Berdoias, terra de megalitos, petróglifos e fidalgos.


A Rula voa de novo cara novos horizontes detrás de antigos misterios que noutrora ilustres viaxeiros deixaron pendentes.

Os membros deste pequeno Colectivo sentimos especial devoción por aqueles recunchos do país nos que agroman antigos lugares que forman parte intrínseca da nosa historia aínda que ás veces non nos decatemos con facilidade, e, cómpre por tanto, prestarlle a nosa atención.

Así é que foi un todo un desafío o convite do Concello de Vimianzo para colaborar na organización dunha xeira nocturna pola parroquia de Berdoias que terá lugar o vindeiro día 4 de agosto.

Estades todos convidados!

 Berdoias, na terra de Soneira

San Pedro de Berdoias, no suroeste da Terra de Soneira, conserva unha boa mostra da antiga arquitectura tradicional que nos últimos tempos foi esmorecendo case que por completo na Costa da Morte, antigas edificacións produto do seu singular pasado histórico e berce dunha das familias fidalgas máis importantes da Costa da Morte, os Lema.

Primitiva casa da familia Lema en Berdoias. 1607. Fotografía. Manuel Rial

Á súa orixe remóntase ós tempos nos que o rei Filipe II, a finais do século XVI, lles concede o título de fidalguía ós irmáns Pedro e Alonso de Lema en recompensa polos servizos prestados na guerra das Alpujarras fronte os mouriscos de Granada. Fidalgos protexidos pola coroa que serían membros importantes do Santo Oficio da Inquisición (fundado polos Reis Católicos).

Foi, precisamente, Alonso de Lema, descendente do primeiro Alonso de Lema, o que levanta a primitiva casa de Berdoias no ano 1607, segundo recolle a inscrición do lintel da porta de entrada principal do inmoble:

“ESTA CASA ISO AL(ONS)º DE LEMA FA/MILIAR DEL S(ANTO) OFI(ICIO)º. AÑO DE 1607”.

Completa a inscrición os gravados dunha espada e unha palma, emblemas do “Santo Oficio de la Inquisición” presentes en moitos dos brasóns de edificios desta antiga institución distribuídos por toda a península. O referido Alonso de Lema figura como “comisario” da Inquisición no informe do proceso ás seis “meigas de Carantoña” (Vimianzo) que se custodia no Arquivo Histórico Nacional. Este comisario xogou un papel fundamental na liberación das presuntas bruxas, lideradas por Beatriz Fernández, e que procesara e torturara previamente o xuíz de Laxe ata lograr a súa confesión.

Detalle da inscripción

Segundo as crónicas foi este Alonso de Lema, home sensato e de importante peso político, o que sufragou tamén a construción da igrexa parroquial de Berdoias, no centro da parroquia e no lugar no que seu pai mandara facer a capela da Nosa Señora da O, trasladada ó lugar de Grixoa. Así o testemuña unha inscrición no exterior do muro sur da capela maior e o seu propio anagrama gravado nunha das claves da fermosa bóveda estrelada do seu interior.

A Arquiña dos Mouros

Estudos previos

Berdoias é tamén foco de atención para os estudosos do Megalitismo dende a primeira metade do século XX. A chamada Casota de Freáns ou “Arquiña dos Mouros” foi unha das antas estudadas polo matrimonio alemán dos Leisner durante a súa estadía galega na década de 1930, feito que lle outorgaría sona internacional. Os seus deseños e fotografías amosan que o dolmen non sufriu graves alteracións e modificacións nos últimos oitenta anos.

Casota de Freáns na decada de 1930. Fotografía G. Leisner

Posteriormente, A Casota, foi estudada por moitos outros autores como Luis Monteagudo, quen no ano 1948 documentaba con planos e deseños o dolmen e os seus gravados (que xa documentaran previamente os Leisner). Precisamente L. Monteagudo (1948), e posteriormente o arqueólogo Ramón Sobrino Lorenzo – Ruza (1953), foron os primeiros autores en tentar plasmar en mapas e planos a situación das antas da Costa da Morte coñecidas a principios da década de 1950.

Deseño dos Leisner da Casota de Freáns. ca. 1930

Nestas últimas décadas cómpre salientar os traballos do profesor A. Rodríguez Casal que dirixiu o proxecto de “conservación e revalorización sociocultural do Patrimonio Megalítico da Costa da Morte (2001-2004)”. Un traballo que serviu de base o anunciado “Parque Megalítico da Costa da Morte” prometido pola Xunta de Galicia hai máis de 15 anos, e que aínda hoxe semella lonxe da súa necesaria execución a pesar da aprobación do consello da Xunta en 2016. O dolmen da Berdoias é un dos seleccionados para formar parte deste gran parque arqueolóxico.

Pormenor do mapa arqueolóxico elaborado por R. Sobrino Lorenzo Ruza no ano 1953. Borrador inicial

Así este monumento figura nos monográficos e guías de carácter turístico que no seu día publicaron asociacións como NERIA e o SEMESCOM (Seminario de Estudos da Costa da Morte), entidades que destacaron na loita pola protección, conservación e posta en valor do patrimonio megalítico nestas terras.

Deseño de L. Monteagudo. 1948

Descrición

As pequenas dimensións da Casota de Freáns, a súa forma e a ausencia de corredor e de estrutura tumular levou ós investigadores a incluílo no grupo de arcas megalíticas antecesoras das cistas da Idade de Bronce cunha datación aproximada entre o 2.500 e 2000 a. C. Neste senso, garda certa semellanza coa chamada “Fornela do Aplazaduiro” no veciño concello de Laxe.

Arquiña dos Mouros ou Casota de Freáns na actualidade

O dolmen atópase ó pé dun camiño tradicional que bordea a ladeira dun pequeno outeiro situado a pouco máis de 800 m da aldea. Posúe unha planta rectangular formada por 3 lousas verticais e unha cuberta monolítica de bo porte que mide 2,40 m x 3,50 m. A entrada oriéntase ó leste e ten unha lonxitude de 2,70 metros, unha altura media de 1,70 m e alcanza uns 10 metros de perímetro. A lousa de cabeceira fica acaroada a un muro lindeiro dunha parcela que se atopa á mesma altura que a cuberta do monumento.

Chama a atención o ben traballados e encaixados que están os diferentes esteos, o que debeu permitir o uso do dolmen como almacén ou refuxio para os pastores e veciños de Berdoias ata os nosos días, como reflicten dous pequenos rebaixes nos esteos laterais que permitían pendurar algún tipo de estante. É probable que este uso continuado ó longo do tempo sexa a causa de que o monumento chegara ós nosos días en bo estado.

Á marxe da súa singular estrutura cómpre destacar os gravados dos tres esteos verticais nas súas caras internas. Coviñas e cruces se distribúen dun modo peculiar o que levou a varios autores a falar de posibles representacións de constelacións, no que cada coviña estaría a representar unha estrela.

Nesta liña o arquitecto Emilio Fonseca Moretón publicou en 2009 un artigo no que trata de probar a presenza de todo un mapa estelar de hai catro mil anos de antigüidade gravado nos esteos da Casota dos Mouros. Deste xeito, e entre outras constelacións, a Osa Maior figuraría representada na parede oeste ou de cabeceira durante o equinoccio de outono.

Non obstante, e aínda que efectivamente na configuración das coviñas poida recoñecerse unha figura semellante ao carro da Osa Maior tornado cara arriba, esta posición correspóndese mais ben co equinoccio de primavera de hai 5000 – 4000 anos. Engadíndolle a isto a discrepancia existente entre o número de coviñas fronte ao de estrelas e considerando a ausencia de paralelismos claramente recoñecibles noutros casos similares, esta hipótese semella polo de agora dubidosa ou dificilmente demostrable.

Coviñas e cruces na lousa da cabeceira do dolmen. Posible representación da constelación da Osa Maior

Na parte exterior da lousa de cubrición, na zona pegada ó muro da leira, existe tamén unha cruz histórica, realizada cunha ferramenta metálica, que semella unha antiga marca de termo. No outro extremo do esteo figuran dúas coviñas.

Os petróglifos de Pedrouzos

Situación e descuberta dos gravados

Malia todo, o foco de atención das nosas visitas (non podía ser doutro xeito) son os chamados petróglifos de Pedrouzos. Trátase de dúas estacións situadas a escasos 50 metros unha da outra, nun outeiro da paraxe de Pedrouzos a pouco máis de 500 metros ó suroeste da aldea. Desde o outeiro tense un amplo domino visual sobre o val situado na súa contorna, cunha extensa pradería cara oeste e unha zona de monte ó leste con recentes plantacións de eucalipto tras a vaga de incendios que afectaron á zona nesta última década (2001, 2008, 2010 e 2015).

Plano de situación dos petróglifos de Pedrouzos na aldea de Berdoias (Vimianzo)

Os primeiros gravados foron localizados o 16 de novembro de 2003 por uns cazadores veciños do zona, segundo recolle unha nova do xornal “La Voz de Galicia” do 25 de xaneiro de 2004.

Só uns días despois o incansable Roberto Mouzo, un dos grandes defensores do patrimonio da comarca, localizou a segunda estación. Este enxeñeiro técnico, membro de numerosos colectivos e asociacións culturais da zona, foi tamén o autor dos primeiros e únicos debuxos do petróglifo -ata o momento- que incluiría no gran mapa do “Roteiro Megalítico pola Terra de Soneira” editado polo Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte no ano 2005, asociación da que tamén foi un dos seus maiores impulsores.

Fotografía da descoberta en 2003 dos petróglifos dos Pedrouzos. La Voz de Galicia. 27/01/2004

Descrición dos gravados

Debido a forte erosión que presentan moitas das figuras de ambas estacións fíxose preciso a elaboración de múltiples modelos 3d para poder precisar a descrición dos gravados e así tratar de amosarllos correctamente ós asistentes da xeira nocturna do vindeiro día 4 de agosto.

Distribución dos gravados en 4 paneis. Os Pedrouzos 1

O resultado final permitiunos localizar novos gravados que con luz natural era imposible apreciar. Deste xeito agora podémosvos ofrecer unha descrición pormenorizada e completa dos diferentes motivos insculturados.

Distribución dos gravados en 4 paneis. Os Pedrouzos 1

Asemade, a análise baseada nestes modelos e o estudo das súas características formais, técnicas empregadas e deseños dos diferentes motivos prehistóricos veñen a apuntar a unha mesma autoría e cronoloxía en ambas estacións e probablemente tamén no petróglifo do Outeiro de Recosto en Boallo situado a 1.800 m ó NO (preto do linde con Muxía) e co que gardan evidentes semellanzas formais e estilísticas.

A primeira estación localízase nunha ampla laxe granítica de gran fino situada na cima dun Outeiro de 261 metros de altitude. Os gravados distribúense en catro paneis con múltiples deseños de tipo xeométrico que podemos datar no período de transición entre o Calcolítico e a primeira Idade do Bronce, é dicir ca. 2100 – 1.600 a. C.

Pormenor dos gravados do Panel 2. Estación 1 dos Pedrouzos

Empezaremos a descrición dos diferentes paneis seguindo a orientación E-O. O primeiro panel está situado na parte superior da laxe nunha zona plana aínda que con certa inclinación cara o leste. Conserva unha combinación circular formada por tres aneis e coviña central cun radio de saída que parte da coviña central e descende pola rocha ata unha zona degradada pola acción dos canteiros. A dereita da combinación cara o NO hai unha pequena agrupación de 5 coviñas.

Na parte central da rocha, na zona máis chá, figura o segundo panel que contén tres novas combinacións de círculos concéntricos con tres aneis. Conforman unha agrupación sen apenas espazos libres entre os motivos situándose a máis grande encima das outras dúas. O grao de erosión dificulta a súa visualización, sobre todo a de maior tamaño, duns 40 cm de diámetro. Completan o panel varias coviñas illadas e restos doutras posibles combinacións practicamente esvaecidas.

Pormenor dos gravados do Panel 3. Estación 1 dos Pedrouzos

O terceiro panel, na zona máis afundida da rocha e na parte norte da laxe, presenta numerosas coviñas e cazoletas de diferente tamaño distribuídas por toda a súa superficie de xeito aparentemente arbitrario, ficando algunhas delas unidas por sucos moi esvaecidos.

O derradeiro panel sitúase na parte máis elevada e tamén menos uniforme. Por todo o bordo superior da peneda hai unha longa liña de coviñas e cazoletas, na zona lateral cara o oeste figuran máis coviñas, moitas delas rodeadas dun pequeno anel e outras agrupadas dentro dun suco que as rodea.

Tamén existen restos de polo menos dúas combinacións de círculos concéntricos con dous aneis e coviña central. Na parte sur deste último panel existen tres pequenas combinacións, unha delas practicamente imperceptible de dobre anel, otra con tres aneis e coviña central e unha última dun só anel e tamén con coviña no centro. Por último, na zona norte hai unha última combinación circular de dobre anel e cun suco de saída que descende uns 15 cm polo lateral da laxe orientada ó oeste.

Pormenor dos gravados do Panel 4. Estación 1 dos Pedrouzos

En resumo, esta primeira estación conta con cando menos 9 combinacións circulares aínda que existen evidencias dun número moi superior de gravados desta tipoloxía.

A segunda estación atópase nunha laxe do mesmo afloramento granítico pero situada na zona menos elevada. Os gravados figuran case a rentes do chan, e na superficie máis plana da rocha de formas moi irregulares e moi alterada pola acción extractiva dos canteiros. Está a menor altitude (250 m.s.n.m.) ca a primeira estación e preto da actual pista de acceso que bordea a aldea e sirve de acceso ás diferentes parcelas da zona.

Vista xeral da Estación 2 dos Pedrouzos

Os gravados figuran ó longo dun único panel lixeiramente inclinado cara ó sur e orientados cara un outeiro próximo situado ó sur a maior altitude. Estes gravados só son visibles cando nos achegamos a escasos metros deles polo súa cara suroeste, xa que o resto da superficie da peneda oculta o panel insculturado.

Como a primeira estación esta tamén presenta gravados de temática abstracta e carácter xeométrico pero a morfoloxía de sucos (máis ancho e fondo) e a diferente tipoloxía dos motivos representados indícanos que estamos ante un panel gravado en diferentes períodos (debido a procesos de reavivado e/ou a incorporación de novos motivos, se ben a maioría serían de adscrición prehistórica.

Modelo 3D da Estación 2

Seguiremos de novo a orientación E-O para describir as diferentes figuras agrupándoas en tres zonas. Na zona máis oriental do panel localízanse as dúas figuras de maior tamaño, a primeira é unha combinación circular de 3 aneis e coviña central que ten acaroada pola parte superior unha forma rectangular alongada moi erosionada e dividida en dúas seccións e unida á combinación por dous pequenos trazos. Na parte inferior da combinación tamén ten unido un círculo simple dividido en dúas partes por un suco que se prolonga fóra do anel en dirección sur. A continuación, unha segunda combinación que é a de maior diámetro das localizadas (uns 45 cm) e composta por catro aneis e coviña central. Ó seu carón un deseño ovalado dividido no seu interior en pequenos cadrados de cantos redondeados que proporcionan á figura unha forma que recorda a de balón de fútbol á figura.

Pormenor da Estación 2. Gravados históricos e prehistóricos

Pechan esta primeira zona de gravados, unha pequena cruz sobre un círculo, dous aneis unidos en forma de 8 e restos doutros motivos, probablemente círculos e pequenas combinacións unidas por sucos.

Na zona central e inferior do panel, case a rentes do chan polo que non é doado a súa percepción, figuran outras tres combinacións circulares dispostas de xeito semellante ó   segundo panel da primeira estación, unha combinación de maior tamaño con 4 aneis e dúas máis pegadas de inferior diámetro con dobre anel, unha delas con coviña central. Acompañan as combinacións pequenas coviñas illadas sen orden aparente.

Vista xeral da Estación 2

Na parte superior do panel constan 3 novas combinacións rapidamente identificables pola súa boa conservación e ancho suco con sección transversal en “U”.

A maior delas posúe 3 aneis e coviña central e ten acaroada unha estraña forma rectangular moi irregular segmentada en catro seccións por dous sucos, un perpendicular que parte da coviña central da combinación circular, e outro en horizontal, unido a unha diáclase natural, que divide o deseño en catro cadrados, os dous inferiores moi irregulares. A fenda horizontal prolóngase cara o oeste e serve de elemento delimitador inferior das outras combinacións situadas ó lado esquerdo da principal, situadas unha sobre a outra e unidas por un suco. Ambas teñen dobre anel, coviña central e suco de saída. A localizada na parte superior conta tamén cunha pequena forma ovalada unida á combinación pola súa parte inferior e seccionada a metade polo suco de saída que une ambas combinacións.

A combinación principal desta composición e os cadrados acaroados na súa parte inferior dispostos seguindo o suco lineal que parte da coviña central forman un curioso deseño que lembra outras composicións xeométricas noutros petróglifos galegos (Petróglifo do Monte Castelo e Peneda Negra en Ames, Petróglifo da Devesa da Rula 2 en Santiago, Petróglifos do Monte da Calvela en Vilarmaior, etc) que, coa cautela debida, poderían representar de xeito esquemático figuras humanas.

Na parte máis occidental da laxe e illada das anteriores, existe unha nova combinación de dobre anel e coviña.

Xunto ós motivos prehistóricos completan o repertorio iconográfico outros motivos de factura histórica (presentan diferente feitura e tipoloxía) que fican na parte inferior e central do panel ó carón dos motivos prehistóricos, sen alteralos e respectándoos. Trátase de cruces simples e cruces dobres con brazos rematados en círculos, cruces con pés circulares, formas en phi grego (φ), e outros motivos de difícil descrición polo seu deficiente estado de conservación. Estas cruces cos extremos adornados con formas esféricas ou pomos posúen certa similitude con outros conxuntos rupestres localizados noutras áreas arqueolóxicas galegas (petróglifo do Agro do Crego en Compostela ou o Petróglifo do Monte de Camoiras en Lugo) e interpretados como fitos para a delimitación de propiedades e xurisdicións tanto eclesiásticas como señoriais. Neste senso, podemos deducir unha posible relación coa delimitación dos coutos de Berdoias e Boallo que estableceu en 1622 o fidalgo Alonso de Lema. Desta forma “marcaban” unha laxe que xa posuía unha forte carga simbólica previa para os veciños coñecedores destes antigos gravados o que reforzaría a súa autoridade. Porén, a presenza das cruces pode relacionarse tamén con antigos rituais de cristianización dun lugar de culto pagán.

É nesta segunda estación onde se aprecian pequenos danos debidos ós incendios forestais dos últimos anos como pequenas fragmentacións da capa exterior ou alteracións na cor da patina que cobre a súa superficie da rocha en varias zonas.

Modelo 3D da Estación 2 dos Pedrouzos

Interpretación dos gravados

As laxes do Outeiro de Pedrouzo representan arquetipos clásicos do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre elaborados coa tradicional técnica do dobre suco propio da meirande parte dos petróglifos galegos sobre o característico soporte granítico de gran fino. A pesar de localizarse nunha zona onde a arte rupestre era case descoñecida hai só uns anos -lonxe dos núcleos clásicos de estudo da arte rupestre galega- estamos diante dun conxunto excepcional polo importante número de gravados representados, entre eles 17 combinacións de círculos concéntricos de diferentes tamaños, sen dúbida o elemento máis representativo da arte rupestre galaica e tamén do occidente atlántico europeo. Mais é probable que sexan só unha pequena parte dos existentes no seu día pois a zona presenta mostras evidentes dunha intensa actividade de extracción por parte dos canteiros dende hai séculos.

Visita previa co técnico de patrimonio de Vimianzo

O emprazamento nun outeiro granítico situado a media altura sobre o val coincide tamén coa paisaxe tradicional presente noutras áreas arqueolóxicas con arte rupestre galega.

Polo que respecta á interpretación dos gravados, segue a ser este un tema polémico entre os investigadores pois a maior parte dos motivos representados carecen de paralelos no mundo real como acontece nas laxes de Pedrouzos. Malia todo, semella que a súa realización está directamente relacionada co universo simbólico e ideolóxico destas comunidades asentadas na contorna próxima ós conxuntos rupestres.

Estes gravados que constitúen, por tanto, un representación colectiva da súa realidade social e do seu imaxinario común, un intento de “humanización” do espazo vital destas comunidades polo que é fundamental non só respectar os xacementos senón tamén preservar o seu contorno inmediato, chave para a explicar o seu posible significado.

Petróglifo de Boallo

Neste senso, os estudos realizados agora polo colectivo a Rula revelan unha peculiar e concreta disposición dos gravados en relación coas posicións da Lúa durante a idade do bronce. Analizada a configuración do horizonte observable desde a posición topográfica dos gravados e comparándoa coa posicións acadadas polo noso satélite en determinadas datas significativas, resulta que os petróglifos de Pedrouzos están situados estratexicamente para poder monitorizar os movimentos da Lúa durante o lunasticio maior.

Neste ciclo que se repite cada 18,61 anos, a Lúa acada as posicións extremas saíndo e poñéndose mais ao norte e ao sur que o sol durante os solsticios. Efectivamente, durante o ano do lunasticio a Lúa alterna estas posicións extremas cada mes, aínda que coincidindo únicamente estas posicións extremas coas lúas a novas e cheas durante os solsticios do inverno e do verán. Así, desde o petróglifo de Pedrouzos 2 pode verse sair a Lúa na posición extrema sur do lunasticio sobre o Castro de Sarteguas, o monte de 515 msnm que domina o seu horizonte. Paralelamente, a posición dos outros gravados de Pedrouzos 1 coincide coa que resulta precisa para poder controlar a posición extrema norte do lunasticio sobre o anterior de Pedrouzos 2.

Por conseguinte, pode concluírse que a posición topográfica de ambos gravados. un no alto do outeiro e o outro ben afastado cara abaixo ata lograr a precisa perspectiva requirida, fan desta estación un caso bastante excepcional cuxa correlación astronómica resulta imposible de explicar por efecto do azar.

Existen mais casos de petróglifos onde podemos atopar aliñacións arqueoastronómicas relevantes (pendentes de publicación), pero neste en concreto, o feito de que unha das aliñacións sexa totalmente antrópica con gravados situados en ambos extremos da liña observador – observado denota unha evidente intencionalidade.

Paradoxalmente, os petróglifos de Pedrouzos revelan mais información sobre quen fixo os gravados que sobre os propios motivos representados. Se ben descoñecemos aínda o que pretendía representarse, pois non pode establecerse unha correspondencia directa entre tipoloxías e eventos astronómicos concretos, si poden inferirse certas conclusións interesantes. Únicamente unha observación sistemática, repetida e transmitida ao longo de xeracións permitiría explicar satisfactoriamente o manexo dunha “astronomía do horizonte” empírica e precientífica como a que atopamos aquí.

O caso de Pedrouzos (entre outros) apuntaría por tanto á existencia dunha caste probablemente sacerdotal, que efectuaba observacións astronómicas rituais coa funcionalidade do manexo dun calendario prehistórico. Monteagudo xa interpretou hai tempo este tipo de outeiros como altares. Desde a perspectiva aquí prantexada, Pedrouzos representaría daquela un auténtico “altar da Lúa”. Nesta mesma liña, estes petróglifos ofrecerían tamén outra información relevante, pois se ben os cálculos astronómicos deste estudio foron realizados para unha data de hai 4500 anos, a variación das posicións da Lúa nun lapso de tempo de 1500 anos en adiante apenas se desprazou un cuarto de grao (medio disco lunar), indicando que o carácter de “altar lunar” de Pedrouzos se axustaría mellor á Idade de Bronce ca a épocas posteriores.

Conclusión

Dende o Colectivo agardamos que este pequeno estudo e a posterior xeira nocturna sexa só un punto de partida para novos traballos en prol da conservación e futura posta en valor desta interesante área arqueolóxica do lugar de Berdoias. Un proceso que obrigatoriamente debe iniciarse coa súa catalogación (aínda pendente) e inclusión no Inventario Arqueolóxico Municipal que posteriormente deberá recoller o futuro e necesario PXOM de Vimianzo. A delimitación de áreas de protección e amortecemento permitirá loitar contra posibles danos ocasionados polo paso de maquinaria pesada empregada na industria forestal nesta zona. De igual xeito, é fundamental manter un perímetro de protección limpo de broza ó carón das estacións para evitar novos danos no caso de novos incendios.

Rematamos agradecendo ó Concello de Vimianzo, e en especial ó seu tecnico Manuel Rial, polas xestións que permitiron a realización desta actividade.

Bibliografía

Notas de Prensa

Información da Ruta por Berdoias:

Wikiloc Colectivo A Rula

 

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Advertisements

Ruta polos petróglifos da Fieiteira


28690090763_9df7a1f968_k

Preto de medio cento de persoas participaron na visita que comezou ó solpor do sábado e rematou ben pasada a media noite.

 

Na noite do pasado sábado tivo lugar a primeira ruta nocturna ós petróglifos do Outeiro da Fieiteira, organizada polo Concello de Ponteceso en colaboración coa asociación cultural Colectivo A Rula da comarca de Compostela, uns veteranos na realización destas longas noites de pedras á luz da lúa.

Preto de medio cento de persoas participaron na visita que comezou ó solpor e rematou ben pasada a media noite. A actividade iniciouse no local social de San Adrián de Corme cunha pequena charla sobre a arte rupestre na Costa da Morte, con especial atención -non podía ser doutro xeito- ós petróglifos e patrimonio cultural do Concello de Ponteceso.

Abriu o acto o concelleiro de Educación, Asociacionismo e Patrimonio, Carlos Penedo Casmartiño, que como bo anfitrión agradeceu a asistencia dos veciños e turistas e destacou o traballo de limpeza realizado na contorna dos petróglifos, comprometéndose tamén a seguir apostando pola súa protección e difusión coa sinalización da ruta e a instalación de paneis explicativos.

O polifacético Suso Lista achegou a súa peculiar visión dos gravados repasando a súa historia e as vicisitudes sufridas dende o seu descubrimento a principios dos anos noventa. Cerraron o coloquio os membros do Colectivo A Rula, que botaron man das novas tecnoloxías, como os modelos 3D, para explicar ós asistentes as características que fan tan singulares estes gravados do promontorio cormelán.

De seguido, iniciouse a bo ritmo o percorrido de dous quilómetros que separaba a casa veciñal das laxes da Chousa dos Pratos. A brigada da Rula dispuxo entón os equipos técnicos precisos para simular a luz máis axeitada e asombrar ós asistentes ó alumear os diferentes paneis insculturados das laxes da Fieiteira. A bruma do mar foi cubrindo lentamente o ceo, mais a temperatura era ideal e as conversas ó carón das laxes foron animadas e moi interesantes.

Os curiosos deseños xeométricos daban pé a múltiples interpretacións, por máis que os guías sinalaban a imposibilidade de saber con precisión o que aquelas comunidades nos quixeron transmitir. Os membros da Rula non deixaron de recalcar a importancia de non pisar ou riscar os gravados evitando o seu deterioro e animaron ós asistentes a visitar os petróglifos ó abrente ou ó solpor cando a súa visualización é máis propicia. Degustando un vaso de chocolate quente, unha sorpresa final do técnico de turismo Javier Couto, mentres contemplamos por última vez a estación principal da Fieiteira iluminada polos focos, remataba esta primeira xeira nocturna ós petróglifos de Ponteceso. A boa acollida entre os asistentes augura novas edicións destas máxicas noites de verán.

Ligazón ó álbum coas fotos da visita no flickr

Ligazón á nova en La Voz de Galicia

 

A primeira gran laxe de arte naturalista en Compostela


No Colectivo A Rula tiñamos sospeitas de que máis tarde ou máis cedo aparecerían no termo municipal de Compostela máis representacións de tipo naturalista pero non imaxinábamos que tivese estas dimensións e relevancia. De feito, no seu día escollimos como logo da nosa pequena comunidade o único zoomorfo localizado ate ese intre nas terras de Compostela -un pequeno cervo situado na paraxe de Pinal no linde co Concello de Ames- como unha arela e premonición de novas descubertas.

O Colectivo organizouse co obxecto de reivindicar a importancia da área de Compostela como un importante foco de arte rupestre, xa que fora relegado históricamente pola maioría dos investigadores a un segundo plano. Mais cada vez faise evidente, tanto polo número de achados localizados (a maioria nos termos municipais de Ames, Teo e Compostela) como pola longa tradición de estudos realizados na nosa comarca, que a arte rupestre de Compostela merece unha maior atención. Malia todo, é certo que o número relativamente escaso de estacións con motivos naturalistas en comparación con outras zonas semellaba avaliar esta antiga visión que os achados dos últimos anos están a cambiar.

Esta pequena entrada supón só unha primeira achega ó Petróglifo dos Cortellos 3, conscientes de que serán precisos novos estudos máis polo miudo e unha posible intervención arqueolóxica.

27995594415_bbff8a2461_k

A Pedra da Loba (Cortellos 3) constitúe, ó noso entender, unha nova mostra do importante patrimonio arqueolóxico da Portela de Villestro pero tamén un xacemento excepcional tanto pola gran cantidade de zoomorfos representados, nunha zona onde os gravados de tipo naturalista son escasos, como pola presenza de escenas de equitación dentro do mesmo panel, xa que xunto coa laxe de Río Angueira 2 en Cornide (Teo) serían as dúas únicas estacións con este tipo de representacións.

Situación e descrición do conxunto

A laxe atópase na parte alta do monte de San Miguel[1], a escasos metros da paraxe da Devesa da Rula onde se sitúan a maioría dos gravados da zona.

Plano de Situación

Situación

Desde o lugar de Os Cortellos, ó descender uns metros ó antigo camiño de volta ó val reparamos hai algún tempo nun afloramento de grandes dimensións onde localizaramos un pequeno círculo con coviña central situado nun penedo ó pé mesmo do sendeiro. Subidos ó con chamounos a atención unha laxe plana e alongada con bastante inclinación que seguía a liña de caída natural da ladeira ubicada a escasos cinco metros ó Sur.

Esta laxe, bautizada como Pedra da Loba ou Os Cortellos 3, sitúase no medio dun pequeno cavorco na vertente da valgada que descende ó val do río Roxos. Este espazo forma un pequeno anfiteatro natural en forma de media lúa situado baixo un eucaliptal polo que a dificultade de visualización dos gravados acentúase. Ó elevar a vista cara o sur, divísase ó lonxe o teito do veciño Concello de Teo, o Alto da Grela, e a súa dereita os cumes do Castelo Redondo e o Meda xa en Padrón[2].

A laxe atopábase parcialmente cuberta pola vexetación, ó retirar as ramas e follas da parte inferior localizamos o primeiro, e quizáis, o máis singular de todos os cervos pola súa atípica cornamenta circular. Sucesivas visitas a distintas horas do día e a contemplación ó solpor con luces artificiais permitíronos ver con maior precisión a gran cantidade dos motivos que conserva o petróglifo.

pedra da loba-11

Localización

A rocha ten unhas dimensións de 6,30 m de longo por 3,10 metros de ancho na súa parte central (a máis ancha) e a súa superficie fica dividida tanto vertical como transversalmente por varias diáclases naturais. Está orientada ó SE e na súa inclinación N/S segue a forma da pendente do terreo circundante. Non obstante, temos que salientar que é moi probable que a laxe continúe tanto pola parte superior como polos laterais baixo o talude de terra vexetal que a cobre, polo que estes datos serían só indicativos. De feito, alomenos un dos zoomorfos situado no lateral esquerdo da pedra está parcialmente soterrado. Neste senso, agardemos que o traballo futuro dos arqueólogos nos permita contemplar a totalidade da superficie da laxe que probablemente inclúa un número maior de gravados.

Como acontece co resto de petróglifos do Monte San Miguel e Ventosa, o soporte empregado é o tradicional granito fino de dúas micas, moi apreciado tamén polos canteiros como se desprende da multitude de evidencias da intensa actividade extractiva na zona.

Sector central

Gravados no sector central e inferior do panel

En canto ao estado de conservación dos motivos podemos sinalar que é en liñas xerais aceptable. Resulta significativo o diferente grao de erosión existente entre os motivos do sector superior da composición e os de zonas inferiores, se ben cómpre indicar que, máis que responder a unha diferenza cronolóxica parecen responder a unha maior exposición ós axentes erosivos dos elementos gravados na parte superior da laxe.[3]

Lamentablemente son tamén evidentes os danos provocados polo lume en varios sectores da peneda. A fragmentación da capa superficial da rocha (termoclastia) nalgunhas zonas e incluso a perda de fragmentos en varios motivos insculturados volven a pór de manifesto a necesidade das reclamacións feitas polo Colectivo diante das administracións públicas competentes (Concello de Santiago e Dirección Xeral de Patrimonio) para que adopten medidas preventivas urxentes como a catalogación e a limpeza desta área arqueolóxica que garantan a conservación deste valioso patrimonio. Pola nosa parte, seguiremos a divulgar a existencia entre a veciñanza destes gravados pois consideremos que é o mellor xeito que temos para protexelos.

Descrición

O repertorio iconográfico da Pedra da Loba inclúe maioritariamente motivos naturalistas pero tamén se constata a presenza de algúns deseños xeométricos.

A erosión dos gravados dificulta unha boa lectura polo que foi preciso empregar a iluminación rasante artificial e recurrir á fotogrametría dixital para poder rexistralos correctamente, algúns deles só conservados de xeito parcial.

Os motivos xeométricos

Combinación de círculos concéntricos

Combinación de círculos concéntricos

O elenco de gravados xeométricos fórmano media ducia de coviñas de pequeno tamaño (2-3 cm de diámetro) distribuidas por toda a laxe e unha pequena combinación circular de dous aneis e coviña central (de 18 cm de diametro) moi erosionada situada no sector central esquerdo da peneda.

A existencia destes pequenos elementos xeométricos resulta interesante para entender a posible contemporaneidade de ambos grupos de deseños pois semella que tanto a técnica, conservación e o aspecto formal dos gravados son similares. De igual xeito, permite estudar posibles relacións estilísticas cos deseños dos petróglifos situados nas cercanías.

Os motivos naturalistas

Os cervos

Vista xeral

Vista xeral da parte superior

Este conxunto de gravados componse de polo menos 19 zoomorfos (cervos e cabalos) distribuídos por toda a superficie de laxe pero concentrados en cinco grupos en función da división do espazo xerado polas diáclases da laxe[4]. O estudo dos deseños mediante o levantamento fotogramétrico permitiunos contemplar restos moi esvaecidos doutros zoomorfos que na actualidade son case imperceptibles e que constatan a posible existencia dunha grea maior de animais.

cervo no sector central inferior

cervo no sector central inferior

En xeral todos os zoomorfos presentan certa homoxeneidade en canto o seu estilo e técnica de elaboración. Son deseños moi estilizados, sen chegar á esquematización, elaborados mediante dous trazos cun espazo no interior de reducidas dimensións, conformando corpos moi estreitos e alongados, pequenas colas de trazo simple e colos e cabezas en ocasións moi alongadas e rematadas con dúas pequenas liñas que semellan representar as orellas ou pequenos cornos.

Sector superior

Sector superior

A liña dorsal recta en paralelo á liña ventral no deseño xeral dos zoomorfos leva a algúns investigadores[5] a clasificalos no que denominan “grupo estilizado recto” en oposición ós zoomorfos característicos da zona de Campo Lameiro, Moraña, Cotobade… con deseños máis curvos na composición dos corpos e con colas representadas cunha liña dobre.

Neste senso, os gravados figurativos desta laxe presentan características semellantes ós zoomorfos dos petróglifos da zona do Barbanza e Muros – Noia pero tamén á outra gran laxe con motivos naturalistas da comarca compostelán, a Pedra Bicuda de Loureiro (Luou – Teo). A técnica de gravado empregada (dobre suco), as características no deseño xeral e tamaño dos motivos evidencian o gran parentesco formal entre ambos petróglifos aínda que a disposición xeral dos motivos sexa diferente.

A pesar destas características comúns no deseño dos gravados, hai neste panel detalles especialmente singulares que merecen que lles prestemos unha maior atención.

Extremo inferior

Extremo inferior

En primeiro lugar, só un dos cérvidos aparece cunha pronunciada cornamenta. Este “gran” cervo macho preside a zona central e inferior do panel. Un exemplar de pequeno tamaño, 32 cm de largo, pero que presenta unha curiosa cornamenta de forma case circular de 19 cm de ancho con sete puntas en cada hastado orientadas cara o interior do círculo, unidas entre si e en sentido transversal ás hastas de liñas curvas. Só atopamos certas similitudes con este tipo de cornamentas circulares presentes en varios cervos de pequeno tamaño coas puntas das dúas cornas unidas no interesante petróglifo da Cova da Bruxa do Concello de Muros.[6]

Outra das características dos gravados é a súa disposición formando pequenos grupos tanto na parte central do panel como na parte superior aproveitando os marcos espaciais dispoñibles entre as diáclases.

Sector central

Sector central

Na zona inmediatamente superior o cervo macho, que ocupa tamén un lugar central, consérvase un dos elementos máis plásticos desta laxe, tres posibles cervos de diferentes tamaños ordenados en liña practicamente unidos que semellan ascender polo panel. A cabeza do primeiro cervo figura apoiada no lombo do cervo seguinte e o mesmo acontece co que vén a continuación, deseñando unha singular escenografía. Un dos moitos exemplos comparables conservados na nosa arte rupestre é o xa clásico da laxe V do Monte Ardegán en Moraña.

Cervos do petróglifo da Laxe V do Monte Ardegán - Moraña

Cervos do petróglifo da Laxe V do Monte Ardegán – Moraña

No primeiro cervo chama a atención que o corpo figure composto por tres trazos que mesmo semellan reproducir non só o corpo senón tamén os cuartos traseiros e dianteiros do animal. Mais isto tampouco é algo excepcional na arte rupestre galega e deseños semellantes figuran noutros petróglifos como nun dos cervos do Coto da Siribela e noutros xacementos de Campo Lameiro. Os outros dous cervos posúen as dúas patas dianteiras en arco acentuando a sensación de movemento dos animais.

Cervos do sector superior

Cervos do sector superior

Na parte superior da laxe destacan varios cervos moi estilizados, algúns deles incompletos. Un dos máis curiosos conta con 6 pequenos trazos que representan as extremidades. Nesta parte do panel destaca unha parella de posibles cervos de longa cabeza e pequenas orellas ou cornos que fican en paralelo un sobre o outro. Situado na parte superior, o animal de menor tamaño (probablemente cun xinete no seu lombo) ten as patas e a cabeza apoiadas sobre o cervo situado debaixo. Unha escena similar figura no extremo superior esquerdo da laxe aínda que o seu estado de conservación é peor. Unha curiosa representación (unha posible cópula, unha doma?) que nos lembran outras composicións semellantes na Laxe das Lebres na Caeira (Poio) ou na estación da Quinta da Barreira en Valença do Minho.IMG-20160702-WA0006

Os cabalos e os homes

Detalle de un dos xinetes a cabalo

Detalle de un dos xinetes a cabalo

Ademais dos cérvidos outras das características deste gran panel é a presenza de varios cabalos, polo menos dous deles con xinetes. Son facilmente identificables por unha característica común na arte rupestre galega, ás súas longas colas.

É precisamente un destes cabaleiros o que abre outro destes grupiños de zoomorfos formando case un círculo na parte central dereita da composición, ofrecendo a sensación no espectador de que o cabaleiro persigue os outros dos animais.

Monta

Detalle de dous cervos na parte superior do panel, un deles cunha posible monta

A representación do xinete é moi simple, trázase o contorno dous sucos verticais e dúas pequenas liñas que representarían as extremidades superiores (non figuran as inferiores). A composición xeral destes cabalos tamén é sinxela pero non exenta de detalles como amosa a representación do falo, o arqueo das patas dianteiras e as pequenas orellas do équido. É unha mágoa que a mala conservación dun dos cabalos situado na parte superior esquerda do panel, moi erosionado debido os danos provocados polo lume, non permita asegurar con total certeza a presenza, máis que probable, deste segundo xinete.

Levantamento fotogramétrico

Levantamento fotogramétrico

Outro feito destacable é a “posible” monta sobre dous cervos (cabalos?) na parte superior da laxe, só unha hipótese porque a forte erosión destes motivos dificulta a súa lectura e rexistro.

As escenas de equitación relativamente frecuentes no grupo galaico da arte rupestre son, así e todo, puntuais na nosa comarca. A outra laxe da bisbarra con este tipo de escenas atópase na paraxe do Río Angueira no Concello de Teo. Porén, os gravados da laxe teense son, en xeral, máis esquemáticos e presentan trazos formais distintos.

Sector superior

Sector superior

Todos os zoomorfos do panel manteñen un mesmo patrón de orientación a pesar das diferentes disposicións dos animais no panel, sempre de esquerda a dereita, un posible intento de plasmar a orde natural da marcha da manda. A presenza da figura humana (que causa o caos na grea) pode motivar o deseño dos zoomorfos que ten o seu carón, que ofrecen unha maior sensación de movemento que os cérvidos máis estáticos situados na parte superior da laxe.

Para rematar a descrición dos elementos figurativos sinalar a presenza dun pequeno antropomorfo situado na parte inferior do panel, entre o cervo de cornamenta circular e o grupo de cervos en fila. Con forma de X de liñas curvas e posible representación esquemática de cabeza e falo. Un elemento de gran relevancia na composición que podemos asociar os zoomorfos da parte superior nunha posible representación dunha escena de pastoreo ou caza.

A escenografía

Fotogrametría cos sucos resaltados manualmente

Fotogrametría cos sucos resaltados

Unha das características máis salientables de este xacemento é que se trata da primeira laxe do concello compostelán no que se evidencia unha clara composición narrativa.

A disposición da laxe en pendente, a súa situación preto da paraxe chamada “Os Cortellos” onde fica unha penedía de grandes dimensións que permitiría o cercado e control do gando nunha zona próxima a vía de acceso natural ás chairas situadas na cima do monte, son factores que avalan a hipótese dunha posible escena de condución dos animais por parte dos xinetes.

A inexistencia de armas ou outros elementos que amosen unha acción violenta fainos pensar que a idea dunha posible escena de caza sexa menos probable.

Conclusións

A Pedra da Loba supón só o último achado no foco máis importante de arte rupestre da nosa comarca, a zona comprendida entre a Portela de Villestro (Compostela) e os montes do lugar de Ventosa na parroquia amiense de Santo Estevo de Covas.

pedra da loba-24

Presentación pública da laxe durante a visita nocturna do 9 de xullo

Para nós a aparición desta complexa laxe demostra, unha vez mais, a necesidade urxente de levar a cabo prospeccións intensivas e unha catalogación exhaustiva dos xacementos xa notificados no seu día polo Colectivo.

Non obstante, non é unha descuberta máis para engadir ó catálogo de gravados do grupo galaico senón que debería abrir novas liñas de investigación no eido académico e servir de acicate para que as institucións públicas sexan conscientes da relevancia de protexer e pór en valor esta área arqueolóxica.

A nova descuberta amplía o número de petróglifos con representación de animais na comarca a 6, a Peneda Negra en Ames, Outeiro do Corno, Río de Angueira e Pena Bicuda de Loureiro en Teo e O Pinal 1 e Os Cortellos 3 en Santiago de Compostela. Tamén é xunto co de Río Angueira os dous únicos xacementos con escenas de monta.

Agardemos que o noso traballo non fique esquecido nun recuncho da rede e que permita reactivar o compromiso dos diferentes gobernos municipais e autonómicos na protección e divulgación destas manifestacións artísticas do noso patrimonio cultural e deste xeito evitar que o seu coñecemento non siga restrinxido ó reducido mundo dos estudosos e afeccionados á arqueoloxía. A día de hoxe, resulta lamentabelmente que non exista ningún petróglifo da comarca cunha pequena sinalización que permita e facilite a súa visita na área de Compostela[7].

Presentación pública da laxe na pasada visita nocturna do 9 de xullo

Presentación pública da laxe na pasada visita nocturna do 9 de xullo

Desexamos que esta situación mude pronto, e que os traballos que está a realizar na actualidade a Dirección Xeral de Patrimonio e o Concello de Ames para a posta en valor do petróglifo do Monte Castelo e conservación da Peneda Negra en Ames sexa só un primeiro paso dun longo camiño sen retorno.

De momento nos tentaremos seguir amosando a arte rupestre da Comarca a todos aqueles que o desexen dentro das nosas posibilidades. E así, o pasado sábado 9, aproveitamos a 3ª visita nocturna ós petróglifos da Devesa da Rula para presentar por vez primeira ós participantes a estación obxecto desta entrada. A todos eles grazas por ternos acompañado nese fermoso momento.

Album fotográfico no noso Flickr da Ruta nocturna pola Devesa da Rula 2016

Bibliografía

  • Colectivo A Rula: “A Pena Bicuda de Loureiro, arte rupestre no Monte Piquiño”, Entrada no Blog do Colectivo A Rula do 5/02/2016
  • Santos Estévez, M.: Petroglifos y paisaje social en la prehistoria reciente del noroeste de la península Ibérica”. En TAPA: traballos de arqueoloxía e patrimonio, ISSN 1597-5357, Nº 38, 2008, ISBN 978-84-00-08733-2, páx. 13-216
  • Soto Barreiro, M.J.:”Los petroglifos prehistóricos de la comarca compostelana”. Santiago (tese de licenciatura inédita). Universidade de Santiago de Compostela, 1986
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, R. ; Guitián Castromil, J.; Guitián Rivera, J. e de la Peña Santos, A.: “Petróglifo galaico con una representación de tipo Peña TÚ” en Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueología. LVII (2004), p. 183-193.
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, Ramón; Peña Santos, Antonio de la; Rodríguez Rellán, Carlos. “Río de Angueira 2 (Teo, A Coruña): un conjunto excepcional de escenas de monta”. Revista Gallaecia. Núm. 2011, (30): 29-51
  • VV,AA.: Fábregas Valcarce, R.: Guitián Castromil, J.; Guitián Rivera e J. Rodríguez Rellán, C.: “Entre dos mundos: los grabados al aire libre de Pena Bicula de Loureiro (Teo, Galicia, España). Revistas Espacio, Tiempo y Forma. Series I-VII. Espacio, Tiempo y Forma, Serie I, Prehistoria y Arqueología (ISSN: 1131-7698; eISSN: 2340-1354). Facultad de Geografía e Historia. UNED, 2013, p. 173-195
  • VV,AA.: “Arte rupestre prehistórica do Eixo Atlántico”. Eixo Atlántico del Noroeste Penínsular. Vigo, 2006

Notas

[1] Coordenadas xeográficas 29 T 531074 4748037

[2] Facilmente recoñecible polos tres aeroxenadores situados no seu cumio

[3] É este outros dos factores que aconsellan unha intervención arqueolóxica con certa urxencia. A forte inclinación da laxe e a gran cantidade de desprendimentos de pedras situados na parte superior da rocha  fai que se vexa moi afectada por procesos derivados das escorrentías.

[4] Esta utilización das diaclases naturais como elementos para organizar as distintas escenas foi constatada polos investigadores en multitude de petróglifos do Grupo Galaico da Arte Rupestre.

[5] Santos – Estévez, 2007

[6] Outros exemplos de cornas pechadas atópanse tamén en laxes como a do Coto da Siribela en Ponte Caldelas, o Chan da Lagoa en Campolameiro, a Laxe da Sartaña no Porto do Son ou Os Mouchos en Rianxo, pero o deseño xeral dos cervos difire bastante deste motivo dos Cortellos 3.

[7] As dúas únicas iniciativas reseñables foron a sinalización do Petróglifo de Oca por parte da Deputación da Coruña nos anos oitenta do século pasado e a sinalización levada a cabo pola Asociación A Gentalha do Pichel nas laxes máis destacadas do Concello de Santiago hai uns anos.

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Guardar

Visita nocturna ó petróglifo do Monte Castelo en Ames. Últimas prazas !!!


Comprácenos anunciar que o vindeiro sábado 16 de xullo visitaremos a recentemente “redescuberta” estación de arte rupestre prehistórica do Monte Castelo na parroquia de Covas, Ames.

Será a primeira ruta nocturna nas terras amienses organizada polo Colectivo A Rula e o Concello de Ames pero agardemos que só sexa a primeira de futuras colaboracións.

A actividade abrirase cunha pequena charla introductoria sobre os petróglifos da Comarca de Santiago, con especial atención aos petróglifos de Ames. De seguido, visitaremos o petróglifo do Monte Castelo 2.

Por razóns técnicas e de seguridade só podemos convidar a un pequeno grupo (60 persoas) mais prometemos repetir novas xeiras nocturnas para que todos aqueles que o desexen poidan coñecer este xacemento situado na  área arqueolóxica de Ventosa que esta semana inicia a súa valorización social.

Se queredes acompañarnos só tedes que enviarnos un correo electrónico e agardar a nosa confirmación. A actividade é, como sempre, totalmente de balde.

Deixámovos o “teaser” que preparamos para ocasión….

 

ANOTÁDEVOS AXIÑA en colectivoarula@gmail.com !!!

Ligazóns relacionadas

 

Visita nocturna pola Devesa da Rula


Comeza o verán e cumprimos o terceiro aniversario do Colectivo. Que mellor momento para anunciarvos a primeira das nosas xeiras nocturnas pola comarca neste xullo que prognostican caloroso.

Iniciamos o noso periplo polo noso patio de xogos particular, a Devesa da Rula, o próximo sábado 9 de xullo. Será unha nova noite de estrelas e petróglifos na compaña de todos aqueles que procuredes novas experiencias. Non será unha xeira máis, pois guiarémosvos por novos recunchos máxicos que agocha o interior desta paraxe na portela do val do rego de Roxos (Villestro – Compostela).

O percorrido e a distancia será similar ó doutras ocasións (podedes ver a ruta na nosa conta de wikiloc) pero levaremos novos brinquedos, haberá novidades e unha gran sorpresa final!!!

Por razóns técnicas e de seguridade só podemos convidar a un pequeno grupo, mais prometemos repetir as veces que sexa preciso para seguir desvelando eses segredos dunhas laxes aínda por descubrir.


Se queredes acompañarnos só tedes que enviarnos un correo electrónico e agardar a nosa confirmación. A actividade é, como sempre, totalmente de balde.

ANOTÁDEVOS AXIÑA en colectivoarula@gmail.com !!!

“A grade prehistórica”. A Pedra da Grada ou dos Tres Curas, un novo deseño de tipo Outeiro do Corno na comarca de Caldas.


“A Loba (2001-2016), membro animal fundador do Colectivo, que nos acaba de deixar na procura dos misterios que se agochan nos solsticios.”

A descuberta da Pedra da Grada

No sempre dinámico panorama dos estudos da arte rupestre galaica xorden a cotío novidades que evidencian as limitacións que presenta o actual catálogo de xacementos de arte rupestre. Mais segue a sernos difícil de comprender que gravados tan excepcionais e singulares, situados en laxes facilmente accesibles, recoñecibles e coñecidas pola veciñanza, sigan pasando desapercibidas como aconteceu con este petróglifo da Pedra da Grada.

Hai só un par de semanas Isaac González García, veciño da zona, púxose en contacto co Colectivo para falarnos dunha laxe que, segundo comentaba, tiña gravados semellantes ós do petróglifo teense do Outeiro do Corno I. De inmediato a nova suscitou o noso interese, incrementado pouco despois ó achegarnos a través das redes sociais un pequeno debuxo e pequenas referencias sobre as características xerais e historia da laxe.

Un par de días despois achegámonos á zona e quedamos abraiados ó contemplar por primeira vez o deseño e dimensións deste singular gravado. Repetimos as visitas en sucesivos días cos nosos equipos coa intención de documentar coa maior precisión posible as gravuras, traballo que agora vos presentamos.

Localización e referencias históricas

Entorno inmediato

Contorna inmediata á laxe

A chamada “Pedra da Grada” constitúe un fito natural que predomina sobre a súa contorna inmediata, unha xeografía bastante chan e con poucas elevacións, o que facilita a súa rápida localización.

Quizais por este motivo fose empregada xa dende o Medievo como marco divisor de varias parroquias (Briallos en Portas, Arcos da Condesa en Caldas de Reis e Saiáns en Moraña) e aínda serve na actualidade como fito lindeiro entre os concellos de Portas, Caldas de Reis e Moraña, os tres pertencentes á comarca de Caldas.

Imaxe do bolo partido e sinalando a localización do gravado

Imaxe do bolo partido coa sinalación da localización do gravado

De feito, un deslinde realizado por don Jesús Vila entre o 1889 e 1890 (localizado por Isaac) recolle o seguinte:

“Aberto cara Arcos ata dar na pedra chamada da Grada ou dos Tres Curas que dista cincocentos catro metros da anterior, e que se chama quizais así por ser un punto divisorio do que irradian os tres concellos de Caldas cara o norte, Portas contra o sur, e Moraña contra o leste. Por conseguinte, aquí dáse por terminada a divisoria”.

Mapa de situación

Mapa de situación

Este afloramento granítico localízase a 207 metros de altitude (coordenadas UTM:  29 T 531282 4713518 – Datum: wgs 84) nun extremo do Monte de San Martiño (Caldas de Reis). Sitúase nunha pequena planicie, a só uns metros do nacente do rego de Arcos, nunha encrucillada entre o camiño de monte que transcorre paralelo ó linde entre Caldas e Moraña e o antigo Camiño de Búa que remata en Corrigatos (Moraña) e que pasa ó carón do campo de fútbol de Saiáns.

Pedra do Sol dos Cabalos-4

Un dos grandes penedos que conforman a “Pedra do Sol dos Cabalos” preto da Pedra da Grada.

Nesta zona abundan outros afloramentos graníticos que dan nome a paraxes de curiosa toponimia como a “Pedra do Sol dos Cabalos”[1], moi afectada pola actividade extractiva dos canteiros e que tamén serve de linde entre Caldas e Moraña.

Detalle da inscrición

Detalle da inscrición na Pedra do Sol (Saiáns – Arcos)

Descrición do xacemento:  soporte e motivos

A propia Pedra da Grada consérvase na actualidade fracturada case na súa totalidade en dúas partes. Cóntanos Isaac que hai anos unha cuadrilla de canteiros tentaron levar a laxe para facer postes para as viñas. O feito debeu chegar ata as autoridades porque no último momento interveu a Garda Civil para impedírllelo xa que a pedra como marco divisorio que é debía continuar no lugar e permanecer inalterable, dado o seu valor legal. Esta actuación “in extremis” permitiu a persistencia do xacemento ata a actualidade. Curiosamente nesta ocasión o marco salvou o petróglifo.

Os grillos na parte finalmente non partida

Os grillos na parte da laxe sen fracturar

Trátase dun gran con granítico de case 2,5 metros de altura, de gran moi groso e numerosos fragmentos de ortosas de feldespato.

Conserva un motivo de grandes dimensións situado na metade sur do penedo, na zona central dun panel case vertical orientado ó suroeste. Os eucaliptos situados ó carón do penedo impiden o paso da luz e dificultan a observación con luz natural dunha figura cunhas dimensións xerais de 1,75 m de alto por 1,02 m de anchura (na base). Tal vez o seu parecido coa tradicional ferramenta agrícola da grade explique o nome da laxe que, á súa vez, dá nome á paraxe na que se localiza.

O gravado da Pedra da Grada entronca claramente co grupo iconográfico “Peña Tú”,  fundamentalmente pola súa forma rectangular segmentada en oito franxas horizontais e remate absidal bastante pronunciado. Porén, tamén presenta características propias como a substitución deses trazos, que representan esquematicamente un rostro en Peña Tú, por catro arquiños en liña, de 12 cm de alto por 11 cm de ancho cada un, apoiados sobre a primeira banda rectangular interna.

Cabe salientar tamén o gran tamaño do ídolo, o máis grande dos localizados ata o momento en terras galegas e, probablemente, un dos máis grandes de todos os coñecidos na actualidade.

Levantamento fotogramétrico

Levantamento fotogramétrico

A figura vai estreitándose pouco a pouco dende a base (máis ancha) ata o extremo superior rematado nesa característica ábsida. Presenta un dobre suco no bordo exterior da figura (outra das características comúns nesta tipoloxía) pero tamén nas diferentes bandas rectangulares do interior, agás na superior. Esta dobre liña continuada que define o contorno da silueta e contorno interior das diferentes bandas mantén sempre unha equidistancia entre ambas liñas.

Outra das particularidades do ídolo da Pedra da Grada son as súas esquinas inferiores, a diferenza das formas redondeadas do Outeiro do Corno esta posúe vértices ben marcados e pronunciados.

Detalle do extremo superior

Detalle do extremo superior

Baixo a ábsida superior e baixo os catro pequenos arquiños aliñados hai oito bandas horizontais. En diversas fotografías podemos apreciar a posible existencia de pequenos círculos (4 ou 5) no interior das tres primeiras bandas, apenas perceptibles pola forte degradación da pátina da pedra. As outras franxas rectangulares en dirección á base non semellan posuír ningún outro gravado, aínda que tampouco o descartamos totalmente.

Outro elemento específico deste exemplar é a entalladura ou lixeiro estreitamento que se aprecia no sector inferior entre a penúltima e última banda.

Rectángulo na Pedra da Grada

Cadrado na Pedra da Grada

Os gravados teñen sucos de sección transversal en U e bastante anchos e profundos. O seu estado xeral é bastante bo, aínda que desigual. O gran groso deste soporte granítico “pouco habitual” nos petróglifos galegos dificulta bastante a súa visualización. A parte superior do gravado está máis deteriorada, polo que foi preciso empregar a fotogrametría e a fotografía nocturna para poder rexistrar correctamente os motivos.

Por outra banda, na parte superior da laxe, ó carón da fenda realizada polos canteiros, atopamos un gravado histórico con evidencias de ter sido realizado con ferramentas metálicas. Trátase dun pequeno cadrado que asociamos ós traballos levados a cabo por antigos topógrafos. Estariamos ante un antigo sinal xeodésico dos realizados a finais do século XIX ou principios do século XX, en estreita relación co xa citado uso da laxe como marco divisorio entre concellos e parroquias.

O grupo “Peña Tú”

cadro do grupo Peña Tú - Fonte ASAGA

Cadro dos deseños do grupo Peña Tú (Terroba Souto, Y. 2015)

Este esteliforme é un motivo iconográfico moi singular e pouco frecuente no noso pais, sendo o terceiro documentado en Galicia despois do petróglifo de Outeiro do Corno[2]  en Teo e do petróglifo de Basoñas[3] no Porto do Son.

Fotogrametría de Outeiro do Corno I

Fotogrametría de Outeiro do Corno I

A este “grupo galaico” pódense incorporar algunhas representacións gravadas en sepulturas megalíticas e incluso pequenas pezas escultóricas como a de Paredes de Abaixo en Paradela, localizada a carón dunha mámoa polo investigador Vázquez Seijas nos anos corenta do pasado século.

Ídolo Peñatu

Ídolo Peña Tú (ou Peñatu)

Os seus deseños vincúlanse cos gravados e pinturas da chamada tipoloxía “Peña Tú”[4] en referencia ó xacemento localizado no Concello de Llanes en Asturias, o primeiro estudado e o máis coñecido que se converteu no “patrón” deste peculiar modelo iconográfico.

Segundo os especialistas trataríase dunha representación antropomorfa ultraesquematizada de corpo rectangular co interior segmentado en bandas horizontais e remate superior en ábsida máis ou menos pronunciado, algúns deles están acompañados de armas en posición pasiva (coa punta cara abaixo) como tamén acontece no gravado teense.

Tabuyo del Monte

Tabuyo del Monte. Museo de León

Estes gravados localizábanse inicialmente só nunha pequena franxa da cordilleira cantábrica e do norte de León. Outros exemplos destacados desta mesma categoría icónica son os de Sejos e Hoyo de la Gándara en Cantabria e o de Tabuyo del Monte en León (actualmente no Museo de León).

Debemos sinalar tamén a localización de pinturas rupestres en covas e abrigos naturais que presentan gran paralelismo con esta mesma iconografía, como as pinturas rupestres de Fresnedo en Asturias[5] ou o máis recente achado do Ídolo de Ojo Guareña en Burgos.

No noroeste Peninsular.

A morfoloxía xeral da figura da Pedra da Grada aproxímase máis o modelo de Peña Tú ca o seu paralelo galego de Outeiro do Corno, mais na arte rupestre do NW existen outros deseños con certas semellanzas que nos levan a sospeitar que estaríamos ante unha iconografía máis habitual do que nun primeiro momento poidera parecer. É o caso do motivo acaroado ó gran reticulado do petróglifo de Agro das Calzadas en Buriz[6], no Concello de Guitiriz, ou o do petróglifo do Monte da Laje, en Valença do Minho, no Norte de Portugal. En ambos casos tamén se constata un extremo superior absidal e as consabidas divisións internas.

Monte da Laje

Monte da Laje – Valença do Minho

Cómpre destacar, no caso de Buriz, a gran similitude que presenta coa Pedra da Grada, tanto na súa localización xeográfica, ambas en pequenas chairas preto de mananciais e ó carón de antigos sendeiros, como nas características morfolóxicas e de composición da laxe en xeral, cons graníticos redondeados e de bo porte e gran moi groso que presentan os gravados na parede orientada ó sur e nun panel case vertical.

Esta disposición vertical do gravado de seguro dificultaría o traballo do gravador, que ben puido empregar, no caso da Pedra da Grada, algún tipo de escada para a súa realización. No futuro deberemos prestar maior atención a este tipo de laxes, pouco habituais ata agora na arte rupestre galega, e que en moitas ocasións desbotamos de antemán nas sondaxes.

Guríz

Agro das Calzadas – Porta do Alén – Buriz  (Guitiriz)

Interpretacións dos gravados

Este novo “esteliforme” galaico constitúe, por tanto, un novo elo de relación entre o chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre e a arte rupestre da franxa cantábrica e do noroeste da meseta, de carácter máis esquemático, que certos autores fan extensible ós idoliños-placa, presentes en boa parte da Península. Ven a por de novo de manifesto un nexo de unión entre dous focos de arte rupestre que ata hai poucos anos se consideraban totalmente independentes. Novas liñas de investigación no futuro deberán profundizar nesta adición tipolóxica ó repertorio coñecido da arte rupestre galega.

Ídolo Peña Tú

Ídolo Peña Tú (Bueno & Fernández Miranda, 1980)

En xeral, a maioría dos autores relacionan estes deseños con figuras humanas esquematizadas e moi abstractas. Ídolos antropomorfos relacionados con individuos de certo prestixio que en ocasións son representados ó carón das armas propias e identitarias do seu estatus guerreiro. Guerreiros ou xefes tribais que reflicten unha certa desigualdade social nestas primitivas comunidades da nosa Prehistoria.

Outros autores, non obstante, propoñen que ditas figuras serían versións setentrionais das coñecidas estelas alentexanas e do Suroeste peninsular coas que tamén presentan certos paralelismos estilísticos.

Outeiro do Corno I - Teo

Outeiro do Corno I

Finalmente, a localización destas laxes preto de necrópoles megalíticas levou a varios investigadores a defender a teoría de que estariamos ante algún tipo de representacións de carácter funerario.

Con respecto as pautas seguidas para a elección do emprazamento,  nesta ocasión o autor do gravado seleccionou intencionalmente un elemento natural ben recoñecible na paisaxe para posteriormente plasmar na zona máis visible da laxe unha mensaxe, quizais un sinal de aviso, coa intención de ser contemplado a certa distancia por calquera que percorrera esta antiga vía de tránsito usada dende a antigüidade ata os nosos días. A acción dos axentes naturais  que foron erosionando os gravados, pode explicar que tempo despois pasase desapercibida, agás para a veciñanza da contorna que xornada tras xornada observaba unha figura que asociaron cun elemento común da súa vida cotiá.

Tipoloxías Peña tú

Tipoloxías Peña tú (Fabregas et. al, 2003)

Cronoloxía

En relación a súa posible cronoloxía, os investigadores sitúan os referentes máis destacados do grupo en torno 1.800-1.500 a.C. Non obstante, a diferenza doutros gravados, o petróglifo da Grada non está asociado con armas metálicas o que dificulta a súa adscrición cronolóxica. Certos autores sinalan a posibilidade de que sexan precisamente este gravados non relacionados coas armas os máis antigos, herdeiros dunha longa tradición que se remonta ó Neolítico e que se mantivo viva durante toda a Idade do Bronce.

Conclusión

Atopámonos ante un dos máis importantes achados da arte rupestre ó ar libre nestes últimos anos que reactiva interrogantes que expliquen o emprego dun modelo esquemático recoñecible e aceptado nunha ampla franxa do territorio entre o Atlántico e a cornixa cantábrica. Gravados que nos transmiten unha mensaxe concreta arestora descoñecida.

Calco do Agro das Calzada. Antonio de la Peña Santos. 1980

Calco do Agro das Calzada (Peña Santos, 1980)

Dende o Colectivo demandamos que os organismos públicos competentes inicien os trámites necesarios para a catalogación do xacemento, como primeira medida necesaria e esencial para garantir a súa protección e conservación. Lamentablemente o estado xeral dos petróglifos desta tipoloxía en Galiza é moi mellorable e permanecen no máis absoluto descoñecemento para o gran público e en perigo constante a causa dos incendios e outros axentes.

Debemos lembrar que boa parte destes xacementos foron declarados monumentos histórico – artisticos (Peña Tú) ou bens de interese cultural (Sejos). Son verdadeiras iconas e referentes culturais para as xentes das comarcas onde se localizan e son considerados valiosos monumentos da Prehistoria do Noroeste peninsular. A simple incorporación dun novo gravado desta tipoloxía ó noso catálogo de arte rupestre constitúe un feito excepcional, á marxe doutras consideracións como a boa factura e dimensións únicas deste gravado da Pedra da Grada.

Xacementos próximos en Moraña.

Cabeza de San Pedro de Rebón

Cabeza de San Pedro de Rebón

Pedrafitas: – Lapa de Gargantáns (San Martiño de Gargantáns), Cabeza de San Pedro (entre as parroquias de Rebón e Amil)

Petróglifos: P. Gargantáns (S. Martiño de Gargantáns), P. Ardegán (S. Martiño de Gargantáns), P. Do Deitadeiro (S. Martiño de Laxe), P. De Cotaredo (Longás – Santa Xusta), P. Chan de Deus (Conles – Santa Xusta)

Xan de Deus

Xan de Deus

Mámoas: Mámoa de Santa Lucía (Santa Lucía), Mámoa do monte Ardegán (Longás – Santa Xusta), Mámoa de Paraños (S. Martiño de Gargantáns), Necrópole do monte Laceira (Monte Laceira – Laxe), Mámoa de Guillarei (Cortiñas – Santa Lucía), Mámoa da Pallota (A Pallota – Rebón), Mámoa de Silvoso (Santa Cruz de Lamas).

Non queremos rematar este pequeno artigo sen agradecer a Isaac ter compartido con nós o seu achado e o ternos permitido facernos voceiros da existencia deste excepcional xacemento que de seguro sorprenderá a moitos especialistas e afeccionados á arte rupestre tanto como nos sorprendeu a nós. Esta é outra mostra máis da relevancia das achegas que están a facer os afeccionados á arqueoloxía nestes últimos anos ó coñecemento da arte rupestre. Neste senso, resulta significativo o valor das redes sociais como novo vehículo de difusión e comunicación entre os diferentes axentes que interactúan neste eido.

Tamén queremos agradecer as suxestións feitas vía facebook polo investigador lucense Xabier Moure.


Notas.

[1] Esta Pedra do Sol dos Cabalos é un conxunto de grandes bolos, nos que destacan dous penedos contiguos polas súas dimensións e paredes verticais de máis de 5 metros de altura. Tamén se observa na zona restos de muros de basta factura apoiados nalgúns dos penedos. A denominación de Pedra do Sol dos Cabalos déunola un operario que estaba a traballar nas inmediacións do campo de fútbol, mais nos mapas que temos consultados atopamos por un lado a Pedra do Sol e pola outra a Pedra dos Cabalos.

[2] Fábregas Valcarce et al. (2004).

[3] Fábregas Valcarce et al. (2006).

[4] Hernández Pacheco et al. (1914).

[5]Mallo e Pérez. (1971).

[6]Peña e Rey. (2001).


Bibliografía:

 

 

A Pedra Ancha do Camiño de Fisterra


1993_calco-pedra-ancha_sector-a_costas-goberna_novoa_panel-superior_22944552130_o

Calco Costas Goberna . 1993

Entre as moitas especificidades que conforman a personalidade propia da nosa arte rupestre prehistórica ocupa un lugar destacado un conxunto de estacións con paneis con representacións exclusivamente de armas. Cuantitativamente son un conxunto minoritario dentro do Grupo Galaico de Arte Rupestre mais por diversas causas teñen sido obxecto desde sempre dunha atención preferente por parte dos estudosos na materia.

Entre estas rochas panoplias nesta ocasión fixamos a nosa atención nunha das máis setentrionais, a Pedra Ancha de Dumbría.

1993_calco-pedra-ancha_costas-goberna_panel-inferior_22944551620_o

Calco Costas Goberna . 1993

O xacemento arqueolóxico de Pedra Ancha localízase preto do Alto do Fragoso na parroquia de San Pedro de Buxantes en Dumbría (UTM: 29 T 492060 4759095).

1993_calco-pedra-ancha_costas-goberna_novoa_xeral_22944552540_o

Calco Costas Goberna . 1993

Trátase dun gran afloramento granítico de máis de 36 m de longo por 10 m de ancho e preto de 5 de altura que constitúe o elemento natural de referencia na paisaxe da súa contorna. Salienta a súa situación a escasos metros do camiño real que foi dende a Idade Media e segue sendo o itinerario xacobeo de Compostela a Fisterra. A só cincocentos metros ó leste atópase o outro referente espacial desta zona, neste caso artificial, a fábrica de Carburos Metálicos de Ferroatlántica que alterou radicalmente este espazo xeográfico nas últimas décadas.

Pedra Ancha 1-3Esta estación de arte rupestre ó ar libre foi localizada polo veciño Modesto García Quintáns, antigo Director do Instituto Xeográfico Nacional da Coruña, en 1991 durante unha xornada de caza cos seus compañeiros da cuadrilla de Buxantes.

plano-pendentes_-pedra-ancha_fragoso_22609833884_o.jpg

Plano de localización

Logo dunha pequena publicación en La Voz de Galicia ese mesmo ano, foi dada a coñecer nun artigo da revista Brigatium en 1993 polos investigadores Fernando Javier Costas Goberna, Pablo Novoa Álvarez e José María Albo Morán que destacan por primeira vez a relevancia desta rocha panoplia e salientan a súa estraña localización en relación co escaso número de petróglifos destas características na Galiza setentrional en xeral e na Costa da Morte en particular. Con posterioridade foi estudada e citada por numerosos investigadores e arqueólogos como F. Alonso (1993), F.J. Costas Goberna e E. Pereira García (1998), Vázquez Varela (1999, 2007), A. de la Peña Santos e F. J. Costas Goberna (2006), B. A. Casado e A. del Peña Santos (2011), etc…

 DESCRICIÓN DOS GRAVADOS.

Pedra Ancha 1-2Na parte superior deste enorme penedo figuran un gran número de pías naturais que a erosión e chuvia foi creando co devir da historia. Porén, é na parede oriental nunha zona de forte inclinación, case vertical, onde se atopan os dous paneis insculturados cunha importante representación de armas propias dos inicios da metalurxia: dúas espadas curtas ou puñais e catro alabardas, semellantes ós exemplares de cobre localizados en varios xacementos arqueolóxicos galegos, e tamén varios deseños triangulares que denominaremos “escutiformes” e que identificamos por asociación co resto das armas con algún tipo de escudo descoñecido no rexistro arqueolóxico por estar confeccionado con materiais orgánicos perecedoiros.

1991_08_31_descubiertos-en-dumbra-unos-petroglifos-que-representan-armas_23045493630_o

Nova da descuberta na Voz de Galicia do 31 de agosto de 1991

Non podemos desbotar tampouco outras hipóteses sinaladas polos investigadores que os identifican como posibles mascaras, idoliformes, representaciones antropomorfas sacralizadas, estandartes e incluso carros de guerra gravados cunha perspectiva cenital semellantes ós representados nas estelas estremeñas e alentexanas (G. Pascual Hermida, 2011). Deseños triangulares moi semellantes localízanse noutros petróglifos do grupo galaico da arte rupestre como Auga da Laxe (Gondomar), Mogüelos (Cangas) e sobre todo gardan moita similitude coas figuras do Castriño de Conxo en Santiago de Compostela.

Pedra Ancha 1-4Na parte central da cara oriental é onde figuran estes 3 escutiformes dispostos case en liña. As súas dimensións oscilan entre os 60 e 70 cm de longo por 40 de ancho. Ó carón dun deles atópase tamén un puñal ou espada curta de tipo espigo (sen cravos de suxeición) con empuñadura e coa posible representación do nervio central moi erosionado

Na parte inferior da laxe e á dereita do primeiro grupo de gravados, atópase un segundo panel duns 3 metros cadrados situado case a rentes do chan. De esquerda a dereita figuran dúas alabardas de folla triangular, a primeira con nervio central e a segunda con varios sucos paralelos no fío, ambas cun longo suco a modo de mango; un segundo puñal con nervio central e colocado en posición activa (mirando cara arriba) e unha terceira alabarda máis pequena de fío case cadrado e deseñada con varios sucos e que tamén presenta un longo suco a modo de mango. Á dereita destes deseños pechando o panel atópase unha cuarta alabarda tamén de folla triangular de liñas máis redondeadas e varios sucos paralelos representando ós nervios no fío. Entre a terceira e a cuarta alabarda figuran representadas varios gravados históricos, cruces de factura relativamente moderna que quizaiPedra Ancha 1-7s oculten outras representacións prehistóricas como outro posible escutiforme (J.M. Vázquez Varela, 2007).

As alabardas representadas, todas orientadas na mesma dirección á dereita, son similares ós modelos Carrapatas da Idade do Bronce localizadas nos rexistros arqueolóxicos do NO peninsular.

Pedra Ancha 1-8A conservación dos gravados é en xeral bastante boa a pesar das continuas enxurradas no inverno. A auga que conteñen as enormes pías naturais da parte superior vai escorregando polas zonas máis inclinadas da laxe onde figuran os gravados. Malia todo, o proceso de meteorización directa pola acción do vento e a auga non semella por en perigo a conservación dos grabados.

En definitiva, a representación deste amplo repertorio de armas, cando menos nove entre ambos paneis, converten a Pedra Ancha na rocha panoplia máis importante da Costa da Morte e un dos xacementos de arte rupestre prehistórica desta tipoloxía máis representativos do noso país.

ANÁLISE.

Na análise de calquera estación de arte rupestre ó ar libre é fundamental avaliar o seu contorno inmediato. Nesta ocasión éo aínda máis, pois o afloramento granítico da Pedra Ancha destaca na paisaxe como o elemento natural máis sobranceiro nesta penechaira do Fragoso hoxe gravemente alterada pola acción antrópica. Desaparecidas case por completo as mámoas da paraxe de Maias, só fica na zona outro xacemento arqueolóxico de certa importancia, o chamado Castro da Fragoso da idade do Ferro, situado a uns 400 m, ó suroeste da gran peneda.

Pedra Ancha 1-14O outeiro da Pedra Grande constitúe por tanto un fito espacial fundamental neste territorio, marca o linde entre a chaira e as suaves pendentes do val que se van acentuando ó achegarnos ó río Fragoso que dá nome á zona e o xacemento castrexo. Dende a Peneda Grande podemos divisar unha ampla panorámica de toda a chaira onde se practicaba o pastoreo ata hai unhas décadas e preto de importantes recursos naturais como os numerosos mananciais da zona e o río. Sitúase tamén nunha vía de tránsito natural usada dende a prehistoria ós nosos días, como testemuña a presenza do itinerario da senda xacobea.

Pedra Ancha 1-5A localización dos gravados na parede orientada ó camiño, na súa parte central e case vertical da parede, evidencia a vontade dos gravadores para facer visibles estas figuras á certa distancia.

A pesar da erosión en días con boa luminosidade aínda é posible observar dende o camiño os diferentes motivos (tal e como reflicte a primeira fotografía) e a pesar da plantación de eucaliptos situados na parcela lindeira que dificulta a súa visualización na actualidade.

Pedra Ancha 1-6Como complemento á hipótese territorial, J. M. Vazquez Varela (2007), sinala unha segunda interpretación da laxe como lugar de celebración de rituais guerreiros. A representación de toda esta panoplia reflicte unha forte carga simbólica que podemos relacionar con outras funcións, dende servir de sinal disuasoria e aviso a outros grupos da zona (tamén en relación coa anterior hipótese de linde territorial), ata indicar o lugar de celebración de rituais colectivos vinculados á guerra conmemorando o inicio ou fin dunha acción bélica. Quizais esta exhibición pública dos armamentos dos guerreiros xogase un papel fundamental para definir os modelos sociais imperantes nesas sociedades.

A presenza de gravados de diferentes períodos evidencian a querenza e atracción continuada destes antigos poboadores por esta peneda, deixándonos testemuños perdurables no tempo que dificilmente poderemos interpretar dende os valores culturais actuais. A Pedra Ancha tivo diversas funcións e significados ó longo da súa dilatada historia. As cruces de factura histórica que tamén podemos relacionar con varias funcións, “cristianización” dun lugar de culto pagán anterior, coa demarcación de límites territoriais ou incluso co paso dos peregrinos camiño a Fisterra, son os últimos sinais desta longa tradición gravadora.

SINALIZACIÓN

Pedra Ancha 1-10Durante a nosa visita ó petróglifo numerosos peregrinos achegáronse a nós para preguntarnos que era o que mirabamos con tanta atención no outeiro. Parolamos un bo anaco cun pequeno grupo de madrileños e dúas rapazas da Alemaña e a maioría quedaron abraiados ó contemplar as distintas figuras do gravado. Ninguén coñecía a sua existencia e todos subliñaban o feito de non existir unha mínima sinalización e información sobre o xacemento.

Pedra Ancha 1-12Dende o Colectivo é algo que tampouco comprendemos. Trátase dunha estación de doada localización e acceso, ó carón mesmo do camiño, polo que é incomprensible que o elemento patrimonial máis importante do treito xacobeo en Dumbría non sexa valorado como corresponde. Pensamos tamén que o custo das accións necesarias para a súa posta en valor non sería moi elevado. Un proxecto que implicaría a adquisición das parcelas, a eliminación da plantación de eucaliptos da parcela lindeira, a limpeza e acondicionamento da zona, o estudo, documentación e análise de todos os motivos (en prol de posibles melloras para súa conservación) e a sinalización axeitada do enclave. Un proxecto cunha dobre finalidade, garantir a correcta conservación do ben cultural e ó mesmo tempo facilitar a súa visualización e desfrute polos veciños da zona, ós turistas e peregrinos. Nun concello como Dumbría que conta cun importantísimo patrimonio arqueolóxico (máis de cen xacementos arqueolóxicos catalogados) cómpre iniciar a valoración e divulgación dos elementos patrimoniais máis singulares e únicos.

Neste senso, o Petróglifo da Pedra Ancha é un mostra excepcional de arte rupestre que debería converterse nun novo recurso turístico do Concello e unha nova icona para o camiño de Fisterra onde por desgraza tamén se atopan ás súas beiras outros petróglifos na mesma situación.

Pedra Ancha 1-9Queremos agradecer a Modesto García e a súa cuadrilla de caza, todos eles veciños de Dumbría, pola súa compaña nunha xornada entrañable e por desvelarnos segredos e historias destas paraxes únicas. Eles son un bo exemplo de como a práctica de actividades cinexéticas responsables non só é compatible coa protección e divulgación do patrimonio cultural senón tamén beneficiosa.

Para saber máis:

  • Costas Goberna, J.F., Novoa Alvarez, Pablo e Albo Morán, José Mª (1993). “Los grabados rupestres de armas de Pedra Ancha (Dumbria, A Coruña”, En: Brigantium. Bol. Museo Arqu. Hist. Coruña.Vol. 8. pp. 245-262
  • Alonso Romero. F. (1993). “El camino jacobeo a Fisterra”. Edicións Xerais. Vigo
  • Vázquez Varela, J.M. (1999). “Ideología, imagen y sociedad en el inicio de la Edad del Bronce en el Occidente de la provincia de A Coruña”. Deputación de Coruña. A Coruña
  • Peña Santos, A. de la e Costas Goberna J.F. (2006). “Roteiro de Petroglifos de Galicia”, En Hidalgo Cuñarro, J.M. (Coordinador) Arte Rupestre prehistórico do Eixo Atlántico. Vigo.
  • Vázquez Varela, J.M. (2007). “Funciones y significados de los grabados rupestres de armas prehistóricas de A Pedra Ancha (Dumbría, A Coruña”, En: SEMATA, Ciencias sociales e Humanidades. vol. 19. pag. 15-20
  • García Quintáns, Modesto (2008): “El ayuntamiento de Dumbria: Historia, tradiciones y costumbres”. Deputación da Coruña. p. 117
  • Guitián, J (2008). Pedra Ancha de Dumbría, entrada no Blog: Petróglifos de Galicia
  • Vilar Álvarez, Manuel (2010). “El Camino al fin de la Tierra”. Asociación Cámaras Oficiales de Comercio, Industria y Navegación de los Caminos Jacobeos. p. 68
  • Peña Santos, A. de la e Aparicio Casado, B. (2011) “Guía de los petróglifos de Galicia”. Ed. Cumio. p. 26-29

Obradoiro de Iniciación á fotografía de petróglifos. Resumo.


O pasado sábado 3 de outubro tivo lugar no Parque de Arte Rupestre de Campo Lameiro o primeiro obradoiro de iniciación á fotografía de Petróglifos. Pouco tempo atrás, cando o equipo que dirixe o parque nos propuxera a súa realización, só intuímos as dificultades que entrañaba levalo a cabo pero tamén sabiamos que dun xeito ou outro tiñamos que facer todo o posible para realizalo. Tratábase da primeira vez que se desenvolvía unha proposta deste tipo en toda Galicia, e a isto témoslle que sumar que o feito de se realizar en Campo Lameiro implicaría, en moitos casos, maiores desprazamentos para os posibles participantes.

Queremos agradecer ós novos xestores do PAAR o esforzo que están a levar a cabo desenvolvendo o seu proxecto renovador no parque, tentando achegalo á idea orixinaria e a que moitos de nós temos sobre o que debe chegar a ser. E cremos certamente que a realización de actividades como este obradoiro fotográfico forma parte dese camiño a seguir.

cartel-fotografia

E chegou o día, e comezamos de vagariño a ollar distintos exemplares de publicacións sobre arte rupestre galega e comentamos a ausencia case xeneralizada da fotografía de petróglifos nelas. E coa escusa entramos no tema…

Apoiados en multitude de imaxes dimos un repaso á fotografía de petróglifos ó longo do tempo, desde os pioneiros ata os autores actuais e á chegada das novas tecnoloxías. A continuación pasamos a tratar unha parte máis técnica, o equipo. Amosamos un equipo recomendable e Anxo de Prado  rematou sabiamente este apartado concretando: ilusión, lanterna e cámara fotográfica son os únicos elementos realmente necesarios para iniciarse neste tipo de fotografía.

Seguidamente falamos das distintas técnicas de fotografado, das nosas experiencias, demos algúns consellos para aplicar na preparación da sesión, na iluminación e no postprocesado. E resoltas algunhas dúbidas procedemos a dirixirnos ó exterior a desenvolver a parte práctica.

Xa no  parque achegámonos ata a Laxe dos Carballos e alí puidemos visualizar a Anxo de Prado en acción, un espectáculo xa de por si recomendable, que a continuación, os participantes picados pola curiosidade tentaron emulalo. Ó pouco tempo decatáronse de que seguindo as instrucións pódese tentar repetir o  método, e a partires dese momento perseguiron incansables a foto perfecta.

Tiñamos pensado achegarnos a continuación ata Outeiro do Cogoludo pero déronnos as 12 en compaña do gran cervo e os 12 decidimos rematar a sesión con esta foto de grupo.

Só nos resta decir grazas e que esperamos que desfrutarades da actividade tanto coma nós levándoa a cabo.

1a promocion master class anxo

II andaina nocturna ós petróglifos de Teo, Resumo.


Logo de rematar esta segunda edición da ruta ós petróglifos teenses, é difícil sentirnos máis recompensados cos resultados acadados, incluso por riba das nosas ambiciosas expectativas iniciais.

Nas dúas xeiras houbo cheo absoluto de participantes, sendo imposible acoller a un maior número por razóns técnicas e de seguridade. Malia todo, máis de 150 persoas puideron contemplar con todo detalle os diferentes motivos que posúen estas mostras de arte rupestre milenarias en dúas noites fabulosas e moi emotivas. Algúns destes gravados só se poden observar en días cunhas condicións excepcionais de luz polo que incluso 21770462482_299b5fdfaf_kaqueles asistentes que coñecían previamente as laxes quedaron abraiados dos segredos que ocultaban estes paneis iluminados coas nosas lanternas e focos. O percorrido realizado destacaba pola gran diversidade de motivos que posúen estas laxes, dende os característicos gravados de temática xeométrica, que caracterizan á arte rupestre galaica e atlántica, ós gravados de motivos figurativos en Río Angueira 2 ou na laxe panoplia de Outeiro do Corno 1 co seu singular deseño central. Unha ampla variedade de figuras que espertou gran interese e innumerables conversas que denotaban a curiosidade amosada por todos os participantes.

12010590_984628821601133_3898257904379252770_o

Tamén aproveitamos a ocasión para render unha pequena homenaxe a Ramón Sobrino Lorenzo coa intervención de Ángel Núñez Sobrino, custodio do seu legado, e proxectamos un pequeno vídeo cunha retrospectiva coas súas fotografías e deseños antigos dos xacementos que investigou na nosa comarca. Festexamos, por último, o terceiro aniversario da nosa asociación agasallando ós presentes coas nosas camisetas personalizadas.

O obxectivo de seguir a difundir o coñecemento deste espazo arqueolóxico tan singular do concello teense cumpriuse pero á vez acadamos outras pequenas metas iniciadas hai dous anos coa nosa primeira visita. Dende entón o concello de Teo realiza limpezas continuas e programadas no contorno das laxes e mantén limpos os accesos, sinalizouse a ruta e un maior número de veciños coñecen e visitan con frecuencia esta área arqueolóxica. Sen dúbida, isto é a mellor recompensa ó noso traballo.

A 21791712381_23d60ac506_knosa intención, e pensamos que tamén a do Concello, é seguir a realizar periodicamente este tipo de andainas, tanto diúrnas como nocturnas, para continuar divulgando o patrimonio cultural teense á súa veciñanza e a cidadanía en xeral. Asemade, seguiremos solicitando ás institucións públicas que manteñan o seu compromiso e implicación á hora de procurar a protección e posta en valor destes xacementos. Trataremos tamén de realizar novas rutas por novas paraxes, quizais menos coñecidas pero que de seguro non deixaran de sorprendervos.

12027822_980448402019175_1485651542599195744_n

Queremos rematar agradecendo ás persoas e institucións que participaron e colaboraron neste actividade. En primeiro lugar ó Concello de Teo e en especial ó Departamento de Cultura que dirixe a concelleira Pilar Faxil e coordina a súa técnica, Lucía Mosquera, por darnos outra oportunidade para seguir transmitindo a nosa paixón pola arte rupestre; á brigada de xardíns que dirixe Xurxo Francos,  xa que sen o seu labor sería imposible realizar este tipo de roteiros; a don Ángel Núñez Sobrino por lembrarnos a figura de Ramón Sobrino Lorenzo Ruza, un dos grandes arqueólogos do noso pais no centenario do seu nacemento, e permitirnos amosarvos imaxes únicas do seu traballo; á Casa Grande de Cornide e á Casa Carril pola súa acollida e atención; e sobre todo a todos os que participástedes polo interese amosado e o voso ánimo que nos obriga a seguir con novos proxectos.

Deixámosvos unha pequena galería de imaxes desta “II Andaina ós petróglifos teenses”

21593446918_e7df67fde5_k 21594446849_40270fb4d0_k 21781295025_4c853f0e1f_k  21160864443_18c09649ef_k 21161170423_c58446a21a_k  21593446918_e7df67fde5_k 21593752280_24a559483d_k 21594104638_a986620ebd_k 21594132178_035efd3d24_k 21594446849_40270fb4d0_k(1)   21594623339_efc36b7642_k  21769830062_f9aeb6ffc3_k  21781295025_4c853f0e1f_k 21790863141_6cc3a62c41_k 21790880811_7075f86134_k 21791712381_23d60ac506_k      12019756_980448405352508_4455336711703245976_n 12027291_984628978267784_2833616308389262831_o 12027822_980448402019175_1485651542599195744_n 12034256_984629338267748_7838744403669346978_o 12038578_984628494934499_63166951982662172_o 12039275_980448392019176_5467357903259644360_n 12039766_1003890632995907_9022091796191566724_n 12045802_980449208685761_5741365560979316198_o21160541753_453d296ab0_k 12046624_1003890542995916_5477442976893196184_n12002235_1003890506329253_4146618328206691078_n 12052427_980449515352397_5626483211487061709_o12010521_980449392019076_2472601498314854990_o12006324_1003890246329279_5217979561781878515_n12010590_984628821601133_3898257904379252770_o21594446849_40270fb4d0_k12011317_1003890309662606_3016088981806887251_n

II andaina ós petróglifos de Teo.


20512942344_2afc5b19b1_kUnha vez máis presentamos da man do Concello de Teo a segunda andaina nocturna para que coñezades algún dos petróglifos teenses máis interesantes.

Trátase dunha nova edición das xornadas que organizamos xa hai dous anos nas que despois dunha charla introdutoria nas instalacións da Casa Grande de Cornide sobre a arte rupestre prehistórica na comarca e sobre o percorrido da ruta, visitaremos as dúas estacións do Río Angueira (Cornide – Calo) e as 3 do Outeiro do Corno (Regoufe – Luou).

Pero nesta nova edición quixemos engadir algunhas novidades e sorpresas. Entre elas faremos unha pequena homenaxe a Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza, co gallo do 100 aniversario do seu nacemento e tamén aproveitaremos para celebrar o 3º aniversario do Colectivo, polo que sortearemos entre os asistentes varias camisolas co noso “Manolo”, o cerviño futbolista do Petróglifo do Pinal 1 (Villestro – Compostela).

Podédesvos anotar de balde no Departamento de Cultura do Concello de Teo, lembrade que son 70 prazas para cada xeira por rigoroso orde de inscrición e que xa comezou onte. Comunicarvos, por último, que todos os que queirades aloxarvos na fermosa casa indiana da Casa Grande de Cornide e asistades a ruta contaredes con prezos especiais.

Podedes consultar a ruta no noso wikiloc: Ruta da 1ª Andaina nocturna ós petróglifos teenses.

Esperámosvos…..

Camiseta Rula

A redescuberta do Monte Castelo. Unha excursión ó ano 1909.


A localización do Petróglifo de Monte Castelo despois de 60 anos en paradoiro descoñecido.

Entre as laxes esquecidas e consideradas como desaparecidas nos montes da comarca compostelá figuraba en letras maiúsculas a case lendaria laxe dúas do Monte das Pedras ou do Monte Castelo descuberta por Oscar Lojo Batalla a principios do século XX na parroquia amiense de Santo Estevo de Covas.

Deseño de Enrique Campo dos motivos do Monte Castelo 2. Museo de Pontevedra

Dicimos lendaria xa que o impresionante deseño realizado polo ilustre Enrique Campo no ano 1909, o gran debuxante da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra, tíñanos cativados pola súas suxestivas formas e plasticidade, pero as poucas novas existentes sobre o xacemento nas últimas décadas dábano por desaparecido como consecuencia das labores extractivas de cantería practicadas na zona no século pasado.

Mapa-Monte-Castelo-corrixido v2

Plano de situación

Nas fichas incorporadas ó Catálogo de Bens Patrimoniais do Plan Xeral de Ordenación Municipal de Ames só figura como unha referencia, proporcionando unha situación aproximada dentro da zona de cautela do achegado Castro de Ventosa ou Castro do Castelo. [1]

Logo de varios intentos frustrados de dar coa laxe chegounos o éxito cando menos o agardabamos. Como acontece ás veces a persecución dun determinado obxectivo lévate a atopar nese traxecto outro ben distinto, mais de igual ou maior relevancia. Iso si, como recolle o saber popular convén “que a inspiración te colla traballando”.

Algo así sucedeu hai un par de semanas, cando nunha revisión máis dos vellos sendeiros que do lugar do Castelo conducen á zona da grande laxe con gravados da Peneda Negra, localizamos máis de sesenta anos despois a laxe dúas do Monte das Pedras. A nosa intención inicial era a procura de novos vieiros de acceso ó magnífico e pouco valorado petróglifo da Peneda Negra e a constancia levounos a dar con outra mostra non menos excepcional da nosa arte máis primixenia, unha xoia perdida. [2]

A laxe do Monte Castelo na Historia.

Como xa sinalamos, as dúas laxes do Monte Castelo, unha delas permanece en paradoiro descoñecido, foron descubertas na primeira década do século XX por un dos persoeiros máis relevantes da historia recente de Ames, Oscar Lojo Batalla Sampedro (Vilouta, 1873-1963), sobriño de Castro Sampedro, o que fora presidente e fundador da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra. Apaixoado pola arqueoloxía, a súa figura será lembrada pola súa labor política como alcalde do Concello de Ames durante o periplo republicano (1931-1936)

Busto adicado aOscar Lojo Batalla en Tapia

Busto adicado a Oscar Lojo Batalla en Tapia

e polo cariño e respeto dos seus veciños, sobre todo da súa parroquia natal de Tapia, cos que mantivo sempre unha estreita relación. Estes veciños e amigos realizaron varias homenaxes póstumas para honrar e lembrar ó “señorito” como alcumaban ó seu veciño máis distinguido. Amigos e veciños dedicáronlle no ano 1969, poucos anos despois do seu pasamento, un busto nun pedestal que se conserva diante da antiga escola de Tapia que el mesmo sufragara persoalmente e mandara construír.

Oscar Lojo guiaría en 1909 a expedición integrada por Enrique Mayer, afamado acibecheiro e gravador compostelá, e por Enrique Campo que se achegarían ata as laxes da Peneda Negra e do Monte Castelo. Durante a visita E. Campo elaborou os magníficos deseños que posteriormente se exporían na Exposición Rexional de Compostela de 1909, segundo a información achegada por Ángel Núñez Sobrino, custodio e divulgador do importante arquivo da familia Núñez – Sobrino.

Na actualidade a obra deste primeiro gran debuxante da Sociedade Arqueolóxica, pioneiro do debuxo artístico e arqueolóxico en Galicia, consérvanse no Museo de Pontevedra. Enrique Campo inclúe no debuxo a seguinte lenda:

“Monte do Castelo. Próximas al Castro de Castelo, al N. También se llama Monte de Pedras. Sobre el muro de una gran cerrada, bajo el Monte de Ventosa. Frente a Lombao” e a data do “21 de setembro de 1909”.

Varias décadas máis tarde, no ano 1948 Ramón Sobrino Lorenzo Ruza en compañía doutro ilustre arqueólogo, Luís Monteagudo, e guiados unha vez máis por Oscar Lojo repetirían a visita á Laxe do Monte das Pedras e á Peneda Negra. Na axenda persoal de Ramón Sobrino, publicada por Ángel Núñez Sobrino, figura a seguinte nota ó respecto:

“Salimos Luis Monteagudo y yo hacia Pena Negra (Ventosa. Ames). Dibujo la peña y la dejo fotografiada. Comemos y a la tarde vemos el castro y descubro yo el segundo petroglifo, dibujado ya por Enrique Campo. De este solamente obtengo un dibujo. Día magnífico”. [3]

Deseño de Sobrino Lorenzo de Monte Castelo 2

Deseño de Sobrino Lorenzo de Monte Castelo 2. Arquivo Ángel Núñez Sobrino – Museo de Pontevedra.

Estas visitas repetiríanse en varias ocasións nestes anos de finais da década dos corenta e principios dos cincuenta, tal como recollen outras notas desta mesma axenda persoal.

“10 de Julio de 1949. Voy a la peña, cerca del castro de Ventosa. Saco 6 fotos. Salen todas bien, Regreso. Gasto 65 pesetas”. [4]

Ramón Sobrino Lorenzo Ruza complementa esta información nun dos seus apuntamentos recollidos no Noticiario Arqueolóxico do ano 1953 dedicado ás laxes do Concello de Ames onde sinala:

“Los de esta zona, a saber: éste de Laxe Negra, el de Laxe de Monte de Pedras (frente al castro de Ventosa), el de Liñaredo, el de los montes de Tapia y el de Penedo do Toutón en Monte Pedroso (coñecido actualmente como o petróglifo de Correxíns en Figueiras) fueron todos ellos desbiertos por D. Oscar Lojo Batalla quien nos acompañó y nos dió las referencias para su localización”. [5]

Nesta mesma publicación recolle esta breve descrición da estación:

“Ames (La Coruña). Parroquia de San Juan de Cobas. Laxe del Monte de Pedras. (Próxima al castro de Ventosa) – Petroglifo. Lám. LX.2. Se ha obtenido dibujo y fotografías del mismo, para su publicación con otros de esta zona que se citan. Está constituído por motivos de complicada morfología unidos entre sí, en una piedra pequeña, de unos 2 x 3 m. A 100 metros de él se encuentra el Castro de Ventosa, con un solo recinto y bien conservado. Este petroglifo está sin publicar, si bien existe un dibujo del mismo, debido a E. Campo Sobrino, en la Sociedad Arqueológica de Pontevedra, cuya colección está actualmente en el Museo de Pontevedra. 10-VII-1949” .[6]

19502122766_bd807992d7_k

Fotografía de R. Sobrino Lorenzo do Monte Castelo. Noticiario Arqueológico Hispánico.

Achega o autor tamén unha fotografía da laxe que figura neste interesante noticiario arqueolóxico que, sen dúbida, constitúe unha fonte fundamental para pescudar os primeiros achados de arte rupestre na comarca de Compostela.

Ata os anos oitenta non localizamos máis novas sobre a laxe do Monte Castelo. Nun dos epígrafes da interesante tese doutoral de María José Soto Barreiro recóllese unha descrición dos diferentes motivos baseados no debuxo de E. Campo e subliña as semellanzas con algúns dos motivos da Peneda Negra, mais a citada investigadora sinala:

“lamentablemente este interesante petroglifo ha desaparecido a causa de las extracciones de cantería que se realizaron. Una vez más se pone de manifiesto la falta de protección que se viene dispensando a estas manifestaciones de arte rupestre”. [7]

Sen quitarlle razón en relación coa segunda parte do seu comentario, feito que por desgraza sigue vixente tres décadas máis tarde, por sorte a laxe atópase in situ e en bastante bo estado de conservación. É certo que nas súas proximidades hai abundantes evidencias da actividade extractiva que quizais levaron a autora e a nós mesmos a sospeitar da súa perda definitiva.

A descrición dos motivos e os seus peculiares deseños.

18445311890_2079508a30_k

Monte Castelo 2

A laxe ten unhas dimensións de 4,36 x 4,10 metros. Sitúase nun amplo cavorco no tramo medio-inferior da aba do monte das Pedras. Localizase próxima ó castro de Ventosa (a uns douscentos metros da súa croa) e ficaba entre as matogueiras e toxos nunha ampla parcela de monte baixo na paraxe de “Monte de Castelo”.

A laxe apenas sobresae do chan, o que dificultaba a súa localización a pesar de atoparse preto dun antigo camiño que cruza o monte. O seu estado de conservación é en xeral bo, só afectado polos liques que figuraban xa nas fotografías dos anos cincuenta.

Os gravados distribúense por case toda a superficie do penedo que presenta unha pronunciada inclinación dende a zona central á zona inferior orientada cara o val ó sur. A temática dos gravados é exclusivamente xeométrica.

Os catro motivos principais, aínda que con variantes no seu deseño, gardan en xeral certa similitude entre sí sendo ó situado no sector inferior da laxe o mellor conservado. Trátase de curiosos motivos formados polas características combinacións de círculos concéntricos aínda que irregulares e incompletas unidas na parte inferior con diferentes formas cuadrangulares e rectangulares de bordes redondeados, círculos simples ou dobres, lóbulos, etc… todos eles divididos e seguindo un trazo central que parte do primeiro anel, conformando complexos conxuntos con unha certa unidade.

Estes motivos principais presentan pequenas coviñas agrupadas no interior do primeiro círculo e constan de entre tres e seis aneis. Todos figuran entrelazados e unidos por diferentes sucos. Na parte periférica do panel cara o Noroeste figuran tamén outras combinacións circulares de dous e tres círculos, nesta ocasión si figuran completos e varias coviñas illadas.

Debemos destacar que esta tipoloxía de motivos gardan evidente parecido con varios dos motivos da Peneda Negra, tamén recollida nun dos deseños de 1909 de Enrique Campo. Isto lévanos a pensar nunha posible mesma autoría para ambos casos. Tamén as características coviñas no interior das combinacións circulares figuran no petróglifo de Campo Redondo situado a uns 270 m ó Noroeste da Peneda Negra e a uns 650 m. da Laxe do Monte das Pedras. Este petróglifo foi localizado polo Colectivo a principios do ano 2013 e comunicado ó concello de Ames e á Dirección Xeral de Patrimonio meses despois.

Petróglifo de Campo Redondo

Petróglifo de Campo Redondo

19976696188_5dc44d013b_o

Chousa do montañés - Vilarmaior

Chousa do montañés – Vilarmaior

Estas figuras realizadas en base á conxunción de diferentes formas xeométricas semellan perfilar a forma dun corpo humano. Neste senso, e sempre coa debida cautela, podemos establecer certa relación coas representacións presentes noutros petróglifos do chamado Grupo Galaico da Arte Rupestre interpretadas nestes últimos anos como posibles idoliformes e “deusas / deusas – nai” asociadas a ritos de fecundidade.

Unha das máis relevantes é o petróglifo do Outeiro do Filladuiro en Mallou (Carnota) pero tamén figura noutros xacementos como a propia Peneda Negra, un dos petróglifos da Rega Pequena en Meira (Moaña), o Petróglifo portugués de Bouça do Colado en Parada – Lindoso (Ponte da Barca), o Petróglifo da Pedra Redonda no monte Churumel de Carballedo (Cotobade), en varias estacións dos Petróglifos do Monte da Calvela e Chousa do Montañés no Concello de Vilarmaior, etc.

Un dos motivos semellantes da veciña Peneda Negra

Un dos motivos semellantes da veciña Peneda Negra

Dos deseños de Enrique Campo á fotogrametría 3D da Rula.

Para o estudo inicial do petróglifo partiamos do deseño de Enrique Campo. As fotografías diurnas ó abrente e ó solpor da estación non permitían unha descrición precisa dos motivos, polo que decidimos empregar as ferramentas xa tradicionais como a fotografía nocturna pero tamén achegarnos as novas ferramentas de fotogrametría e virtualización 3D aplicadas á arte rupestre.

Monte Castelo 3ds-2

Fotogrametría do Monte Castelo 2

Por unha banda a fotografía nocturna proporcionounos imaxes de maior detalle que revelaron o excepcional estado de conservación do xacemento e, por outra banda, os modelos xerados en 3D confirmaron a mestría dun dos mellores debuxantes do noso país. Enrique Campo recolleu no seu deseño de 1909 a case totalidade dos motivos representados na laxe. A súa precisión xunto, coa súa atractiva execución, confirman as verbas de Ramón Sobrino Buhigas sobre o seu predecesor na Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra:

Monte Castelo 3d 5

Fotogrametría do Monte Castelo 2

“era tal a forza do lapis de Enrique Campo que os seus debuxos de pedras que el trazou ousamos proclamalos os mellores e os máis fieis”.[8]

As demandas do colectivo.

En resumo, esta profusión de deseños iconográficos con formas tan singulares, sumada ó xeito tan particular á hora de distribuír os diferentes motivos converten o petróglifo do Monte das Pedras nun dos xacementos da Idade do Bronce máis interesantes da comarca de Compostela.

Tras comunicar a súa localización á Dirección Xeral de Patrimonio e ó Concello de Ames, o Colectivo seguirá a demandar ás autoridades competentes a protección deste xacemento arqueolóxico no contorno natural e cultural que o rodea. O punto de partida sería a modificación da actual ficha patrimonial do PXOM amiense para incluír a súa localización exacta, establecer unha área de protección da que carece na actualidade e establecer unha nova área de cautela axeitada. Dende o noso punto de vista a continuación debería considerarse a creación dunha área arqueolóxica que protexa os catro xacementos da zona, o Castro de Ventosa e os petróglifos de Monte das Pedras, Peneda Negra e Campo Redondo e que poderían ter continuidade cos próximos petróglifos da Portela de Villestro.

Lembremos que estamos ante unha das primeiras áreas de estudo da arqueoloxía galega. Por outra banda, seguiremos coa nosa teima de demandar unha ruta que permita á veciñanza e á cidadanía en xeral a visita destes importantes xacementos inaccesibles na actualidade. Neste senso consideramos que cómpre iniciar os traballos de limpeza dos xacementos, analizar a situación da súa titularidade e deseñar un sendeiro aproveitando os vellos camiños que permitan o acceso a estes bens culturais. Finalmente, a súa posta en valor deberá incluír a súa correcta sinalización, plans de mantemento a longo prazo e o correspondente labor de divulgación por medio de folletos, charlas, visitas, obradoiros, etc.

Agardemos que nuns anos a veciñanza amiense e galega poida visitar estas extraordinarias mostras de arte rupestre que consideramos merecedoras da súa consideración e inclusión na relación de BIC de Galiza, tanto pola súa excepcionalidade como pola relevancia que tiveron nas primeiras investigacións da nosa arte rupestre.


Notas.

[1] O petróglifo do Monte das Pedras figura a uns cen metros da referencia aproximada que aparece nas fichas do PXOM de Ames aprobado no ano 2002.

[2] As coordenadas UTM son 29 T 529929 4749037 (Datum WGS84).

[3] Núñez Sobrino, A. 2006

[4] Núñez Sobrino, A. 2006

[5] Sobrino Lorenzo-Ruza, R. 1953. Noticiario Arqueológico Hispánico.

[6] Sobrino Lorenzo-Ruza, R. 1953. Noticiario Arqueológico Hispánico.

[7] Soto Barreiro, M.J. 1986.

[8] No Corpus petroglyphorum Gallaeciae.


Bibliografía.

  • Núñez Sobrino, Ángel. (2006). “Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza (1915-1959). El trayecto vocacional de un arqueólogo” . Pontevedra, 21. Revista de estudios provinciais. Deputación de Pontevedra.
  • Núñez Sobrino, Ángel. (2015). “Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza, eximio arqueólogo”. Tendencias. El Correo Gallego.
  • Sobrino Buhigas, Ramón.(1935). Descubrimiento prehistórico. Petroglifos compostelanos de la edad del Bronce”. Faro de Vigo de 1/8/1935.
  • Sobrino Lorenzo-Ruza, Ramón. (1951-1955). Diversas entradas en los cuadernos 1 a 4 del Noticiario Arqueológico Hispánico.
  • Soto Barreiro, M. J. (1986). “Los petroglifos prehistóricos de la Comarca de Santiago”.  Tese de Licenciatura inédita.

A doazón de Ángel Núñez Sobrino ó Concello de Teo de material gráfico do patrimonio teense


O Colectivo A Rula séntese orgulloso de colaborar con persoeiros e institucións que procuran a recuperación e valoran o noso patrimonio cultural. Sentímonos uns privilexiados por poder contemplar e traballar cunha pequena parte do legado de tres mestres pioneiros da arqueoloxía do noso país, Henrique Campo Sobrino (1890-1911) , Ramón Sobrino Buhigas (1888-1946) e Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza (1915-1959).

O noso profundo agradecemento a don Ángel Núñez Sobrino, xeneroso custodio e divulgador deste importante arquivo familiar, por facilitarnos acceso a estas xoias documentais e gráficas e ó Concello de Teo por escoitarnos e atender as nosas suxestións.

Grazas ás nosas dilixencias o Concello de Teo ven de recibir a doazón dunha boa cantidade de material gráfico recollido pola familia Sobrino o longo do século XX sobre a arte rupestre de Galicia, con especial protagonismo dos xacementos da nosa comarca.

Estos materiais enriquecerán proxectos futuros que o Concello de Teo está a estudar na procura da posta en valor do seu interesante patrimonio arqueolóxico. Proxectos culturais, educativos e divulgativos nos que, de seguro, contará co apoio do noso pequeno grupo.

Agardemos que no futuro outros concellos da nosa comarca atendan do mesmo xeito as nosas inquietudes en prol do noso patrimonio cultural.

Como adianto achegamos unha imaxe do motivo central do Outeiro do Corno realizada por Ramón Sobrino Lorenzo no ano 1951 e dado a coñecer no 2004 por Jorge e Juan Guitián.

Imaxe: Petróglifo de Outeiro do Corno (1951). Fondo Fotográfico Ángel Núñez Sobrino, Arquivo Municipal de Teo. Origen: Ramón Sobrino Lorenzo- Ruza (1915-1959).

Visita á expo e aos petróglifos da Devesa da Rula


O pasado venres 8 de maio máis de 30 persoas achegáronse ata o Centro de Interpretación de Villestro en resposta á nosa convocatoria.

Xuntos visitamos a exposición do CIVI e a continuación dirixímonos ata a Ponte da Brea, lugar desde o que iniciamos unha pequena ruta pola Portela de Villestro. A nosa primeira visita foi á estación dos Valados atopada polo noso Manuel, veciño da parroquia, no ano 2013.

A seguinte parada foron as dúas laxes de O Rexio para a continuación achegarnos ata a Devesa da Rula onde contemplamos algunhas das laxes máis destacadas: A Devesa Da Rula 1, Pedra Mencía e Devesa da Rula 3, 4 e 5.

Foi unha velada moi agradable en boa compaña na que xurdiron multitude de conversas sobre a arte rupestre moi interesantes e enriquecedoras. Queremos agradecer a todos a vosa participación e implicación, agardemos que esta área arqueolóxica de Villestro acade o recoñecemento que merece por parte das nosas institucións públicas e que isto permita a súa protección e futura posta en valor dos tesouros que alberga. Dende o Colectivo seguiremos a procurar xuntar vontades e tamén insistiremos na nosa tarefa de divulgación e sensibilización entre a poboación, especialmente entre a veciñanza de Villestro e Compostela, eixos fundamentais para lograr o obxectivo de preservar a relevancia patrimonial desta área.

17341791919_60bd3ae569_o17340551970_01e9c16e7b_o17340406148_6cf53029cb_o17340403258_ce40bf6c62_o17340343138_02592c9241_o  17341819299_cda845f87b_o17501762486_076811f466_o

17340578280_e890c8277a_o    17340393768_5170c8c07d_o 17340369028_1b5a24b591_o

17501759956_5b7f5a66f1

16907844483_1aa965866c_o 16907835763_bef3ecd28c_o

Taboleiros de xogo da Colexiata de Santa María de Sar


 Adosado al muro sur de la iglesia se encuentra el sepulcro del canónigo compostelano Bernardo Arias, fallecido en el año 1291, que presenta figura yacente de notable factura en la que destaca el cuidado labrado de su rico ropaje.

“Adosado al muro sur de la iglesia se encuentra el sepulcro del canónigo compostelano Bernardo Arias, fallecido en el año 1291, que presenta figura yacente de notable factura en la que destaca el cuidado labrado de su rico ropaje.”

A Colexiata de Santa María de Sar

Á beira do río Sar e no epicentro dun dos barrios de maior tradición en Compostela álzase a fermosa Colexiata de Santa María a Maior e Real de Sar. Fundada no ano 1136 por Munio Afonso, cóengo compostelá próximo a Xelmírez, como lugar para o retiro dos membros anciáns da Igrexa compostelán, converteuse na “máis ilustre das casas de cóengos regulares de Santo Agostiño no Reino de Galicia”(1). Unha orde que residiu neste cenobio ata finais do século XVI, posteriormente a vida monacal foi esmorecendo e o vello mosteiro ficou como sede parroquial, transformándose as súas dependencias noutros espazos relixiosos e sociais que demandou a sociedade actual. Declarada Monumento Nacional en 1895 é xunto á Catedral o único templo románico de tres naves que se conserva en Compostela.

Capela maior. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Capela maior. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

A colexiata é unha das grandes iconas da cidade como amosan os numerosos gravados e fotografías de relevantes persoeiros que cruzaron a vella ponte sobre o Sar para visitar e retratar esta singular construción.

Claustro. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Claustro. Arquivo fotográfico Ruíz Vernacci. Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE).

Ruth Matilda Anderson fotografando ó claustro.

Ruth Matilda Anderson fotografando o claustro.

Deseño do frade P. Nolasco Gaite da capela maior co antigo retablo atribuído a Miguel de Romay e un pequeno debuxo da planta da igrexa coa arcada románica do claustro (2).

Deseño do frade P. Nolasco Gaite da capela maior co antigo retablo atribuído a Miguel de Romay e un pequeno debuxo da planta da igrexa coa arcada románica do claustro (2).

Froito do desleixo e desatención institucional que non merece este excepcional edificio histórico, a pasada semana o órgano xestor da parroquia decidiu pechar as portas do pequeno museo que xestionaba, instalado nas antigas dependencias do mosteiro e no claustro. Un museo distribuído en varios espazos expositivos que acollen unha boa colección de pezas arqueolóxicas e litúrxicas e unha pequena escolma dos documentos medievais relacionados coa orixe do priorado, entre eles o propio diploma fundacional de 1136 e diversas doazóns e exencións reais á comunidade agostiña.

O roubo sufrido na igrexa uns días antes, precipitou unha decisión que, sen dúbida, supón unha mala nova para a cultura e o turismo en Compostela. Feitos que incentivaron esta pequena entrada no noso blog para darvos conta dunha serie de detalles e curiosidades que suscitou a nosa ultima visita ó mosteiro.

O templo románico e o sartego de don Bernardo.

Da primitiva fábrica do mosteiro consérvanse importantes elementos arquitectónicos e artísticos entre os que cómpre destacar a igrexa e o lateral norte do claustro relacionado co obradoiro do Mestre Mateo.

SAr xeralQuizais o trazo máis sobranceiro deste edificio, que o fai único no románico galego, é a pronunciada inclinación dos muros e piares da igrexa. Esta deriva progresiva levou á construción de grosos contrafortes unidos por arcos de medio punto ós muros norte e sur da igrexa na procura dunha maior estabilidade, que finalmente logrou evitar o seu derrubamento.

Os erros construtivos e as emendas posteriores conformaron a famosa estampa exterior da colexiata cos seis enormes arcobotantes pegados ó muro lateral norte, que harmonizan coa súa cabeceira de tres ábsidas, os dous Agnus Dei (emblemas da colexiata) sobre a cuberta da ábsida central e das naves e o seu campanario barroco.

Este conxunto monumental foi obxecto de infinidade de traballos realizados por especialistas en diversas disciplinas da historia da arte. O edificio atesoura mil e un elementos de interese que non é posible tratar nesta pequena entrada, non obstante, destacamos un dos nosos favoritos, o fermoso sartego do cóengo Bernardo II, arcebispo de Santiago entre os anos 1224 e 1237, que posteriormente se retiraría a Sar ata o seu pasamento en 1240. Este sartego, acaroado ó muro sur do interior da igrexa, constitúe unha das mellores pezas escultóricas do século XIII do noso país e presenta moitas semellanzas ás esculturas funerarias do panteón real da catedral compostelá.

Os taboleiros de xogo.

Os taboleiros con luz natural

Os taboleiros con luz natural

Nesta ocasión prestaremos atención a uns gravados que adoitan pasar desapercibidos na maioría dos estudos. No lateral románico do claustro, que aínda posúe as nove arcadas da fábrica orixinal, nun perpiaño do bancal situado entre a sétima e a oitava arcada (comezado polo oeste), consérvanse dous taboleiros de xogo medievais coas seguintes características:

Na parte esquerda do bancal figura un curioso deseño triangular con varios sucos rectilíneos que se cruzan no eixe central formando unha especie de estrela, posúe tamén unha coviña no punto de unión. Este deseño é un posible taboleiro para xogar ó “pai, fillo, nai”, máis non coñecemos referencias doutros deseños similares en Galicia.

Os dous taboleiros

Os dous taboleiros

Ó seu carón figura, en moi mal estado de conservación, un taboleiro de xogo ou “alquerque do doce” rectangular. Os trazos internos en forma de aspas aprécianse con moita dificultade debido á erosión dos sucos pouco marcados e de escasa profundidade.

Neste caso si que atopamos numerosos deseños similares noutros lugares de Galicia e da Península Ibérica. Ó igual que ocorre aquí adoita aparecer en moitos templos medievais aínda que o número de taboleiros de xogo localizados en laxes ó ar libre é cada día máis numeroso, sendo o noroeste peninsular unha das zonas máis ricas. Uns dos exemplos mellor conservados en Galicia desta mesma tipoloxía atópase nunha das bancadas do muro sur da Catedral de Ourense (3).

Sobre estes soportes desenvolvíase o xogo do alquerque de doce no que participan dous opoñentes con doce fichas (brancas e negras)  con unha mecánica similar á do actual xogo das Damas:

A partida comeza situando as doce fichas de man nas interseccións correspondentes a cada xogador. Sorteando quen inicia o xogo, o primeiro despraza unha das súas pezas ata unha intersección adxacente baleira, que no primeiro movemento non pode ser outra que o punto centro, único non ocupado por pezas dos dous xogadores. O xogo transcorre co desprazamento de fichas sobre as interseccións en calquera dirección, buscando comer as do contrario cando detrás dunha del estea un espazo en branco. Se un non come a do adversario, este poderá retirala por esquecemento. Afonso X dicía que a vantaxe neste xogo non é do primeiro xogador senón do segundo, e que o primeiro que move perde sempre a primeira ficha. Gaña o primeiro que consegue capturar todas as pezas do outro.(4)

A estes taboleiros únense ós localizados na Capela do Carme de Abaixo, os da Catedral de Compostela e o do castelo da Rocha Forte (5). Esperamos poder completar próximamente esta relación con algunha referencia máis que temos pendente de revisión.

As marcas de canteiro do contraforte.

Gravados nun dos arbotantes

Gravados nun dos arbotantes

Outro feito que suscitou a nosa atención foron os símbolos lapidarios que figuran no interior e exterior da igrexa. Destas marcas cómpre sinalar pola singularidade da súa situación as que se atopan na cara interior dos perpiaños do segundo contraforte do muro norte (mirando dende a portada principal), a explicación máis probable de que aparezan nesta construción do século XVIII é que procedan da reutilización das pezas construtivas do antigo mosteiro románico que se atopaba en estado ruinoso nese intre. Estes símbolos dos vellos canteiros son na súa maioría cruces inscritas en círculos simples de pequenas dimensións pero tamén deseños en forma de oito ou infinito que figuran na maioría dos perpiaños para identificar o traballo de cada canteiro que recibía o seu salario, non polo tempo empregado, senón polo número de pezas colocadas.

A inscrición reaproveitada no limiar dunha porta

Detalle da inscrición

Detalle da inscrición

Na fachada oriental do mosteiro, ó carón do campo de fútbol sala, no limiar dunha pequena porta de acceso, consérvase, de xeito milagroso e baixo “pegotes” de cemento, o fragmento dunha inscrición epigráfica. Contén varios carácteres latinos de canon regular con letras en maiúsculas encaixadas nun trazo perimetral horizontal e que podemos transcribir como “IACET” (xace). Antes do “I” semella figurar algún outro carácter, posiblemente un “H” de “hic” (aquí), ou quizais un cruciforme. A tipoloxía dos carácteres lembra as formas góticas polo que posiblemente formara parte dunha inscrición deste período.

Localización da inscrición

Localización da inscrición

É evidente que a pedra provén tamén dun elemento reempregado do antigo mosteiro, quizais unha lápida sepulcral.

Agardemos que estes pequenos detalles que suscitaron a nosa atención constitúan novos alicientes para a animarvos a visitar unha das obras máis interesantes e singulares do románico galego. Esperemos tamén que as autoridades adoiten con urxencia as medidas precisas para a reapertura do museo. Deste xeito, os visitantes poderán, non só, reparar na fermosa estampa da Colexiata, senón tamén admirar os derradeiros vestixios do vello cenobio da beira do Sar.
_______________________
(1) Francisco Javier Pérez Rodríguez. “Mosteiros de Galicia na Idade Media”. Deputación Provincial de Ourense, 2008, p. 251.
(2) Nolasco Gaite, P. Monumentos de Galicia. Cuadernos de dibujo. ( Biblioteca del Monasterio de Poio), Fundación Barrie de la Maza, 1991

(3) Hidalgo Cuñarro, J.M. “Los juegos de tablero medievales de la catedral de Ourense”, En: “Porta da aria: revista de historia del arte orensano”, p. 107-158. Ourense, 2008.

(4) Costas Goberna, F. J. “As pedras e os xogos. A orixe dos taboleiros de xogo galegos”, Istituto de Estudios Vigueses, 2009

(5) Acuña Castroviejo, Fernando et al.: “Fortaleza medieval de A Rocha Forte (Santiago de Compostela): Campaña de 2006”. Gallaecia Nº 25. Santiago de Compostela, 2006

A caza do Cervo. Rockartroll e as súas propostas express


O pasado mes de decembro tivemos o pracer de participar nunha visita piloto a algún dos xacementos rupestres máis importantes da provincia de Pontevedra, baixo o título  A caza do Cervo”.

Esta proposta elaborada e desenvolvida polos membros do proxecto Rockartroll, os arqueólogos Juan Anca e Leonardo González, tiña como obxecto pór a proba un novo produto turístico de “Terras de Pontevedra”, con itinerarios culturais que teñen á arte rupestre como eixe principal e como paso previo a ofertala a tódolos públicos.

Nesta ocasión a proposta foi unha visita rápida (de media xornada) á Área arqueolóxica de Tourón no Concello de Ponte Caldelas e a Pedra das Ferraduras, no Complexo de Fentáns, no Concello de Cotobade. O lugar de partida foi a cidade de Pontevedra e o remate en Campo Lameiro.

O grupo na Área arqueolóxica de Tourón

O grupo na Área arqueolóxica de Tourón

Malia que o tempo non quixo contribuir coa súa parte, o sol,  os participantes recibimos animados as explicacións, contemplamos os gravados e descubrimos neles múltiples matices.

Principiamos coa visita da Área Arqueolóxica de Tourón, unha elección que nos agradou moito xa que é para nós unha das mellores postas en valor dunha área arqueolóxica das realizadas no país. E como non, polas súas interesantes estacións.

Ó remate da visita ás laxes achegámonos ó pequeno Centro de Interpretación do xacemento e participamos nun curioso obradoiro de “caza prehistórica” que levou a cabo Fernando Quintas, da empresa Galipat.

Despois dunha amena explicación sobre a evolución da caza na Prehistoria apoiada eficazmente por reproducións de útiles e armas prehistóricas pasamos á parte práctica: cazar un cervo cunha lanza de madeira axudados dun propulsor. Escúsase dicir que rematamos a xornada comendo cervo…

Folleto da actividade

Folleto da actividade

Pero antes visitamos a Pedra das Ferraduras. Alí contemplamos os cazadores, as armas, os ídolos e os demais motivos e charlamos sobre a complexidade desta laxe e as moitas incógnitas que garda.

A mañá fuxira case sen decatarnos e xa nos dirixiamos cara Campo Lameiro a dar boa conta do xantar que nos tiñan preparado en Casa Tito, unha selección de pratos de tempada que non deixou indiferente a ninguén.

En conxunto foi para nós unha experiencia máis que aconsellable que esperamos que  encontre o seu oco na oferta turística galega. Sería unha boa nova que esta iniciativa tivese unha boa acollida, a que ó noso entender merece. ¡Moita sorte e a Rockartrollear!

Para saber máis:

Visita aos Petróglifos de Villestro


 

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Petróglifo do Chao do Penedo Branco

Na tardiña do sábado 14 de xuño o Colectivo A Rula visitará algúns dos petróglifos atopados na parroquia de Villestro. Aqueles interesados en acompañarnos poden apuntarse no noso correo colectivoarula@gmail.com

Esperámovos….