in situ e en bastante bo estado de conservación. É certo que nas súas proximidades hai abundantes evidencias da actividade extractiva que quizais levaron a autora e a nós mesmos a sospeitar da súa perda definitiva.

A descrición dos motivos e os seus peculiares deseños.

18445311890_2079508a30_k

Monte Castelo 2

A laxe ten unhas dimensións de 4,36 x 4,10 metros. Sitúase nun amplo cavorco no tramo medio-inferior da aba do monte das Pedras. Localizase próxima ó castro de Ventosa (a uns douscentos metros da súa croa) e ficaba entre as matogueiras e toxos nunha ampla parcela de monte baixo na paraxe de “Monte de Castelo”.

A laxe apenas sobresae do chan, o que dificultaba a súa localización a pesar de atoparse preto dun antigo camiño que cruza o monte. O seu estado de conservación é en xeral bo, só afectado polos liques que figuraban xa nas fotografías dos anos cincuenta.

Os gravados distribúense por case toda a superficie do penedo que presenta unha pronunciada inclinación dende a zona central á zona inferior orientada cara o val ó sur. A temática dos gravados é exclusivamente xeométrica.

Os catro motivos principais, aínda que con variantes no seu deseño, gardan en xeral certa similitude entre sí sendo ó situado no sector inferior da laxe o mellor conservado. Trátase de curiosos motivos formados polas características combinacións de círculos concéntricos aínda que irregulares e incompletas unidas na parte inferior con diferentes formas cuadrangulares e rectangulares de bordes redondeados, círculos simples ou dobres, lóbulos, etc… todos eles divididos e seguindo un trazo central que parte do primeiro anel, conformando complexos conxuntos con unha certa unidade.

Estes motivos principais presentan pequenas coviñas agrupadas no interior do primeiro círculo e constan de entre tres e seis aneis. Todos figuran entrelazados e unidos por diferentes sucos. Na parte periférica do panel cara o Noroeste figuran tamén outras combinacións circulares de dous e tres círculos, nesta ocasión si figuran completos e varias coviñas illadas.

Debemos destacar que esta tipoloxía de motivos gardan evidente parecido con varios dos motivos da Peneda Negra, tamén recollida nun dos deseños de 1909 de Enrique Campo. Isto lévanos a pensar nunha posible mesma autoría para ambos casos. Tamén as características coviñas no interior das combinacións circulares figuran no petróglifo de Campo Redondo situado a uns 270 m ó Noroeste da Peneda Negra e a uns 650 m. da Laxe do Monte das Pedras. Este petróglifo foi localizado polo Colectivo a principios do ano 2013 e comunicado ó concello de Ames e á Dirección Xeral de Patrimonio meses despois.

Petróglifo de Campo Redondo

Petróglifo de Campo Redondo

19976696188_5dc44d013b_o

Chousa do montañés - Vilarmaior

Chousa do montañés – Vilarmaior

Estas figuras realizadas en base á conxunción de diferentes formas xeométricas semellan perfilar a forma dun corpo humano. Neste senso, e sempre coa debida cautela, podemos establecer certa relación coas representacións presentes noutros petróglifos do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre interpretadas nestes últimos anos como posibles idoliformes e “deusas / deusas – nai” asociadas a ritos de fecundidade.

Unha das máis relevantes é o petróglifo do Outeiro do Filladuiro en Mallou (Carnota) pero tamén figura noutros xacementos como a propia Peneda Negra, un dos petróglifos da Rega Pequena en Meira (Moaña), o Petróglifo portugués de Bouça do Colado en Parada – Lindoso (Ponte da Barca), o Petróglifo da Pedra Redonda no monte Churumel de Carballedo (Cotobade), en varias estacións dos Petróglifos do Monte da Calvela e Chousa do Montañés no Concello de Vilarmaior, etc.

Un dos motivos semellantes da veciña Peneda Negra

Un dos motivos semellantes da veciña Peneda Negra

Dos deseños de Enrique Campo á fotogrametría 3D da Rula.

Para o estudo inicial do petróglifo partiamos do deseño de Enrique Campo. As fotografías diurnas ó abrente e ó solpor da estación non permitían unha descrición precisa dos motivos, polo que decidimos empregar as ferramentas xa tradicionais como a fotografía nocturna pero tamén achegarnos as novas ferramentas de fotogrametría e virtualización 3D aplicadas á arte rupestre.

Monte Castelo 3ds-2

Fotogrametría do Monte Castelo 2

Por unha banda a fotografía nocturna proporcionounos imaxes de maior detalle que revelaron o excepcional estado de conservación do xacemento e, por outra banda, os modelos xerados en 3D confirmaron a mestría dun dos mellores debuxantes do noso país. Enrique Campo recolleu no seu deseño de 1909 a case totalidade dos motivos representados na laxe. A súa precisión xunto, coa súa atractiva execución, confirman as verbas de Ramón Sobrino Buhigas sobre o seu predecesor na Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra:

Monte Castelo 3d 5

Fotogrametría do Monte Castelo 2

“era tal a forza do lapis de Enrique Campo que os seus debuxos de pedras que el trazou ousamos proclamalos os mellores e os máis fieis”.[8]

As demandas do colectivo.

En resumo, esta profusión de deseños iconográficos con formas tan singulares, sumada ó xeito tan particular á hora de distribuír os diferentes motivos converten o petróglifo do Monte das Pedras nun dos xacementos da Idade do Bronce máis interesantes da comarca de Compostela.

Tras comunicar a súa localización á Dirección Xeral de Patrimonio e ó Concello de Ames, o Colectivo seguirá a demandar ás autoridades competentes a protección deste xacemento arqueolóxico no contorno natural e cultural que o rodea. O punto de partida sería a modificación da actual ficha patrimonial do PXOM amiense para incluír a súa localización exacta, establecer unha área de protección da que carece na actualidade e establecer unha nova área de cautela axeitada. Dende o noso punto de vista a continuación debería considerarse a creación dunha área arqueolóxica que protexa os catro xacementos da zona, o Castro de Ventosa e os petróglifos de Monte das Pedras, Peneda Negra e Campo Redondo e que poderían ter continuidade cos próximos petróglifos da Portela de Villestro.

Lembremos que estamos ante unha das primeiras áreas de estudo da arqueoloxía galega. Por outra banda, seguiremos coa nosa teima de demandar unha ruta que permita á veciñanza e á cidadanía en xeral a visita destes importantes xacementos inaccesibles na actualidade. Neste senso consideramos que cómpre iniciar os traballos de limpeza dos xacementos, analizar a situación da súa titularidade e deseñar un sendeiro aproveitando os vellos camiños que permitan o acceso a estes bens culturais. Finalmente, a súa posta en valor deberá incluír a súa correcta sinalización, plans de mantemento a longo prazo e o correspondente labor de divulgación por medio de folletos, charlas, visitas, obradoiros, etc.

Agardemos que nuns anos a veciñanza amiense e galega poida visitar estas extraordinarias mostras de arte rupestre que consideramos merecedoras da súa consideración e inclusión na relación de BIC de Galiza, tanto pola súa excepcionalidade como pola relevancia que tiveron nas primeiras investigacións da nosa arte rupestre.


Notas.

[1] O petróglifo do Monte das Pedras figura a uns cen metros da referencia aproximada que aparece nas fichas do PXOM de Ames aprobado no ano 2002.

[2] As coordenadas UTM son 29 T 529929 4749037 (Datum WGS84).

[3] Núñez Sobrino, A. 2006

[4] Núñez Sobrino, A. 2006

[5] Sobrino Lorenzo-Ruza, R. 1953. Noticiario Arqueológico Hispánico.

[6] Sobrino Lorenzo-Ruza, R. 1953. Noticiario Arqueológico Hispánico.

[7] Soto Barreiro, M.J. 1986.

[8] No Corpus petroglyphorum Gallaeciae.


Bibliografía.

  • Núñez Sobrino, Ángel. (2006). “Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza (1915-1959). El trayecto vocacional de un arqueólogo” . Pontevedra, 21. Revista de estudios provinciais. Deputación de Pontevedra.
  • Núñez Sobrino, Ángel. (2015). “Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza, eximio arqueólogo”. Tendencias. El Correo Gallego.
  • Sobrino Buhigas, Ramón.(1935). Descubrimiento prehistórico. Petroglifos compostelanos de la edad del Bronce”. Faro de Vigo de 1/8/1935.
  • Sobrino Lorenzo-Ruza, Ramón. (1951-1955). Diversas entradas en los cuadernos 1 a 4 del Noticiario Arqueológico Hispánico.
  • Soto Barreiro, M. J. (1986). “Los petroglifos prehistóricos de la Comarca de Santiago”.  Tese de Licenciatura inédita.

A doazón de Ángel Núñez Sobrino ó Concello de Teo de material gráfico do patrimonio teense


O Colectivo A Rula séntese orgulloso de colaborar con persoeiros e institucións que procuran a recuperación e valoran o noso patrimonio cultural. Sentímonos uns privilexiados por poder contemplar e traballar cunha pequena parte do legado de tres mestres pioneiros da arqueoloxía do noso país, Henrique Campo Sobrino (1890-1911) , Ramón Sobrino Buhigas (1888-1946) e Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza (1915-1959).

O noso profundo agradecemento a don Ángel Núñez Sobrino, xeneroso custodio e divulgador deste importante arquivo familiar, por facilitarnos acceso a estas xoias documentais e gráficas e ó Concello de Teo por escoitarnos e atender as nosas suxestións.

Grazas ás nosas dilixencias o Concello de Teo ven de recibir a doazón dunha boa cantidade de material gráfico recollido pola familia Sobrino o longo do século XX sobre a arte rupestre de Galicia, con especial protagonismo dos xacementos da nosa comarca.

Estos materiais enriquecerán proxectos futuros que o Concello de Teo está a estudar na procura da posta en valor do seu interesante patrimonio arqueolóxico. Proxectos culturais, educativos e divulgativos nos que, de seguro, contará co apoio do noso pequeno grupo.

Agardemos que no futuro outros concellos da nosa comarca atendan do mesmo xeito as nosas inquietudes en prol do noso patrimonio cultural.

Como adianto achegamos unha imaxe do motivo central do Outeiro do Corno realizada por Ramón Sobrino Lorenzo no ano 1951 e dado a coñecer no 2004 por Jorge e Juan Guitián.

Imaxe: Petróglifo de Outeiro do Corno (1951). Fondo Fotográfico Ángel Núñez Sobrino, Arquivo Municipal de Teo. Origen: Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza (1915-1959).

Un mes desde o incendio de Mouromorto


Xa pasou un mes desde que o lume levou por diante máis de 55 hectáreas de monte  na contorna do Castro de Mouromorto na parroquia de Calo, Concello de Teo.

Ás cuantiosas perdas na nosa masa vexetal uniuse o risco producido ás vivendas e leiras e os danos producidos a unha boa cantidade de xacementos arqueolóxicos de gran valor.

Uns días despois achegámonos xunto con un técnico da Dirección Xeral de Patrimonio ata algúns dos xacementos afectados co obxecto de realizar unha primeira análise dos danos producidos en dous xacementos con arte rupestre prehistórica catalogados e un terceiro pendente de catalogación. Alí puidemos observar que as labores de limpeza do entorno do xacemento do Cruceiro Vello I levadas a cabo polo concello serviron como eficaz defensa fronte as lapas.

Tamén aproveitamos a visita para comunicar ó Servizo de Arqueoloxía da DXP unha nova estación con arte rupestre nas proximidades e que afortunadamente non se viu afectada polo lume, a estación de Agro Vello, localizada por Patricia e Alberto, dous veciños de Texexe interesados polo patrimonio da súa parroquia.

Agro Vello, a nova localización en Mouromorto

Agro Vello, a nova localización en Mouromorto

Queremos ser cautos nas nosas impresións xa que os verdadeiros efectos do lume só se poderán avaliar pasado un tempo, pero o que xa é evidente é o resultado do lume no perímetro inmediato dos xacementos que ilustramos coa imaxe de cabeceira, o antes e o despois do Cruceiro Vello II.

Desde aquí queremos reprobar os actos delituosos que enchen de lapas os nosos montes tódolos anos e animar ás administracións competentes a tomar medidas preventivas de limpeza e conservación nos xacementos con arte rupestre espallados polos nosos montes, a medida máis eficaz para a súa salvagarda e conservación.

Compostela Rupestre. A primeira mostra sobre arte rupestre en Compostela


Dende que os excepcionais debuxos dos petróglifos galegos de Henrique Campo Sobrino abraiaron ós eruditos galegos na exposición rexional de 1909, abrindo as portas ó estudo da arte rupestre no noso país, nunca houbo ocasión de admirar en Compostela outra mostra destas características. Nesa primeira selección dos primeiros gravados rupestres descubertos a principios do século XX pola Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra xa figuraban as primeiras laxes descubertas da comarca compostelá que agora constitúen o tema central desta mostra.

Motivos da Peneda Negra por Henrique Campo

Motivos da Peneda Negra por Henrique Campo

Máis de cen anos despois, este vindeiro mércores día 1 de abril inaugurase ás 16 horas no Centro de Interpretación de Villestro, CIVI, a primeira exposición fotográfica sobre os petróglifos do Concello de Compostela. Unha mostra que constitúe o derradeiro chanzo dunha colaboración co Obradoiro de Emprego Ecotur Santiago 2014 organizado polo Concello de Santiago de Compostela a través da súa Axencia Local de Emprego. Con eles redescubrimos os nosos petróglifos, visitamos de día e de noite os novos gravados da Portela de Villestro, amosámoslles as nosas inquedanzas e preocupacións pola posta en valor destes gravados en varias charlas cos alumnos e rematamos con esta pequena pero ilusionante mostra fotográfica. Nunca esqueceremos a oportunidade que nos brindaron por seguir a difundir e concienciar a nosa veciñanza na importancia de preservar este milenario legado oculto, aínda e por desgraza, nos nosos montes. Graciñas a Xabier, Gloria e Cristina por dirixir este proxecto e por ter contado con nós no seu día.

Unha proposta que inclúe unha escolma fotográfica das mellores imaxes do arquivo do Colectivo A Rula, froito de ano e medio de múltiples visitas e análise polo miúdo de todos os petróglifos do municipio. Fotografías que ofrecerán ó visitante unha perspectiva nova sobre a arte rupestre no Concello de Compostela, con especial atención dos novos xacementos do val de Villestro. Poderemos contemplar curiosas imaxes panorámicas cenitais das estacións máis relevantes, reparar en motivos pouco coñecidos ou admirar por primeira vez os gravados dunha paraxe única, A Devesa da Rula. Imaxes en gran formato e alta resolución con luz natural ó solpor e no abrente nunhas ocasións e con luz artificial noutras para tentar capturar os mellores ángulos e matices que faciliten a interpretación dos gravados.

Unha proposta expositiva divida en tres espazos funcionais tematicamente distintos con pequenos textos introdutorios. Unha primeira planta destinada á arte rupestre en Compostela con especial dedicación á gran rocha panoplia do Castriño de Conxo, a zona das escaleiras dedicada á Pedra da Légoa, como un dos fitos de referencia no Camiño á Fisterra, e o primeiro andar con atención especial ós gravados da parroquia de Villestro.

En resumo, unha exposición fotográfica que ten como obxectivo abrir unha vía de coñecemento ó patrimonio rupestre da parroquia de Villestro e do Concello de Santiago, achegar ó público as recentes descubertas dos novos petróglifos e xerar materiais para unha futura exposición permanente no CIVI.

Complementan as fotografías distinto material cedido para a ocasión por Ángel Núñez Sobrino, o Museo do Pobo Galego, o Centro Superior de Investigacións Científicas e a Fundación Terra Termarium.

Agardemos que esta pequena mostra contribúa, como antano o fixeron os debuxos de Henrique Campo Sobrino, a abrir portas e novas vías que garantan a protección e divulgación destes excepcionais bens culturais do noso país.

Rematar convidándovos a achegarvos a vella escola de Feáns en Villestro para visitar esta exposición que seguro vos proporcionará novos azos para seguir percorrendo as vellas sendas que atravesan os nosos montes na procura destas obras de arte milenarias.

Díptico elaborado polo Concello para a Exposición: Díptico Compostela Rupestre

Taboleiros de xogo da Colexiata de Santa María de Sar


 Adosado al muro sur de la iglesia se encuentra el sepulcro del canónigo compostelano Bernardo Arias, fallecido en el año 1291, que presenta figura yacente de notable factura en la que destaca el cuidado labrado de su rico ropaje.

“Adosado al muro sur de la iglesia se encuentra el sepulcro del canónigo compostelano Bernardo Arias, fallecido en el año 1291, que presenta figura yacente de notable factura en la que destaca el cuidado labrado de su rico ropaje.”

A Colexiata de Santa María de Sar

Á beira do río Sar e no epicentro dun dos barrios de maior tradición en Compostela álzase a fermosa Colexiata de Santa María a Maior e Real de Sar. Fundada no ano 1136 por Munio Afonso, cóengo compostelá próximo a Xelmírez, como lugar para o retiro dos membros anciáns da Igrexa compostelán, converteuse na “máis ilustre das casas de cóengos regulares de Santo Agostiño no Reino de Galicia”(1). Unha orde que residiu neste cenobio ata finais do século XVI, posteriormente a vida monacal foi esmorecendo e o vello mosteiro ficou como sede parroquial, transformándose as súas dependencias noutros espazos relixiosos e sociais que demandou a sociedade actual. Declarada Monumento Nacional en 1895 é xunto á Catedral o único templo románico de tres naves que se conserva en Compostela.

Capela maior. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Capela maior. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

A colexiata é unha das grandes iconas da cidade como amosan os numerosos gravados e fotografías de relevantes persoeiros que cruzaron a vella ponte sobre o Sar para visitar e retratar esta singular construción.

Claustro. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Claustro. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Ruth Matilda Anderson fotografando ó claustro.

Ruth Matilda Anderson fotografando o claustro.

Deseño do frade P. Nolasco Gaite da capela maior co antigo retablo atribuído a Miguel de Romay e un pequeno debuxo da planta da igrexa coa arcada románica do claustro (2).

Deseño do frade P. Nolasco Gaite da capela maior co antigo retablo atribuído a Miguel de Romay e un pequeno debuxo da planta da igrexa coa arcada románica do claustro (2).

Froito do desleixo e desatención institucional que non merece este excepcional edificio histórico, a pasada semana o órgano xestor da parroquia decidiu pechar as portas do pequeno museo que xestionaba, instalado nas antigas dependencias do mosteiro e no claustro. Un museo distribuído en varios espazos expositivos que acollen unha boa colección de pezas arqueolóxicas e litúrxicas e unha pequena escolma dos documentos medievais relacionados coa orixe do priorado, entre eles o propio diploma fundacional de 1136 e diversas doazóns e exencións reais á comunidade agostiña.

O roubo sufrido na igrexa uns días antes, precipitou unha decisión que, sen dúbida, supón unha mala nova para a cultura e o turismo en Compostela. Feitos que incentivaron esta pequena entrada no noso blog para darvos conta dunha serie de detalles e curiosidades que suscitou a nosa ultima visita ó mosteiro.

O templo románico e o sartego de don Bernardo.

Da primitiva fábrica do mosteiro consérvanse importantes elementos arquitectónicos e artísticos entre os que cómpre destacar a igrexa e o lateral norte do claustro relacionado co obradoiro do Mestre Mateo.

SAr xeralQuizais o trazo máis sobranceiro deste edificio, que o fai único no románico galego, é a pronunciada inclinación dos muros e piares da igrexa. Esta deriva progresiva levou á construción de grosos contrafortes unidos por arcos de medio punto ós muros norte e sur da igrexa na procura dunha maior estabilidade, que finalmente logrou evitar o seu derrubamento.

Os erros construtivos e as emendas posteriores conformaron a famosa estampa exterior da colexiata cos seis enormes arcobotantes pegados ó muro lateral norte, que harmonizan coa súa cabeceira de tres ábsidas, os dous Agnus Dei (emblemas da colexiata) sobre a cuberta da ábsida central e das naves e o seu campanario barroco.

Este conxunto monumental foi obxecto de infinidade de traballos realizados por especialistas en diversas disciplinas da historia da arte. O edificio atesoura mil e un elementos de interese que non é posible tratar nesta pequena entrada, non obstante, destacamos un dos nosos favoritos, o fermoso sartego do cóengo Bernardo II, arcebispo de Santiago entre os anos 1224 e 1237, que posteriormente se retiraría a Sar ata o seu pasamento en 1240. Este sartego, acaroado ó muro sur do interior da igrexa, constitúe unha das mellores pezas escultóricas do século XIII do noso país e presenta moitas semellanzas ás esculturas funerarias do panteón real da catedral compostelá.

Os taboleiros de xogo.

Os taboleiros con luz natural

Os taboleiros con luz natural

Nesta ocasión prestaremos atención a uns gravados que adoitan pasar desapercibidos na maioría dos estudos. No lateral románico do claustro, que aínda posúe as nove arcadas da fábrica orixinal, nun perpiaño do bancal situado entre a sétima e a oitava arcada (comezado polo oeste), consérvanse dous taboleiros de xogo medievais coas seguintes características:

Na parte esquerda do bancal figura un curioso deseño triangular con varios sucos rectilíneos que se cruzan no eixe central formando unha especie de estrela, posúe tamén unha coviña no punto de unión. Este deseño é un posible taboleiro para xogar ó “pai, fillo, nai”, máis non coñecemos referencias doutros deseños similares en Galicia.

Os dous taboleiros

Os dous taboleiros

Ó seu carón figura, en moi mal estado de conservación, un taboleiro de xogo ou “alquerque do doce” rectangular. Os trazos internos en forma de aspas aprécianse con moita dificultade debido á erosión dos sucos pouco marcados e de escasa profundidade.

Neste caso si que atopamos numerosos deseños similares noutros lugares de Galicia e da Península Ibérica. Ó igual que ocorre aquí adoita aparecer en moitos templos medievais aínda que o número de taboleiros de xogo localizados en laxes ó ar libre é cada día máis numeroso, sendo o noroeste peninsular unha das zonas máis ricas. Uns dos exemplos mellor conservados en Galicia desta mesma tipoloxía atópase nunha das bancadas do muro sur da Catedral de Ourense (3).

Sobre estes soportes desenvolvíase o xogo do alquerque de doce no que participan dous opoñentes con doce fichas (brancas e negras)  con unha mecánica similar á do actual xogo das Damas:

A partida comeza situando as doce fichas de man nas interseccións correspondentes a cada xogador. Sorteando quen inicia o xogo, o primeiro despraza unha das súas pezas ata unha intersección adxacente baleira, que no primeiro movemento non pode ser outra que o punto centro, único non ocupado por pezas dos dous xogadores. O xogo transcorre co desprazamento de fichas sobre as interseccións en calquera dirección, buscando comer as do contrario cando detrás dunha del estea un espazo en branco. Se un non come a do adversario, este poderá retirala por esquecemento. Afonso X dicía que a vantaxe neste xogo non é do primeiro xogador senón do segundo, e que o primeiro que move perde sempre a primeira ficha. Gaña o primeiro que consegue capturar todas as pezas do outro.(4)

A estes taboleiros únense ós localizados na Capela do Carme de Abaixo, os da Catedral de Compostela e o do castelo da Rocha Forte (5). Esperamos poder completar próximamente esta relación con algunha referencia máis que temos pendente de revisión.

As marcas de canteiro do contraforte.